Face ID, MedTech, telemedıtsına: Dárigerlerdiń júktemesi 40 paıyzǵa azaıdy
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl – tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly. Osy oraıda densaýlyq saqtaý salasyn tsıfrlandyrý arqyly medıtsınalyq qyzmet sapasyn arttyrýǵa basymdyq berilýde. Dárigerge onlaın tirkelý, telemedıtsına, derekter bazasy jetildirildi. Dıagnostıkalyq júıelerdiń de birshama jaqsarǵany baıqalady. Kazinform tilshisi jańashyldyq halyq saýlyǵyna qalaı áser etetinine úńildi.
Astana Hub: jasandy zeıin saqtaǵan ómir
Onshaqty jyl buryn Úkimet elektrondy densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2013–2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitkenin bilemiz. Keıin 2020–2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama qolǵa alyndy. Munyń barlyǵy belgili bir deńgeıde salany tsıfrlandyrýǵa áser etti dep aıtýǵa bolady.
Aldymen jasandy ıntellektiden bastaıyq. Naýqas týraly aqparatty jyldam óńdeý, dárigerge kómekshi bolatyn JI júıeleri týraly estigen bolarsyz. Álemde atalǵan tehnologııa «MedTech» degen ataýmen tanymal. Jasandy ınttellekt jyldam medıtsınalyq qyzmet alýǵa járdemdesetin tásildi otandyq uıymdar da sátti qoldanyp keledi. Astana Hub-ta dál osyndaı ózindik ereksheligi bar 40-tan astam startap tirkelgen, olardyń qatarynda «Autism Spectrum», «Daribar.kz», «CerebraAI», «CheckDoc» sekildi bastamalar bar.
Mysaly, «CerebraAI» jasandy ıntellekti nebary tórt mınýttyń ishinde ınsýltti anyqtap beredi. Ádette dárigerler ınsýltti anyqtaýǵa birneshe saǵatyn arnaıtynyn eskersek, bul – tsıfrlandyrýdaǵy eń basty jetistiktiń biri. Búginde júıe 90-nan astam aýrýhanaǵa tegin ornatylyp, 100 myńnan astam naýqas tekserilgen. Jaýapty mamandar 500-den astam dáriger jasandy ıntellekt tehnologııasyn paıdalanady dep otyr.
«CerebraAI» jobasy halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanǵan startaptardyń qataryna kiredi. AQSh-taǵy TechCrunch basylymy ony álemdegi eń úzdik startaptardyń biri dep ataǵan. Búginde platformany 700-den astam nevropatolog turaqty túrde paıdalanyp keledi. Sonymen qatar joba Stanford University tarapynan 2023 jyldyń eń úzdik Digital Health jobasy retinde moıyndalyp, Intel Software uıymdastyrǵan AI-startaptar olımpıadasynda bas júldege ıe boldy.
«CheckDoc» zerthanalyq júıesin aıta ketken jón. Jańa startaptyń kómegimen naýqastar úıden uzamaı qyzmet alýǵa qol jetkizdi. Jobanyń jumys algorıtmi yńǵaıly ári túsinikti: aldymen naýqas «CheckDoc.kz» saıtyna kirip, qajetti analız túrin tańdaıdy, keıin call-ortalyqtyń operatory baılanysqa shyǵyp, ótinishti naqtylaıdy. Kelesi kezeńde «CheckDoc» medbıkesi kórsetilgen mekenjaıǵa baryp, analız úlgisin alyp, ony birden zerthanaǵa jetkizedi. Ótinish berilgen sátten bastap qyzmettiń oryndalýyna deıin shamamen 40–60 mınýt ótedi, zertteý nátıjesi bir táýlik ishinde daıyn bolady. Analız qorytyndysyn alýǵa emhanaǵa barýdyń da qajeti joq, bári naýqastyń elektrondyq poshtasyna jiberiledi.
Buǵan qosa farmatsevtıka salasynda tsıfrlandyrý úrdisi joǵary. El arasynda «Daribar.kz» dep atalatyn dári-dármekti tabýǵa arnalǵan onlaın júıe keń qoldanysta. Munda Qazaqstan boıynsha 400-den astam dárihana biriktirilgen – «App Store», «Google Market» jelisinde bar.
