Elbasy bitimgerliginiń eren jeńisi

ASTANA. QazAqparat - «Egemen Qazaqstan» gazeti búgingi sanynda basylym tilshisiniń Qazaqstan Respýblıkasynyń Túrkııadaǵy elshisi Janseıit Túımebaevpen suhbatyn jarııalap otyr.

- Janseıit Qanseıituly, túrkııalyq aqparat quraldary Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń yqpalymen túzelip, qaıta qalpyna kelýge bet alǵanyn jazdy. Osy oraıda bitimgershilik kelisimge keltirgen Elbasynyń róli týraly keńirek aıtsańyz.

 

- Byltyr Túrkııanyń Sırııamen shekaralas aspanynda reseılik Sý-24 áskerı ushaǵy atyp túsirilgennen keıin Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynas ábden shıelenisti. Jeti aıǵa toqtap qalǵan Reseı-Túr­kııa baılanysynyń qaıta qal­pyna kelýine tikeleı úles qosqan El­basymyz N.Á.Nazarbaev boldy. Reseı Túrkııaǵa qarsy sanktsııalar engizip, saýda-ekonomıkalyq jáne týrızm salalary boıynsha shekteýler qoıdy. Álemniń nazaryn aýdartqan eki el arasyndaǵy shıelenisti jaǵdaı Túrkııanyń ekonomıka salasyna, ásirese, óndiristiń tómendeýine, aýylsharýashylyq ónimderiniń eksporttyq mólsheriniń kúrt azaıýyna qatty áser etti. Byltyrǵy jylmen salystyrǵanda, Túrkııaǵa, sonyń ishinde, teńiz jaǵalaýyndaǵy demalys oryndaryna keletin reseılik týrısterdiń sany 92 paıyzǵa azaıǵan. Sondyqtan, byltyrǵy jyly týrızm salasy boıynsha tapqan 32 mlrd. AQSh dollary kólemindegi tabystyń bıyl 8-10 mlrd. mólsherinen aıyrylyp, ol sońǵy shırek ǵasyrdaǵy eń tómengi shekke quldyrady. Al kıkiljiń asqyna berdi.

Reseı men Túrkııa Qazaqstannyń senimdi strategııalyq seriktesteri ári belsendi áriptesteri ekeni málim. Ári dos, ári týys sanalatyn memleketter arasynda shıelenisken geosaıası jaǵdaı Qazaq eline de áser etedi. Osy máseleni muqııat baqylaýyna alǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev bitimgershilik kelisimniń alǵysharttaryn jasap, bıylǵy jyldyń aqpan aıynda Qazaqstanǵa resmı saparmen kelgen sol kezdegi Túrkııa Premer-mınıstri Ahmet Dáýitoǵlymen kezdesti. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizgi baǵyttary, sonyń ishinde saıası dıalogty nyǵaıtý men mádenı almasý máseleleri, kólik, energetıka, týrızm jáne ınfraqurylym qalyptastyrý salalaryndaǵy baılanysty damytý jaıy talqylanǵan kezdesýde Elbasy bul jaǵdaıdan shyǵý joldaryn izdestirip, Sırııa tóńiregindegi kóptegen jaıttardy aıqyndaý qajettiligin, eki el arasyndaǵy ahýaldyń eshkimge paıda ákelmeıtindigin jetkizgen bolatyn.

Kúrmeýi kúrdeli máseleniń mańyzdylyǵyn sezingen Elbasy N.Á.Nazarbaev A.Dáýitoǵlymen bolǵan kezdesýden keıin shuǵyl túrde Reseı Federatsııasynyń Prezıdenti V.Pýtınmen telefon arqyly sóılesip, Reseı-Túrkııa qarym-qatynasynyń nasharlaýyna qatysty pikir almas­ty. Bul - Elbasynyń qoldanǵan dıplomatııalyq sheberligi edi. Alaıda, V.Pýtın ahýaldy Túrkııa jaