Erlan Qarın: Konstıtýtsııanyń preambýlasy – negizgi ıdeologııalyq ustanymdardyń daıyn jıyntyǵy
ASTANA. KAZINFORM — Respýblıkalyq referendým nátıjesinde qabyldanǵan jańa Konstıtýtsııa aldaǵy 1 shildede kúshine enedi. Sóıtip, Qazaqstan tarıhtyń jańa paraǵyn ashyp, damýdyń jańa kezeńine qadam basady. El jylnamasyndaǵy kezekti bir mańyzdy meje aıaqtalyp, jańa dáýirdiń tabaldyryǵyn attaımyz. Bul — Qazaqstan tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵa. Bul týraly Memlekettik keńesshi Erlan Qarınniń Jas Alashqa shyqqan maqalasynda aıtylǵan.
— Buryn túrli pikirtalastarda, suhbattarda «Bizdiń eldegi ıdeologııanyń máni qandaı?», «Jalpy, qandaı ıdeologııany ustanamyz?» degen suraqtar jıi qoıylatyn. Tipti keıde «Ideologııamyz aıqyn emes», «Naqty ıdeologııa joq» dep syn aıtýshylar da tabylatyn.
Nesin jasyramyz, qoǵamda mundaı oı-pikirlerdiń qalyptasýyna negiz de bar edi. Óıtkeni 1995 jyly postkeńestik stılde ári tranzıttik rýhta jazylǵan Ata Zańnyń ıdeologııalyq baǵdarǵa aınalatyndaı qaýqary bolmady. Sebebi atalǵan Konstıtýtsııa Keńestik kezeńniń qursaýynan endi ǵana bosap, Egemendigimizdi endi ǵana alyp jatqan eleń-alań shaqta qabyldandy. Ol kezde eń basty tarıhı maqsat memlekettiliktiń irgetasyn qalaý boldy. Bul turǵydan alǵanda Konstıtýtsııany ázirlegen aǵa býyn ózderine júktelgen mıssııany abyroımen atqardy. Ony aıryqsha aıtyp ótýimiz kerek. Ekinshi jaǵynan, bul Konstıtýtsııada ulttyq biregeıligimiz, bolmysymyz, tarıhı tamyrymyz, tól qundylyqtarymyz aıqyn kórsetilmegeni de ras.
Ata Zańda naqty kórinis tappaǵannan keıin de ishki saıasatty egjeı-tegjeıli túsindirip, baǵyt-baǵdaryn aıqyndap beretin qandaı da bir qujat, tujyrymdama bolmady. Osydan soń memlekettiń qandaı qundylyqtardy ustanatynyn, qoǵamda qandaı qaǵıdattardy ornyqtyryp, ilgeriletetinin belgileý múmkin emes edi. Sol sebepti, ıdeologııaǵa qatysty joǵarydaǵy suraqtar qoıylǵan kezde naqty jaýap ta aıtylmaıtyn, — dedi Erlan Qarın.
Qarın qoǵamnyń ishki suranystaryna baılanysty jańa Konstıtýtsııany qabyldaý qajettiligi de ózdiginen týyndaǵanyn aıtty.
— Al endi osy aralyqta álem de, el de, qoǵam da ózgerdi. Kún tártibine múldem basqa máseleler shyqty, qoǵamnyń áleýmettik ishki qurylymy túrlendi, azamattardyń álemde bolyp jatqan jańashyldyqtardy qabyldaýy basqasha qalyptasa bastady, jańa qundylyqtar paıda boldy. Sol sebepti, qoǵamnyń ishki suranystaryna baılanysty jańa Konstıtýtsııany qabyldaý qajettiligi de ózdiginen týyndady.
Bıyl jalpyhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan jańa Ata Zań — memlekettiligi ornyqqan, halyqaralyq keńistiktegi bedeli qalyptasqan, óziniń tarıhı tamyryn aıqyndaǵan, bolashaǵyna zor senimmen qaraıtyn Qazaqstannyń Konstıtýtsııasy. Bul postkeńestik tarıh kezeńi birjola aıaqtaldy degendi bildiredi. Negizgi qujat zamanaýı saıası júıeni qurýǵa, tıimdi memlekettik apparatty qalyptastyrýǵa, ulttyq múddemizdi saqtaýǵa baǵyttalǵan.
