Joǵarǵy keńesten Quryltaıǵa deıin: Qazaqstan parlamentiniń tarıhy
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl qos palataly Qazaqstan Parlamentine 30 jyl toldy. Birinshi shaqyrylymnyń alǵashqy sessııasy 1996 jyly 30 qańtarda ótip, táýelsiz memlekette kásibı zań shyǵarýshy bıliktiń irgesin qalady. Sol kezden bastap ınstıtýt eldiń saıası jáne ekonomıkalyq damýyn aıqyn kórsetetin transformatsııadan ótti. Endi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń konstıtýtsııalyq reformalary nátıjesinde elimizde Parlament qaıtadan bir palataly organǵa aınalmaq. Osy oraıda tarıhı jolǵa úńilgen Kazinform tilshisi Parlamenttiń qalyptasý kezeńin, atqarǵan róli men jetistikterin saralady.
Joǵarǵy Keńesten Parlamentke deıingi jol
Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezde elde Joǵarǵy Keńes jumys atqaryp turǵan edi. Bul kezeń keńestik basqarý júıesinen táýelsiz memlekettik zań shyǵarýshy organǵa ótýdiń alǵashqy qadamy boldy.
QR Prezıdenti Іs basqarmasy janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýty, Jeke zańnama ortalyǵynyń basshysy ıÝlııa Kostıanaıanyń aıtýynsha, dál osy kezeńde memlekettik egemendik týraly deklaratsııa, memlekettik táýelsizdik týraly zań, sondaı-aq 1993 jylǵy alǵashqy Konstıtýtsııa qabyldandy. Joǵarǵy Keńes bir palataly organ retinde jumys istedi.
1994 jylǵy 7 naýryzda ótken Joǵarǵy Keńes saılaýy nátıjesinde jalǵyz palataly parlamentke bir mandatty okrýgterden ózin-ózi usynǵan 59, qoǵamdyq uıymdardan 75 jáne prezıdenttik tizim boıynsha 42 depýtat bes jyl merzimge saılandy. Joǵarǵy keńes tóraǵasy Ábish Kekilbaev bolǵan edi.
Saılaý qorytyndysy boıynsha el tarıhynda alǵash ret kóppartııaly kásibı parlament qalyptasty.
Alaıda Konstıtýtsııalyq sot saılaý zańnamasynyń birqatar normasy Konstıtýtsııaǵa sáıkes kelmeıdi degen sheshim shyǵarǵannan keıin Joǵarǵy Keńes zańsyz saılanǵan dep tanyldy. Sonymen, 1995 jyldyń naýryzynda Parlament taratyldy, sol kúnderi Úkimet te otstavkaǵa ketken bolatyn.
– 1995 jyldyń 30 tamyzynda ótken referendým nátıjesinde jańa Konstıtýtsııa qabyldanyp, Joǵarǵy Keńes taratyldy. Osy Konstıtýtsııa qazirgi kúnge deıin jumys istep kelgen qos palataly Parlamentti – Senat pen Májilisti engizdi. Bul - zań shyǵarýshy bıliktiń konstıtýtsııalyq modeline kóshý jáne parlamentarızm ınstıtýtynyń negizin qalaý kezeńi, – deıdi spıker.
Sonymen qatar bul kezeńde Prezıdent ózi Premer-mınıstr qyzmetine usynǵan kandıdatýrany bekitýden bas tartqan jaǵdaıda Parlamentti taratý quqyǵyna ıe boldy, al Konstıtýtsııalyq sot taratyldy.
Aıta keteıik, Joǵarǵy keńestiń sońǵy shaqyrylymy depýtattary turaqty túrde jumys istegen alǵashqy kásibı Parlament boldy. Biraq 1994-1995 jyldary Prezıdent pen Parlament arasyndaǵy tartys kúsheıip, 1 jyl ishinde 7 ǵana zań qabyldandy. Bul saıası daǵdarysqa ulasty. Osy kezeńnen soń elde Prezıdent bıligi kúsheıgenin baıqaýǵa bolady.
Saıasattanýshy, Tarıh ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Baýyrjan Sherııazdanovtyń aıtýynsha, 1995 jyly Konstıtýtsııaǵa engizilgen ózgerister qos palatanyń naqty mindetin aıqyndap berdi. 30 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, zań shyǵarýdaǵy Parlament júıesi sol kúıi qalǵan.
– Jańa Konstıtýtsııa zań shyǵarýshy bıliktiń mindetterin naqty bólýge múmkindik berdi. Májilis zań jobalaryn talqylaý men qabyldaýda negizgi ról atqaryp, Úkimetke senimsizdik bildirý jáne zańnamalyq bastamany kóterý quqyǵyna ıe boldy. Al Senat qabyldanǵan zańdardy qaıta qarap, olardyń sapasyna, quqyqtyq negizine jáne óńirlerdiń múddesine saı bolýyna jaýapty atandy.
Osylaısha, eki palataly Parlament basqarýdyń tıimdiligi men halyqtyń múddesi arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttaldy. Ýnıtarly memleket úshin atalǵan sheshim zań shyǵarý protsesin júıelep, quqyqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge septesti, – dedi ǵalym.
1996-1999 jyldar: Parlamenttiń alǵashqy qadamdary
1996 jylǵy qańtarda jańa Parlamenttiń I shaqyrylymynyń alǵashqy sessııasy ótti. Bul kásibı parlamentarızm dáýiriniń bastalǵanyn bildirdi. Májiliste 67, Senatta 39 depýtattan quralǵan Parlament óz qyzmetin eldegi saıası-áleýmettik turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttady.
Osy kezeńdegi negizgi jetistikterdiń qatarynda 1997 jyly Azamattyq jáne Qylmystyq kodeksterdiń, 1999 jyly memlekettik qyzmet týraly, 2001 jyly jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zańdardyń qabyldanýy bar. Atalǵan zańnamalyq aktiler josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýge yqpal etip, Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymy sııaqty halyqaralyq qurylymdarǵa ıntegratsııalanýyna negiz qalady.
Sonymen birge bul kezeńde prezıdenttik bıliktiń basymdyǵy baıqaldy. Parlament kóbinese zańdardy ratıfıkatsııalaýshy tetik retinde áreket etti, al partııalardyń álsizdigi saıası plıýralızmniń shektelýine alyp keldi.
1998 jylǵy 7 qazanda Parlament Konstıtýtsııaǵa saılaý júıesi men Parlament quramyna qatysty túzetýler engizdi. Atap aıtqanda, saılaýshylardyń elý paıyzdan astamy qatysqan jaǵdaıda ǵana saılaý ótti dep tanylady degen norma alynyp tastaldy. Májiliske birmandatty okrýgterden saılanatyn 67 depýtatqa qosa, jalpyulttyq saılaý okrýgi boıynsha partııalyq tizimder negizinde taǵy 10 depýtat saılanatyn boldy. Sonymen qatar Senat depýtattarynyń ókilettik merzimi alty jyl, Májilis depýtattarynyń ókilettik merzimi bes jyl bolyp belgilendi. Konstıtýtsııalyq keńes bul ózgeristerdiń birinshi shaqyrylym Májilis depýtattaryna qoldanylmaıtynyn túsindirdi.
1999 jylǵy qazanda ótken ekinshi shaqyrylym Parlamentiniń saılaýyna toǵyz saıası partııa men Qazaqstan kásipodaqtary federatsııasy qatysty. Qazannyń 10-y men 24-i kúnderi ótken eki kezeńdi saılaýdyń resmı qorytyndysy boıynsha bılikti qoldaıtyn eki partııa alǵa shyqty. Parlamenttegi eń kóp mandatty «Otan» partııasy ıelendi. Ol 1999 jylǵy qańtarda ótken kezekten tys prezıdent saılaýy kezinde qurylǵan saılaý shtabynyń negizinde paıda bolǵan edi.