Este bolsa, ótken jyldan bastap «Áleýmettik ámııan» jobasy júzege asyrylǵan bolatyn. Onyń aıasynda azamattardy ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etý bastalǵan, ıaǵnı naýqas kepildendirilgen dárilik zattar paketin ala alady. Qazir «Áleýmettik ámııan» jobasyna 700-den astam memlekettik dárihana qosylǵan, ótken jyldan beri 13,9 mln dári-dármek osy «Áleýmettik ámııan» jobasynyń tsıfrlyq tetigi arqyly alynypty. Aldaǵy ýaqytta jobaǵa jekemenshik dárihanalardy tartý josparlanyp otyr.
Jańa baǵdarlamalardy kásibı IT-mamandar ǵana ázirlep jatyr desek, qatelesemiz. Ótken jyly Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń oqýshysy Adııa Qyzyltaeva aýtızmdi erte anyqtaýǵa arnalǵan qosymsha jasap shyǵarǵan edi. «Autism Spectrum» dep atalatyn startap júzdegen balanyń der kezinde kómek alýyna sebep boldy.
Ótken aıda ǵana Astana Hub pen Densaýlyq saqtaýdy damytý ulttyq ǵylymı ortalyǵy MedTech salasynda strategııalyq áriptestik bastady. Demek, densaýlyq saqtaý júıesiniń tsıfrlyq transformatsııasy jalǵasady deýge negiz bar.
Ortaq júıe jáne tsıfrlyq qujat
Árıne, tsıfrlandyrý úrdisi jaqsy-aq, alaıda júıelerdiń shashyrańqy ári basqarýsyz ketýi tıimsiz. Sondyqtan Prezıdent 2024 jylǵy Joldaýynda medıtsınada aqparattyń biryńǵaı derekqoryn qurýdy usynǵan bolatyn. Ózara baılanysy joq ondaǵan baǵdarlama men derekter bazasynyń ornyna biryńǵaı memlekettik medıtsınalyq aqparat júıesin ázirleýdi tapsyrdy. Basa aıtqany, jańa aqparat bazasy barlyq densaýlyq saqtaý uıymyn qadaǵalap, olar kórsetken derektiń shynaıylyǵyn tekserýi kerek.
Osyǵan oraı jaýapty mınıstrlik Densaýlyq saqtaýdyń biryńǵaı tsıfrlyq ınfraqurylymyn qalyptastyrý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Jeke-jeke qyzmet kórsetetin aqparat júıelerin E-Densaulyq platformasyna biriktirý qolǵa alynǵan. Búginge deıin densaýlyq saqtaý salasynda 17 aqparattyq júıe bar bolsa, osy júıelerdi segizge qysqartý josparlanýda. Bári biryńǵaı memlekettik medıtsınalyq derekqorǵa engiziledi.
S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetiniń rektory Marat Shoranovtyń aıtýynsha, tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly medıtsına sapasyn arttyrýǵa yqpal etedi.
– Bul densaýlyq saqtaý júıesi men medıtsınalyq bilim berýge zamanaýı sheshimderdi engizýge qosymsha serpin beredi. Búginde Qazaqstan tehnologııalar, ǵylym jáne medıtsınalyq bilim birlese jumys isteıtin zamanaýı tsıfrlyq densaýlyq saqtaý ekojúıesin qalyptastyryp jatyr. Negizgi maqsat – árbir azamat úshin medıtsınalyq kómektiń sapasy men qoljetimdiligin arttyrý, – deıdi sarapshy.
Jalpy saladaǵy qujat aınalymyn tsıfrlandyrý qarqyndy júrýde. Qazir 73-anyqtama, 75-anyqtama, balalarǵa arnalǵan elektrondyq pasport, jumysshyǵa arnalǵan jeke medıtsınalyq kitapsha elektrondy formatqa aýystyryldy. Atalǵan anyqtamalyq qujattardy eGov arqyly alýǵa bolady. Bul densaýlyq saqtaý salasyndaǵy alaıaqtyqty tejeýge múmkindik bermek.
