Salyq kodeksine qandaı ózgeris enýi múmkin
ASTANA. KAZINFORM – 1 qańtardan bastap jańa Salyq kodeksi kúshine endi, bul – sońǵy jyldardaǵy iri reformanyń biri. Memleket Salyq kodeksiniń kómegimen bıýdjetti nyǵaıtyp, Ulttyq qorǵa táýeldilikti azaıtýdy josparlap otyr. Al bıznes pen qoǵamdy tsıfrlyq baqylaý men kóleńkeli ekonomıkamen kúres talaby kútip tur. Kazinform-nyń analıtıkalyq sholýshysy aldaǵy ózgeristiń mán-jaıyn saralady.
Reforma nege dál qazir qajet?
Úkimet ókilderi atap ótkendeı, reforma tek salyqty kóterý maqsatynda bastalǵan joq. Bul – bıýdjetti tolyqtyrý amaly ári kiristiń ornyqty modelin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qadam. Munda negizgi basymdyq derekter men qyzmetti tsıfrlandyrýǵa beriledi.
Ekonomıst Saparbaı Jubaev jańa Salyq kodeksiniń qabyldanýyn memlekettik bıýdjet tapshylyǵynyń uzaq jylǵa sozylýymen baılanystyrdy.
– Sońǵy 5–10 jyl ishinde Qazaqstannyń memlekettik bıýdjet tapshylyǵy aıqyn kórinip keledi. 2024 jyly shyǵystar shamamen 21 trln teńgeni qurasa, salyq túsimderi bar bolǵany 13 trln teńge kóleminde boldy. Qalǵan 8 trln teńge, ıaǵnı bıýdjettiń úshten birinen astamy qaryz alý jáne Ulttyq qordan bólingen transfertter esebinen jabyldy. Mundaı model bıýdjet tapshylyǵynan udaıy qutqara bermeıdi, – dedi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, 2025 jyly bıýdjettiń ahýaly odan saıyn asqyna túsken: shyǵystar shamamen 25,5 trln teńgeni qurasa, salyq túsimi nebári 16 trln teńge deńgeıinde qalǵan. Shamamen 9 trln teńgeni qaıtadan qaryz qarajaty men Ulttyq qor esebinen óteýge týra kelgenin bildiredi.
Dál osy jaǵdaı bılikti salyq bazasyn keńeıtýge jáne ákimshilendirý sapasyn arttyrýǵa ıtermeledi, ıaǵnı aýqymdy salyq reformasy iske qosyldy.
«Taza paraq»: shaǵyn bızneske dem berý
Reformanyń negizgi tetiginiń biri retinde mıkro jáne shaǵyn bızneske arnalǵan ótpeli rejımdi ataýǵa bolady. Logıka mynada: Úkimet ótken kezeńder úshin kásipkerge sanktsııa qoldanbaıdy, osylaısha bıznes ókilderine jańa erejelerge boı úıretýge ýaqyt beredi.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń aqparatyna súıensek, mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbektileri salyqtyq tekserýlerden, kameraldyq baqylaýdan jáne ákimshilik jaýapkershilikten bosatylady.
– Tekseris múlde bolmaıdy degendi bildirmeıdi. Burynǵy tekserýler, qarsy tekserýler, qylmystyq ister aıasyndaǵy tekserýler, sondaı-aq kameraldyq baqylaý nátıjesinde anyqtalǵan zańsyzdyqty rastaý sharalary saqtalady, – delingen UKP-nyń resmı jaýabynda.
Demek, bıliktiń bızneske aıtary túsinikti, memleket jazalaýshy fıskaldyq modelge emes, kásipkerlerdiń jańa júıege óz erkimen ótýine múddeli. Aınalymdaǵy qarjyny zańdastyrýǵa, jańartylǵan salyq erejesine birtindep qosylýǵa basymdyq berip keledi.
Ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar: aıyppuldan zańǵa deıin
Salyq kodeksinde ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar úshin, ıaǵnı tabysy az ári turaqsyz jeke tulǵaǵa arnalǵan arnaıy rejım blok bekitilgen.
Memlekettik kirister komıteti túsindirgendeı, atalǵan rejım eń aldymen qyzmet túrin zańdastyrý maqsatynda ázirlengen. Eshqandaı fıskaldy qysym bolmaıdy.
– Ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan arnaıy salyq rejımi tabysy tómen, qyzmetin mezgil saıyn júzege asyratyn tulǵalardyń qyzmetin zańdastyrý maqsatynda engizildi. Bul sanattaǵy azamattar salyq tóleýden bosatylady (JTS mólsherlemesi – 0%), al olardyń jalǵyz mindeti – 4% mólsherindegi áleýmettik tólemderdi tóleý. Mundaı sheshim áleýmettik kepildikke qol jetkizýge múmkindik beredi, – delingen komıtettiń aqparatynda.
Bıyl AEK 4 325 teńge bolyp belgilenýine baılanysty, osy rejım aıasyndaǵy eń joǵary tabys aıyna 300 AEK, ıaǵnı shamamen 1,3 mln teńgeni quraıdy. Sondyqtan memleketke beıresmı kiristi tirkep, aıyppul salǵanǵa qaraǵanda áleýmettik aýdarymdy tóletý jáne tabysty «kóleńkeden shyǵarý» áldeqaıda tıimdi.
Progressıvti jeke tabys salyǵy: jańalyq kimderge áser etedi?
Eń kóp talqylanǵan ózgeristiń biri – jeke tabys salyǵynyń progressıvti shkalasynyń engizilýi. Jyldyq tabysy 8 500 AEK-ke deıingi azamattar úshin burynǵydaı 10% mólsherleme saqtalady. Bıylǵy AEK deńgeıimen alsaq, jylyna 36,8 mln teńge degen sóz. Al atalǵan shekten asatyn tabysqa 15% mólsherleme qoldanylady.
Memlekettik kirister komıtetiniń aıtýynsha, salyqty ákimshilendirý tetigi tabys kóziniń qurylymyna baılanysty.
– Eger jeke tulǵanyń tabysy 8 500 AEK-ten assa, progressıvti shkala boıynsha JTS ustap qalýdy salyq agenti júzege asyrady. Tabys kózderi birnesheý bolǵan jaǵdaıda, jeke tulǵa deklaratsııa tapsyryp, JTS somasyn derbes esepteıdi, – deıdi komıtettegiler.
Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı norma joǵary jalaqy alatyn keı azamatqa ǵana qatysty bolýy múmkin. Jańa ereje dıvıdendter men jeke kásipkerlerdiń tabysyna qoldanylmaıdy.
16% QQS: reformanyń eń sezimtal tusy
Bıyl qosylǵan qun salyǵynyń (QQS) bazalyq mólsherlemesi 16% deńgeıine kóterildi. Al mindetti tirkeý shegi 10 000 AEK-ke deıin tómendetildi – jyldyq aınalymmen eseptesek, 43,25 mln teńge.
UKP málimetinshe, ózgerister mólsherlemege ǵana emes, ákimshilendirýge de áser etpek.
– QQS boıynsha mindetti tirkeý shegi ótken jylmen salystyrǵanda eki esege, ıaǵnı 10 000 AEK-ke deıin qysqartyldy. Jańa Salyq kodeksinde burynǵydaı QQS esebinen erikti túrde shyǵý múmkindigi qarastyrylmaǵan. Taǵy bir ózekti másele – «e-Tamǵa» júıesi. Bastapqyda QQS-tyń avanstyq tóleý tetigin barlyq salyq tóleýshige qoldaný josparlanǵan edi, alaıda qazir tek bir sanatqa – zańbuzýshylyq boıynsha habarlama alyp, elektrondyq shot-faktýrany keri qaıtaryp alǵandarǵa ǵana qoldanylady, – delingen palatanyń málimetinde.
Qyzý pikirtalastyń kelesi bóligi medıtsına men farmatsevtıka salasyna qatysty órbidi.
– Dári-dármekke QQS engizilýi baǵanyń aıtarlyqtaı ósýine jáne olardyń qoljetimdiliginiń tómendeýine alyp kelýi múmkin. Eldegi bólshek dári-dármek naryǵy shekteýli: shamamen 8,6 myń jeke dárihana jylyna 600 mlrd teńgege jýyq aınalymdy bólisip otyr. Bir saýda núktesine shaqqanda aıyna 5,8 mln teńgeni quraıdy. Ákimshilik jáne operatsııalyq shyǵyndar artqan jaǵdaıda jalpy ústeme 30%-ǵa deıin jetýi múmkin: onyń ishinde dárihananyń bazalyq ústemesi, oǵan qosa 5% QQS jáne eńbekaqy qory tapshylyǵyn óteý úshin taǵy shamamen 5% tólem bar, – dep atap ótti UKP ókilderi.