2004 jyl: Parlament saılaýyndaǵy partııalyq konfıgýratsııa
2004 jylǵy qyrkúıekte eki kezeńmen ótken Parlament saılaýyna 12 saıası partııa qatysty. Saılaý qorytyndysy boıynsha prezıdenttik «Otan» partııasynan jeti kandıdat partııalyq tizim arqyly, al 35 ókil birmandatty okrýgterden Parlamentke ótti.
Agrarlyq jáne Azamattyq partııalar «Eńbekshilerdiń agrarly-ındýstrıaldy odaǵy» (AIST) saılaý blogyna birigip, Parlamentten partııalyq tizim boıynsha bir mandat, birmandatty okrýgter arqyly jeti oryn aldy.
Saıası arenaǵa jańadan shyqqan «Asar» partııasy da osy saılaýda ókildikke qol jetkizdi. Ol Parlamentten tórt oryn ıelendi, onyń bireýi partııalyq tizim arqyly berildi.
«Qazaqstannyń demokratııalyq partııasy» jańa Parlament quramyna bir mandatpen endi. Al «Aq jol» partııasy partııalyq tizim boıynsha ekinshi orynǵa shyqqanyna qaramastan, Parlamentke bir ǵana kandıdatyn ótkize aldy. Birmandatty okrýgterde jeńiske jete almaǵan partııa ishinde saılaýdan keıin jik týyndap, saıası uıym ekige bólindi.
Oppozıtsııalyq Qazaqstan kommýnıstik partııasy men «Qazaqstannyń demokratııalyq tańdaýy» halyqtyq partııasy saılaýǵa «Kommýnıster men QDT oppozıtsııalyq halyqtyq odaǵy» atty blok retinde qatysty.
2007 jylǵy maýsymda úshinshi shaqyrylymdaǵy Parlament taratylyp, elde kezekten tys Parlament saılaýyn ótkizý týraly Prezıdent jarlyǵy shyqty.
2007 jylǵy saılaý: Májilistegi jalǵyz partııa
2007 jylǵy konstıtýtsııalyq reforma prezıdenttik respýblıka modelin saqtaı otyryp, Parlamenttiń ókilettikterin keńeıtken betburys kezeńine aınaldy. Májilistegi depýtattar sany 107-ge deıin ulǵaıyp, proportsıonaldy saılaý júıesi engizildi. Depýtattardyń 98-i partııalyq tizim boıynsha, al 9-y Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılanatyny belgilendi. Bul ózgerister parlamenttik fraktsııalardyń qalyptasýyna jáne partııalar arasyndaǵy saıası básekeniń artýyna yqpal etýi tıis bolatyn.
2007 jylǵy tamyzda jańa erejeler boıynsha ótken Parlament saılaýyna jeti saıası partııa qatysty. Alaıda 7 paıyzdyq mejeden bir partııa – prezıdenttik «Nur Otan» (burynǵy «Otan») ǵana ótti. Nátıjesinde partııa Májilistegi 98 oryndy tolyq ıelendi. Al qalǵan 9 depýtat Qazaqstan halqy Assambleıasynan saılandy.
– Elimizde júrgizilgen reformalardyń, sonyń ishinde 2007 jylǵy ózgeristerdiń nátıjesinde Parlamentke Premer-Mınıstrdiń kandıdatýrasyn bekitý quqyǵy berildi. Osy kezeńnen bastap Parlament Úkimettiń qurylymyn qalyptastyrýǵa belsendi túrde yqpal ete bastady, – deıdi ıÝlııa Kostıanaıa.
2012-2016 jyldardaǵy úsh partııaly Parlament
2012 jylǵy 15 qańtarda ótken Parlament saılaýyna resmı tirkelgen jeti saıası partııa qatysty. Ortalyq saılaý komıssııasy 7 paıyzdyq mejeden asqan úsh partııanyń Parlamentke ótkenin jarııalady.