Budan bylaı «Biz ustanatyn qundylyqtarǵa ne jatady?», «Ideologııamyz qandaı?» degen suraqtarǵa anyq ári senimdi jaýapty Ata Zańnan tabamyz. Sebebi Konstıtýtsııa — tek quqyqtyq qujat qana emes, ol — ómir saltymyzdy, biregeıligimizdi, baǵyt-baǵdarymyzdy kórsetetin qujat. Ata Zań — ıdeologııalyq qundylyqtar kody. Árıne, Konstıtýtsııada da, memlekettik saıasatta da ıdeologııalyq kózqarastar men pikirlerdiń áralýandylyǵy moıyndalady jáne qorǵalady. Degenmen ultty uıystyratyn qundylyqtar da Ata Zańda aıqyn kórsetilýi qajet. Sondyqtan onyń preambýlasynda, negizgi bólimderi men baptarynda ulttyq bolmysymyz ben baǵdarymyz, qoǵamdyq qundylyqtarymyz, ustanýǵa tıis memlekettik qaǵıdattarymyz naqty, júıeli ári anyq bekitilgen, — dedi Memlekettik keńesshi.
Erlan Qarın adam quqyqtary negizgi basymdyq retinde aıqyndaldy. Máselen, «Prezıdent», «Úkimet», «Quryltaı» degen bólimder 7-10 baptan tursa, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bólimde 30 bap bar ekenin atap ótti.
— Birinshiden, Konstıtýtsııanyń preambýlasyn negizgi ıdeologııalyq ustanymdardyń tutas ári qurylymdalǵan daıyn jıyntyǵy deýge bolady. Qoldanystaǵy qazirgi Ata Zań memlekettilikti qura otyryp ázirlense, jańa Konstıtýtsııa osy jyldar aralyǵynda qurylǵan memlekettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Preambýlada bul jóninde naqty jazylǵan. Sol sekildi onda tarıh, zań men tártip, birlik pen yntymaq, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq, mádenıet pen bilim, ǵylym men ınnovatsııa, tabıǵatty aıalaý, beıbitshilik pen dostyq qaǵıdattary men qundylyqtary qamtylǵan.
Ekinshiden, Negizgi Zań tarıhymyzǵa qatysty jańasha kózqarasty qalyptastyrdy. Ony preambýladaǵy «Uly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtap» degen sóılemnen-aq ańǵarýǵa bolady. Al 1995 jylǵy Konstıtýtsııada tarıhymyz múldem qamtylmaǵan edi.
Úshinshiden, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyna qatysty naqty ustanym belgilendi. Preambýlada jazylǵandaı, aýmaqtyq tutastyq eshqashan ózgermeıdi jáne oǵan qol suǵylmaıdy. Muny 2-baptyń 6-tarmaǵyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaqtyq tutastyǵy ózgermeıdi» degen norma da qýattaı tústi. Demek, elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy bolashaqta másele retinde talqylanbaıdy, tipti referendýmǵa da shyǵarylmaıdy, - dedi Qarın.
Erlan Qarın ástúrli qundylyqtar eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵalǵanyn aıtty.
Tórtinshiden, Qazaqstan zaıyrly memleket ekenin naqty belgiledi. Buryn qoǵamda kóshede qara kıim jamylyp júretin din ókilderiniń kóbeıip ketýine baılanysty «Qaıda bara jatyrmyz?», «Bolashaqta qandaı el bolamyz?» degen alańdaýshylyq bar edi. Sol sebepti jańa Ata Zańda elimizdiń zaıyrlyq sıpaty birjola aıqyndaldy. 7-baptyń 1-tarmaǵynda «Din memleketten bólek» dep jazylsa, 33-baptyń 5-tarmaǵynda bilim jáne tárbıe júıesi zaıyrly sıpatqa ıe ekeni naqtylandy. Bul — mazmun, maǵyna jaǵynan óte mańyzdy sheshim.
Besinshiden, dástúrli qundylyqtar eń joǵary quqyqtyq deńgeıde qorǵaldy. Bul qadam jat mádenı modelder men minez-qulyq normalaryn kúshtep engizý áreketterinen týyndady. Sondyqtan Konstıtýtsııanyń 30-babynyń 2-tarmaǵyndaǵy «Neke — er men áıeldiń memleket zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy» dep naqty jazyldy. Bul normada eki mańyzdy uǵym bar: bir jaǵynan, er men áıeldiń odaǵy arqyly dástúrli otbasy qundylyǵyn bekitemiz, ekinshi jaǵynan, osy odaqty «erikti» ári «teń quqyqty» dep naqtylaý arqyly áıelderdiń quqyqtary men mártebesin órkenıetti qoǵam talaptaryna saı qorǵaımyz.