Buǵan deıin dárigerler túrli aqparattyq júıelerde qujat toltyrýǵa kóp ýaqyt jumsaıtyn. Aqparattyq bazalardy biriktirýdiń nátıjesinde endi olardyń júktemesi 40%-ke azaıyp otyr. Burynǵydaı birneshe baǵdalarmada qatar qujat toltyrmaı, tek bir júıemen jumys isteýge kóshken.
Marat Shoranov trasformatsııanyń mańyzdy elementi – elektrondy densaýlyq pasporttary men elektrondy medıtsınalyq kartalardyń engizilýi dep sanaıdy. Osy quraldardyń arqasynda medıtsınalyq aqparat úzdiksiz saqtalyp, patsıent qaı jerde em alsa da dárigerler úshin qoljetimdi bolady. ıAǵnı derekter patsıentpen birge «júrip», emdeýdiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etedi jáne medıtsınalyq sheshimderdiń sapasyn arttyrady.
– Tsıfrlyq sheshimder densaýlyq saqtaý júıesiniń ashyqtyǵy men basqarýdy aıtarlyqtaı jaqsartady. Olar medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligin naqty ýaqyt rejıminde baqylaýǵa, kórsetiletin qyzmetterdiń monıtorıngin júrgizýge, medıtsınalyq uıymdardyń tıimdiligin taldaýǵa jáne úlken derekter negizinde júıeniń qajettilikterin boljaýǵa múmkindik beredi. Ásirese medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrýda tsıfrlandyrýdyń mańyzy zor, – deıdi spıker.
Qaýipsizdik pen jeke derekterdi qorǵaý týrasyndaǵy jumystardy da aıtýymyz kerek. Sebebi kópshilik jeke málimetterdiń jarııa bolýynan qaýiptenedi. Osy oraıda memleket qandaı qadamǵa barady?
Biryńǵaı memlekettik medıtsınalyq aqparattyq júıe men medıtsınalyq derekterdiń biryńǵaı qoımasy – Smart Data Healthcare júıesi ázirlenedi dedik. Dál osy júıeler QazTech platformasynda ornalastyrylyp, eGov júıesimen biriktiriletin boldy. Oǵan qosa medıtsınalyq uıymdarda naýqastardyń naqty kelýin tirkeıtin Face ID tetigi engizilgen. Patsıent Face ID-di eGov Mobile qosymshasy arqyly nemese bıometrııalyq sáıkestendirý kómegimen rastaýyna bolady.
Zamanaýı tehnologııanyń ıgiligi munymen shektelmeıdi. Ótken jyldan bastap densaýlyq saqtaý mınıstrligi jedel járdem qyzmetkerlerin beınejeton taǵyp júrýge mindettedi. Kamera, GPS jáne dabyl túımesi bar jańa qurylǵy Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda synaqtan ótip jatyr. Bolashaqta vıdeojetondy emhanadaǵy dárigerler men medbıkeler de paıdalanabaq.
Ereksheligi sol, qurylǵydaǵy jazba avtomatty túrde derekqorǵa júkteledi jáne dárigerge qaýip tóngen jaǵdaıda dereý polıtsııaǵa SOS dabylyn jiberýge laıyqtalǵan. Joba synaqtan sátti ótse, elimizdiń barlyq jedel járdem qyzmetkeri jańa qurylǵymen qamtamasyz etilýi múmkin.
QSZI Ekonomıkalyq saıasatty taldaý bóliminiń bas sarapshysy Bıbigúl Ómirbaevanyń sózine súıensek, Qazaqstannyń tsıfrlyq medıtsınaǵa kóshý jospary naqty nátıjege negizdelgen.
– Búginde suranysqa ıe medıtsınalyq anyqtamalardyń segiz túri (júrgizýshilikke ruqsattan bastap, eńbekke jaramsyzdyq paraǵyna deıin) tsıfrlandyryldy. Ótken jyldan beri aqparattyq júıelerde mıllıondaǵan qujat tirkeldi. Bul dárigerlerdiń qaǵazbastylyǵyn azaıtyp, patsıentterdiń memlekettik qyzmetterge qol jetkizýin edáýir jeńildetti. Face ID arqyly patsıentterdi tsıfrlyq sáıkestendirý jobasy orynsyz taǵaıyndaýlardy 6%-ǵa qysqartyp, 4,7 mlrd teńge qarjyny únemdegen. Jýyq arada dıagnostıkany ońtaılandyrýǵa jáne qatelerdi azaıtýǵa kómektesetin jasandy ıntellekt negizindegi «dárigerdiń kómekshisi» engiziledi, – dedi sarapshy.