Alaıda besinshi shaqyrylymdaǵy Parlament ókilettik merzimi aıaqtalmaı jatyp, 2016 jylǵy 20 qańtarda Prezıdent jarlyǵymen taratyldy.
2016 jylǵy 20 naýryzda bes jyl merzimge saılanǵan altynshy shaqyrylymdaǵy Parlamentke aldyńǵy Májilis quramynda bolǵan bılikti qoldaıtyn úsh saıası partııa qaıta ótti. Olar – «Nur Otan», «Aq jol» jáne Qazaqstannyń kommýnıstik halyq partııasy. Sondaı-aq Qazaqstan halqy Assambleıasyna 9 mandat berildi. Jalpyulttyq sotsıal-demokratııalyq partııa, «Aýyl» partııasy men «Birlik» partııasy 7 paıyzdyq mejeden óte almady.
Májiliske 6 partııa ótti
Zań shyǵarýshy bıliktiń damýy turǵysynan 2017 jáne ásirese 2022 jyldardaǵy konstıtýtsııalyq reformalar negizgi kezeń retinde aıqyndalady. Bul ózgerister Parlamenttiń ókilettikterin keńeıtip, onyń Úkimetke baqylaý tetikterin kúsheıtti. Májilis saıası kún tártibin qalyptastyrýda mańyzdy rólge ıe bolyp, atqarýshy bıliktiń birqatar fýnktsııasy zań shyǵarýshy organǵa berildi. Aralas saılaý júıesiniń engizilýi Parlament quramyn jańartyp, qoǵamnyń ártúrli pikiri men múddelerin neǵurlym tolyq ashýǵa múmkindik berdi.
Saıası jańǵyrý Qazaqstannyń saılaý týraly zańnamasyn ózgertýden bastaldy. Májiliske ótý úshin partııalarǵa qoıylatyn saılaý shegi 7%-dan 5%-ǵa deıin tómendetildi. Bul reformalar partııalar arasyndaǵy básekelestikti qyzdyryp, alǵash ret Májiliske alty birdeı partııanyń ótýi elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirindegi eleýli oqıǵa boldy.
– 2017-2022 jyldary bılik júıesindegi reformalar jalǵasyn tapty. Osy kezeńde parlamentarızm keńeıip, zań shyǵarý qyzmetiniń tıimdiligi artty, Parlamenttiń ashyqtyǵy kúsheıdi, jańa fýnktsııalar men baqylaý múmkindikteri engizildi. Munyń bári Parlament róliniń aıtarlyqtaı ósýine jol ashty.
Sonymen qatar saılaý júıesi de ózgerdi: buryn depýtattar tek partııalyq tizim boıynsha saılansa, 2022 jyly birmandatty okrýgter qaıta engizildi. Osylaısha, parlamenttik júıe ýaqyt talabyna, qoǵam men memlekettiń qajettilikterine sáıkes damyp otyrdy, – deıdi ıÝlııa Kostıanaıa.
Onyń aıtýynsha, 2022 jyly Konstıtýtsııaǵa engizilgen ózgerister aıasynda Konstıtýtsııalyq sot qaıta qurylyp, Parlamenttiń róli kúsheıtildi, al Úkimettiń eseptiligi artty. Sonyń nátıjesinde «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament - esep beretin Úkimet» modeli odan ári damydy.
Saıasattanýshy Baýyrjan Sherııazdanovtyń pikirinshe, 2022 jylǵy ózgeris depýtattardy saılaý júıesine edáýir áser etken.
– 2022 jyly saılaý júıesinde eleýli ózgerister boldy. Májilis depýtattaryn saılaýda proportsıonaldyq jáne majorıtarlyq model engizildi. Mundaı qadam saıası plıýralızmdi keńeıtýge, depýtattardyń saılaýshylarmen baılanysyn kúsheıtýge jáne parlamenttik ınstıtýttarǵa degen qoǵam senimin arttyrýǵa baǵyttaldy.