Atalǵan másele áleýmettik turǵydan sezimtal sanalǵandyqtan, jobalyq keńseniń nazarynda qalyp otyr.
Kásipkerlerdiń boljamynsha, baǵanyń ósýine áser etetin taǵy bir faktor bar. Kóptegen jalǵa berýshi jeńildetilgen salyq rejıminde jumys isteıtin-di, biraq jaldaý tólemin QQS boıynsha esepke alý múmkindigi joq.
Rejımder arasyndaǵy shegerimge tyıym: basty shıelenis núktesi
Qazaqstanda bıznes qyzmet aýqymy men kúrdeliligine qaraı ártúrli salyq rejımi boıynsha jumys isteıdi.
Jalpyǵa birdeı belgilengen rejım (JBR) – salyq salýdyń «tolyq» modeli: kompanııa kiris pen shyǵystyń egjeı-tegjeıli esebin júrgizip, qarjylyq nátıje boıynsha salyq tóleıdi.
Arnaýly salyq rejımi (ASR) shaǵyn bızneske arnalǵan jáne jeńildetilgen ereje men ákimshilik júkteme az. Onyń eń keń taralǵan nusqasy — ońaılatylǵan deklaratsııa («ońaılatylǵan rejım»), bul jaǵdaıda kásipker kúrdeli esepsiz, aınalymnan belgilengen formýla boıynsha ǵana salyq tóleıdi.
Bıyl jańa Salyq kodeksinde shaǵyn bızneske arnalǵan osy jeńildik formaldy túrde saqtalǵanymen, memleket bir mezgilde ártúrli rejım arasyndaǵy ózara áreket etý qaǵıdasyn qatańdatyp otyr. Úkimet muny kóleńkeli shemalardy qysqartyp, júıeniń ashyqtyǵyn arttyrý úshin qoldanǵanyn aıtqan bolatyn.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń dereginshe, daýly jańalyq osy tusta shyqty. Endi jalpyǵa birdeı belgilengen rejımde jumys isteıtin kompanııalar arnaýly salyq rejımin (onyń ishinde «ońaılatylǵan rejımdi») qoldanatyn kásipkerlermen jasaǵan operatsııalaryn shegerimderge jatqyza almaıdy.
Munyń qandaı saldary bolý yqtımal? Ol úshin Palatanyń kásipkerler arasynda júrgizgen saýalnamasyna zer salaıyq. Saýalnamaǵa sensek, ASR-de jumys isteıtin sýbektilerdiń 48%-y zańdy jáne jeke tulǵalarmen qatar jumys istese, taǵy 43%-y tek jeke tulǵalarmen ǵana baılanysta. Sonymen qatar saýalnamaǵa qatysqandardyń 61%-y JBR-degi kompanııalardyń jetkizýshisi eken.
Olardyń 91%-y klıentterine qatysty shegerimderdiń shektelýi bızneske keri áser etedi dep sanaıdy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 36%-y qyzmetin toqtatýy múmkin ekenin boljasa, 14%-y JBR-ge ótýdi qarastyryp otyr. Eger olardyń qyzmeti ASR aıasynda múlde qoljetimsiz bolsa, kásipkerlerdiń 41%-y jumysty tolyq toqtatýǵa daıyn, taǵy 30%-y ári qaraı qalaı áreket etý keregin bilmeıdi.
Sondyqtan rejımder arasyndaǵy shegerimderge tyıym salý búkil salyq reformasyndaǵy ózekti ári daýly túıinniń birine aınaldy.
Osy mándes másele jalpyǵa birdeı belgilengen rejımde jumys isteıtin kompanııalar arasynda da baıqalyp otyr. Saýalnama deregine sáıkes, olardyń 51%-y arnaýly salyq rejımindegi jetkizýshilermen jumys isteıdi. Jańa erejege qarsy shyqqandar eki ustanymda: jetkizýshilerdi aýystyrý (35%) nemese bıznesti jabý (23%).
Ekonomıst Saparbaı Jubaev máseleniń ákimshilik qyryna nazar aýdardy.