Telemedıtsına: Shalǵaı elge jetken járdem
Keıingi jyldary densaýlyq saqtaý salasyndaǵy telemedıtsına, ıaǵnı naýqastarǵa qashyqtan kómek kórsetý damyp keledi. Resmı derek boıynsha, shalǵaıdaǵy 800-ge tarta eldi mekende alǵashqy medıtsınalyq kómek pýnkti joq. Sondyqtan onlaın kómek tásilin jetildirý asa mańyzdy mindetttiń birine aınalǵan.
Bul turǵyda telemedıtsınany ilgeriletý anaǵurlym tıimdi ári shyǵyny az. Dáriger júzdegen shaqyrym júrmeı-aq naýqaspen tikeleı baılanysqa shyǵyp, kómek kórsete alady. Mysaly, elde Digital MED365 telemedıtsınalyq kesheni qoldanylyp keledi. Joba bastalǵannan beri 100-ge tarta aýyldaǵy feldsherler 6 myńǵa jýyq turǵyndy teksergen.
Júıe jumysyn qysqasha sıpattasaq, telemedıtsına kómegimen dáriger 10 mınýttyń ishinde patsıentti tekseredi, EKG jasaýǵa jáne analız alýǵa múmkindik bar. Avtomatty túrde elektrondy karta ázirlenip, keıin patsıent týraly barlyq aqparat ózge medıtsınalyq uıymdarǵa jiberiledi. Sodan soń dáriger tikeleı naýqasqa nemese medıtsına qyzmetkerine keńes beredi.
Budan bólek «e-Medtekserý» jobasy kómegimen adamdy 5 mınýtta medıtsınalyq tekserýden ótkizýge qaýqarly. Bul jylyna 1 mıllıard teńgeden astam qarajatty únemdeýge múmkindik beredi. Mundaı avtomattandyrylǵan medıtsınalyq tekseris óndiristegi jumysshylar men áskerge shaqyrylǵandardyń densaýlyǵyn qadaǵalaýda jıi qoldanylyp keledi.
S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medıtsına ýnıversıtetiniń rektory Marat Shoranovtyń aıtýynsha, telemedıtsına tehnologııalary ákimshilik kedergilerdi azaıtady. Degenmen tehnologııa dárigerdi almastyrmaıdy, kerisinshe onyń múmkindikterin keńeıtedi.
– Tsıfrlyq medıtsınanyń negizgi býyny derektermen saýatty jumys isteı alatyn, analıtıkalyq quraldardy qoldanatyn jáne dáleldi medıtsına negizinde klınıkalyq sheshim qabyldaı alatyn bilikti maman bolyp qala beredi. Medıtsınalyq ýnıversıtetterde bul ózgerister bilim berý ortasynyń bir bóligine aınalyp keledi. QazUMÝ-de sımýlıatsııalyq oqytý ınfraqurylymy, tsıfrlyq zerthanalar jáne medıtsınalyq derektermen jumys júıeleri damyp jatyr. Bul stýdentter men jas dárigerlerge jańa tehnologııalardy oqý kezeńinde-aq meńgerýge múmkindik beredi, – deıdi ýnıversıtet basshysy.
P.S. Halyq densaýlyq saqtaý júıesin óte qarapaıym ólshemmen baǵalaıdy: ýaqytyly medıtsınalyq kómek alý, shyǵynsyz tekserilý, sapasy ǵana mańyzdy. Sondyqtan jańa Konstıtýtsııa jobasynyń 32-babynda azamattardyń medıtsınalyq qyzmet alý quqy naqtylandy. Bul saladaǵy protsesterdi tsıfrlyq formatqa kóshirýdi birshama jedeldeteri anyq.