Sonymen qatar saıası partııalardy tirkeýge qoıylatyn talaptar jeńildetilgenin aıta ketý kerek. Bul partııalyq júıeniń jańarýyna, Parlamenttiń ártaraptanýyna yqpal etti, – dep bólisti Baýyrjan Sherııazdanov.
Senat tarıhy
Parlamenttiń eki palataly qurylymy zań jobasyn qatań súzgiden ótkizýge áser etkenin umytpaý kerek. Sonyń ishinde Senattyń mańyzy joǵary, ol memlekettiń strategııalyq turaqtylyǵyn jáne ortalyqta óńirlerdiń ókilderi bolýyn qamtamasyz etti.
Osy turǵydan alǵanda, Senat mańyzdy úsh mindetti sheshýge basa mán berdi dep aıtýǵa bolady. Birinshisi, saıası júıeniń evolıýtsııalyq damýyn saqtady. Ekinshiden, zań shyǵarý protsesin ári sapasyn baqylady. Úshinshiden, óńirler ókildiginiń rólin arttyrdy.
Jalpy Senat 50 depýtattan turady. Onyń 40-y oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne astanadan saılanady. Ár óńirden 2 depýtat jergilikti máslıhattar arqyly janama saılaý jolymen mandat alýǵa quqyly. Al qalǵan 10 depýtatty Prezıdent taǵaıyndaıdy.
Senattyń tarıhyna úńilsek, onyń quramynyń ózgerýi negizinen osy Prezıdent kvotasynyń sanyna jáne elimizdegi óńirler sanynyń ózgerýine qatysty boldy. 1996–2007 jyldary Prezıdent Senattyń 7 depýtatyn taǵaıyndaıtyn. 2007 jyly Memleket basshysy Senattyń 15 depýtatyn saılaıtyn quzyretke ıe boldy. Al 2022 jylǵy konstıtýtsııalyq reformadan keıin Prezıdent taǵaıyndaıtyn Senat depýtattarynyń sany 15-ten 10-ǵa deıin qysqartyldy, onyń 5-i Qazaqstan halqy Assambleıasynyń usynysy boıynsha qyzmet alyp keldi. Osy reformadan keıin QHA ókilderi endi Májilisten Senatqa ótti.
1998 jylǵa deıin Senat depýtattarynyń ókilettik merzimi tórt jyl bolsa, 1998 jylǵy qazannan bastap alty jylǵa uzardy.
Bıyl Senat 30 jylǵa jýyq qyzmetin qorytyndylaıdy desek artyq emes. Eger referendým nátıjesinde bir palataly Parlament qurylsa, kóz úırengen Senat jańa qurylymǵa qosylatyn bolady.
Buǵan deıin Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Senattyń 30 jyldaǵy jemisti joly nátıjeli ótkenin aıtqan bolatyn.
– Prezıdent Senattyń jumysyna joǵary baǵasyn berdi. Sońǵy 30 jylda elimiz úshin mańyzdy kezeńder bolǵany anyq. Osyndaı kúrdeli kezeńde Senat óziniń tarıhı mıssııasyn oryndady dep, Prezıdent naqty aıtty. Ótken jyldarda Senat memlekettiń qurylystyń turaqtanýyna tikeleı úlesin qosty. Sondyqtan, 30 jylda Senattyń jumysy óte tabysty ári nátıjeli boldy, memlekettiń damýyna kúsh-jigerin saldy. Ómir bolǵannan keıin, bizdiń saıası júıemiz damýy kerek, elimiz damyp jatyr, – dedi Máýlen Áshimbaev.
Saıasattanýshy Baýyrjan Sherııazdanov eki palataly Parlament modeliniń ornyǵýynda Senat róli joǵary dep sanaıdy. Aıtýynsha, Senat zań shyǵarýshy bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etken.