Altynshydan, el damýynyń adamı ólshemi engizildi. Adam quqyqtary negizgi basymdyq retinde aıqyndaldy. Máselen, «Prezıdent», «Úkimet», «Quryltaı» degen bólimder 7-10 baptan tursa, azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bólimde 30 bap bar. Konstıtýtsııadaǵy 11 bólimniń eń úlkeni adam quqyqtary men bostandyqtaryna arnalǵan — «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter». Memlekettiń strategııalyq damýynyń negizi retinde tabıǵı qazbalar, basqa da baılyqtar emes, eń aldymen adamı kapıtal belgilendi. Adamdardyń bilimi, qabileti, eńbegi aldyńǵy orynǵa shyqty. 4-baptyń 1-tarmaǵynda jazylǵandaı, «halyq — memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy jáne Egemendik ıesi». Mańyzdy normalardyń biri retinde bekitilgen sóz bostandyǵyn qorǵaý da — adamı ólshemniń negizi. 23-baptyń 5-tarmaǵynda «Tsenzýraǵa tyıym salynady» dep jazylsa, osy baptyń 1-tarmaǵynda «Sóz erkindigine kepildik beriledi» dep kórsetilgen. Sóz bostandyǵy burynǵymen salystyrǵanda barynsha keńeıtildi, — dedi ol.
Memlekettik keńesshi Konstıtýtsııanyń preambýlasy men negizgi baptary Memleket basshysynyń tujyrymdamalyq tezısteri negizinde ázirlengenin atap ótti.
— Konstıtýtsııada teńgerimdi ustanym belgilendi. Dástúrli qundylyqtardyń da, zamanaýı qundylyqtardyń da arajigi naqty aıqyndalǵan. Dástúrli dúnıemizdi qorǵaımyz dep konservatıvti baǵytqa da túbegeıli burylmaı, zamanaýı qundylyqtarǵa sáıkes bolamyz dep lıberaldy baǵytqa da asa qatty urynbaı, ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyq teńdeı saqtaldy.
Aıta keterligi, Konstıtýtsııanyń preambýlasy men negizgi baptary Memleket basshysynyń tujyrymdamalyq tezısteri negizinde ázirlendi. Tipti Konstıtýtsııadaǵy mańyzdy ózgeristerdi, túbegeıli jańashyldyqtardy, ásirese qarapaıym azamattardyń múddesin qorǵaıtyn jańa normalardyń kóbin Prezıdent ózi usyndy. Buǵan deıin de aıtylǵandaı, Qasym-Jomart Kemeluly túrli qujattarmen jumys istegende, óziniń sóıleıtin sózderinde Egemendik jáne Táýelsizdik uǵymdaryn árdaıym bas árippen jazady. Ata Zańnyń jańa mátininde de osy ustanym saqtaldy. Óıtkeni bul sózder qasıetti de qasterli uǵymdar bolyp qoǵamdyq sanada birjola ornyǵyp, bekitilýge tıis. Munyń ózi Konstıtýtsııamyzdyń dál osyndaı túrli ıdeıalyq ustanymdardan turatyndyǵynyń taǵy bir kórinisi.
Sondyqtan Ata Zańda tól tarıhymyz da, Ádiletti Qazaqstan ıdeıasy da, Zań men Tártip qaǵıdaty da, «Taza Qazaqstan» da, birlik pen yntymaq ta, mádenıet pen bilim de, ǵylym men ınnovatsııa da tegis qamtylǵan. Bul — ulttyń biregeıligi bekemdelgen, qundylyqtary júıelengen, memlekettilik qaǵıdattary naqty belgilengen Konstıtýtsııa. Eń bastysy, onda memleketimizdiń bolashaqtaǵy keskin-keıpi, bolmysy naqty aıqyndalǵan. Keleshekte progressıvti, órkenıetti, ǵylym men bilimge, ınnovatsııaǵa arqa súıegen el ataný kózdelgen. Sondyqtan ishki saıasattyń endigi negizgi mindeti — Konstıtýtsııada bekitilgen qundylyqtardyń qoǵamda berik ornyǵýyn qamtamasyz etip, qorǵaý, — dedi Erlan Qarın.
Aıta ketelik 1 shildeden bastap jańa Konstıtýtsııa kúshine enedi.