– Shaǵyn bıznes ókilderiniń kópshiliginde osy ýaqytqa deıin shtattyq býhgalter bolmaǵan, olar eseptilikti tapsyrý kezeńinde ǵana syrtqy qyzmetti paıdalanǵan. Al kiris pen shyǵysty turaqty esepke alý olar úshin eleýli shyǵyndy talap etedi. Sondyqtan másele áli túbegeıli sheshilgen joq jáne, sirá, aldaǵy ýaqytta da talqylana bermek, – dedi sarapshy.
Salyq qaýipsizdigi jónindegi sarapshy Dmıtrıı Kazantsev tyıym salýdyń logıkasy qate dep sanaıdy.
– Kodekske ózgeristiń mindetti túrde engiziletini anyq. Sonyń biri — «ońaılatylǵan rejımmen» jasalatyn operatsııalar boıynsha shegerimderge tyıym salý. Mundaı qadamǵa barǵan alǵashqy el – biz. Jalpy alǵanda, bir bıznestiń ekinshi bıznespen jumys isteı almaýy durys emes, ekonomıkalyq qatynastyń kóptegen bazalyq qaǵıdattyna qaıshy, – dep atap ótti ol.
Tsıfrlyq salyq júıesi: Baqylaýdyń basqa joly bar
Bıyldan bastap Qazaqstanda salyqtyq ákimshilendirýdiń biryńǵaı ıntegratsııalanǵan júıesi iske qosylady. Salyq deklaratsııalary, bankter jáne tsıfrlyq platformalardan alynǵan derekterdi avtomatty túrde salystyrý júrgizilmek.
Memlekettik kirister komıteti júıe negizsiz buǵattaý qaýpin barynsha boldyrmaıtyndaı etip jobalandy degen bolatyn. Osy maqsatta shekteýdi qoldanar aldynda baqylaý kezeńi qarastyrylǵan, ártúrli derekkózden alynǵan aqparatqa kópdeńgeıli salystyrý júrgiziledi, sondaı-aq ishki júıeler arasynda sınhrondaý men qateni óńdeý tetigi engizilgen. Barlyq operatsııaǵa turaqty monıtorıng jasalady, al tehnıkalyq aqaý kezinde avtomatty sheshim ýaqytsha toqtatylyp, derekter qalpyna keltiriledi.
– Júıe negizsiz avtomatty buǵattaýdyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jáne tehnıkalyq qate týyndaǵan jaǵdaıda jedel áreket etý men túzetý múmkindigin qamtamasyz etedi, – delingen komıtettiń resmı jaýabynda.
Soǵan qaramastan ózgeristtiń aýqymy júıege túsetin júktemeniń joǵary ekenin kórsetýde. MKK dereginshe, bir aptanyń ishinde vedomstvoǵa salyq tóleýshilerden 20 myńǵa jýyq ótinish túsken.
Dmıtrıı Kazantsev reformanyń ekijaqty sıpatyna toqtaldy.
– Qate tus– shegerimderge tyıym salý, QQS mólsherlemesiniń jáne tirkeý sheginiń ósýi. Oń qyry – ózin-ózi jumyspen qamtyǵandarǵa arnalǵan rejım, ol mıllıondaǵan adamnyń tabysyn zańdastyrýǵa múmkindik beredi. Kodeks áli de ózgeriske ushyraıdy, bul onyń sońǵy redaktsııasy emes ekenin ańǵartsa kerek, – dep túıindedi sarapshy.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, eldegi aılyq eseptik kórsetkish saıasatyn jetildirý kerek. Saparbaı Jubaev AEK ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar men tabysy az azamattar úshin mańyzdy ról atqarady degen ustanymda.
– 2027 jylǵa AEK 4 325 teńge deńgeıinde bekitilgen. Eger jeke tulǵanyń jyldyq tabysy 300 AEK-ten aspasa, ol jeke kásipker retinde tirkelýge mindetti emes. Bul jaǵdaıda ol tek zeınetaqy jarnalary, áleýmettik aýdarymdar jáne medıtsınalyq saqtandyrý tólemderin tólep, jeke tabys salyǵyn tólemeıdi, – dep túsindirdi sarapshy.
Qoryta aıtsaq, Jańa Salyq kodeksi tek mólsherlemelerdi kóterý emes, búkil júıeni qaıta ózgertýge jasalǵan talpynys ekeni túsinikti. Úkimet kodeksti jetildire alsa, bıýdjet kirisin nyǵaıtyp, kóleńkeli ekonomıkanyń jolyn kesýge múmkindik alary anyq.