– Senat klassıkalyq joǵarǵy palatalarǵa tán «konservatıvti» ári ornyqty ınstıtýtqa aınaldy. Іs júzinde Senat zań jobalaryna turaqty túrde túzetý men naqtylaý engizip, zańnamalyq jáne zań-tehnıkalyq qatelikterdi sheshýmen aınalysty. Keı jaǵdaıda qujattardy Májiliske qaıta joldap, pysyqtaýdy talap etti. Osy arqyly saraptamalyq jáne quqyqtyq súzgi qyzmetin atqardy.
Sonymen qatar Senat Joǵarǵy sot sýdıalaryn taǵaıyndaý, Konstıtýtsııaǵa ózgerister engizýge qatysýy arqyly quqyqtyq júıeniń qalyptasýyna úlesin qosty. Bul onyń mártebesin jaı ǵana «qaıtalama» palata emes, tolyqqandy memlekettik ınstıtýt retinde kúsheıtti, – dedi sarapshy.
Eleýli zańnamalyq bastamalar
2025 jyly da Parlament zamanaýı quqyqtyq bazany qalyptastyrýda belsendi ról atqardy. Mańyzdy bastamalardyń qatarynda jańa Salyq kodeksi, jasandy ıntellektini retteý týraly zań, bank salasyndaǵy ózgerister jáne tsıfrlyq dáýir men ekonomıkalyq transformatsııalarǵa jaýap beretin basqa da normatıvtik aktiler bar.
Jalpy, Parlament jumysy ashyqtyq pen jarııalylyq qaǵıdattaryna negizdeldi. Zań jobalary qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵaryldy, parlamenttik tyńdaýlar ótkizildi, «úkimettik saǵattar» uıymdastyrylyp, depýtattyq saýaldar belsendi qoldanyldy. Bul bılik pen qoǵam arasyndaǵy dıalogti nyǵaıtyp, qabyldanatyn sheshimderdiń sapasyn arttyrdy.
ıÝlııa Kostıanaıanyń paıymynsha, parlamentarızm demokratııa júıesiniń asa mańyzdy quramdas bóligine aınaldy.
– 30 jyl ishinde Qazaqstan Parlamenti qalyptasý, nyǵaıý jáne modernızatsııa kezeńderinen ótti. Ol eldiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, quqyqtyq memleket qurýǵa jáne demokratııalyq ınstıtýttardy damytýǵa eleýli úles qosty.
Parlament qyzmeti barysynda 1995 jylǵy Konstıtýtsııadan bastap Áleýmettik kodeks, buqaralyq aqparat quraldary týraly zań jáne jańa Salyq kodeksi sııaqty kóptegen mańyzdy zańdar qabyldandy. Bul qujattar memlekettiń evolıýtsııasyn jáne ár tarıhı kezeńniń basymdyqtaryn kórsetedi, – deıdi ıÝlııa Kostıanaıa.
Senatty kimder basqardy?
Qazirgi Konstıtýtsııada «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti qyzmetinen merziminen buryn bosaǵan nemese ketirilgen, sondaı-aq qaıtys bolǵan jaǵdaıda Respýblıka Prezıdentiniń ókilettigi qalǵan merzimge Parlament Senatynyń Tóraǵasyna kóshedi» delingen. Bul Senat tóraǵasy eldegi bılik ıerarhııasynda №2 tulǵa degendi bildirse kerek. Sol sebepti tómende Senatqa tóraǵalyq etken tulǵalardyń hronologııasyn usynýdy jón taptyq.
- Ómirbek Báıgeldi – 1996 jylǵy 30 qańtardan 1999 jylǵy jeltoqsanǵa deıin Senat tóraǵasy qyzmetin atqardy. Ol joǵary palatany naryqqa, quqyqtyq memleketke jáne jańa saıası mádenıetke kóshirip, parlamentarızmniń irgesin nyqtady.
- Oralbaı Ábdikárimov – 1999 jylǵy 1 jeltoqsannan 2004 jylǵy 10 naýryzǵa deıin Senatty basqardy.
- Nurtaı Ábiqaev – 2004 jylǵy 10 naýryzdan 2007 jylǵy 11 qańtarǵa deıin Senat tóraǵasy boldy.
- Qasym-Jomart Toqaev (1-kezeń) – 2007 jylǵy 1 qańtardan 2011 jylǵy 15 sáýirge deıin Senatqa tóraǵalyq etti.
- Qaırat Mámı – 2011 jylǵy 15 sáýirden 2013 jylǵy 16 qazanǵa deıin Senat tóraǵasy boldy.
- Qasym-Jomart Toqaev (2-kezeń) 2013 jylǵy 16 qazannan 2019 jylǵy 20 naýryzǵa deıin Senatqa qaıta jetekshilik etti.
- Darıǵa Nazarbaeva – 2019 jylǵy 20 naýryzdan 2020 jylǵy 2 mamyrǵa deıin Senat tóraǵasy boldy.
- Máýlen Áshimbaev – 2020 jylǵy 4 mamyrdan bastap Senat tóraǵasy qyzmetin atqaryp keledi.
Májilis tóraǵalarynyń hronologııasy
Qazaqstannyń Májilis tarıhynda da ár tóraǵa Parlament jumysyna ózinshe úles qosty, zań shyǵarýshy bıliktiń damýyna, ınstıtýtsıonaldyq qurylymdardyń nyǵaıýyna jáne parlamentarızmniń qalyptasýyna yqpal etti.
- Marat Ospanov – 1996 jylǵy 30 qańtardan 1999 jylǵy 1 jeltoqsanǵa deıin Májilis tóraǵasy qyzmetin atqardy. Ol jańa Parlamenttiń alǵashqy jumys kezeńinde kásibı qurylymdy qalyptastyrýǵa jáne zań shyǵarý protsesin júıeleýge úles qosty.
- Jarmahan Tuıaqbaı – 1999 jylǵy 1 jeltoqsannan 2004 jylǵy 3 qarashaǵa deıin Májilis tóraǵasy boldy.
- Oral Muhamedjanov (1-kezeń) – 2004 jylǵy 3 qarashadan 2007 jylǵy 2 qyrkúıekke deıin Májilisti basqardy.
- Aslan Mýsın – 2007 jylǵy 2 qyrkúıekten 2008 jylǵy 13 qazanǵa deıin Májilis tóraǵasy boldy.
- Oral Muhamedjanov (2-kezeń) – 2008 jylǵy 13 qazannan 2012 jylǵy 20 qańtarǵa deıin qyzmetin atqardy.
- Nurlan Nyǵmatýlın (1-kezeń) – 2012 jylǵy 20 qańtardan 2014 jylǵy 3 sáýirge deıin Májilis tóraǵasy boldy.
- Qabıbolla Jaqypov – 2014 jylǵy 3 sáýirden 2016 jylǵy 25 naýryzǵa deıin Májilisti basqardy.
- Baqtyqoja Іzmuhambetov – 2016 jylǵy 25 naýryzdan 22 maýsymǵa deıin qysqa merzimde tóraǵa boldy.
- Nurlan Nyǵmatýlın (2-kezeń) – 2016 jylǵy 22 maýsymnan 2022 jylǵy 1 aqpanǵa deıin Májilis tóraǵasy boldy.
- Erlan Qoshanov – 2022 jylǵy 1 aqpannan bastap qazirgi ýaqytqa deıin Májilis tóraǵasy qyzmetin atqaryp keledi.
Qos palatada kimder boldy?
30 jylda Qazaqstan Parlamentinde kóptegen tanymal tulǵa depýtat boldy. Báriniń esimderin tizý múmkin bolmas. Degenmen arasynan birnesheýin atap ótýge bolady. Senattyń qalyptasýyna onyń birinshi tóraǵasy Ómirbek Baıgeldiniń qosqan úlesi orasan. Ol parlamentarızmniń irgetasyn qalap, sot júıesi, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, azamattyq qoǵam ınstıtýttary týraly mańyzdy zańnamaǵa aıtarlyqtaı úles qosty. Sondaı-aq irgeli zańnamalyq bazanyń qalyptasýyna yqpal etken Oralbaı Ábdikárimov, Qýanysh Sultanov sekildi tulǵalar joǵary palatanyń kásibı deńgeıin kóterdi.
Mysaly, Qazaqstandyq dıalektıkalyq logıka mektebiniń negizin qalaýshy, QR Ǵylym akademııasynyń vıtse-prezıdenti Jabaıhan Ábdildın Senattaǵy zııalylyqtyń sımvolyna aınaldy. Onyń parlamentarızmge qosqan úlesi zań shyǵarý qyzmetine tereń fılosofııalyq jáne ǵylymı mazmun engizýimen erekshelendi.
Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý kezeńinde Zınaıda Fedotovanyń eńbegin de erekshe ataý qajet. Memlekettilik negizderi qalanǵan kúrdeli jyldary ol Senattyń Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetin basqardy. Onyń jetekshiligimen quqyqtyq júıeni nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy zańnamalyq bastamalar júzege asyryldy.
Ábish Kekilbaev, Talǵat Musabaev, Ǵarıfolla Esim, Ádil Ahmetov syndy belgili azamattar da Senat qabyrǵasynan kórindi.
Májiliste de tanymal tulǵalar az bolǵan joq. Olardyń qatarynda Marat Ospanov, Sherhan Murtaza, Zamanbek Nurqadilov, Uzaqbaı Qaramanov, Toqtar Áýbákirov, Muhtar Shahanov, Farıza Ońǵarsynova, Amangeldi Aıtaly jáne basqalar boldy.
Árbiri Parlamenttiń damýyna ólsheýsiz úles qosyp, ulttyq parlamentarızmniń ınstıtýtsıonaldyq jáne rýhanı negizderin qalyptastyrdy.
Jańa qurylym men jumys tártibindegi reformalar
20 qańtarda Qyzylordada ótken Ulttyq quryltaıdyń V otyrysy memlekettiń aldaǵy damý baǵyttaryn aıqyndaǵan mańyzdy oqıǵa boldy. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev el Parlamentin «Quryltaı» dep ataýdy usyndy. Osylaısha, memleket jańa kezeńge qadam basady.
Eń basty ózgerister Parlamenttiń qurylymyna qatysty. Sonyń ishinde depýtattyq korpýsqa eleýli ózgeris engizilmek. Máselen, jańa Parlamentte depýtat sany 145 bolady, olar proportsıonaldy júıe boıynsha saılanady. Tóraǵanyń úsh orynbasary bolýy múmkin, al komıtet sany 8-den aspaýy kerek. Budan bólek, Parlamenttegi Prezıdent kvotasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń arnaıy kvotasy alynyp tastalady. Tek jastarǵa, áıelderge jáne erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kvotalar saqtalady.
– Usynystardyń tórtinshi bóligi zań shyǵarýshy organnyń jumys tártibi men rásimderine qatysty boldy. Jańa Parlamentte depýtattardy bes jylǵa saılaý qarastyrylǵan. Zań qabyldaý úsh kezeńnen turatyn protsedýramen júzege asady: depýtattar birinshi kezeńde zań jobasyn jalpy maquldaıdy, odan keıin ózgeristerdi bekitedi, sońynda zańdy qabyldaıdy. Bir palataly júıege kóshýdiń birneshe artyqshylyǵy bar. Birinshiden, kez kelgen sheshim tez qabyldanady. Ekinshiden, bıýrokratııalyq shyǵyn azaıady. Úshinshiden, Parlament júıesi ashyq bolady, – deıdi ıÝlııa Kostıanaıa.
Bul – Qasym-Jomart Toqaevtyń konstıtýtsııalyq reforma jónindegi paıymdary. Aldaǵy ýaqytta barlyq usynystar referendým kezinde daýysqa salynady.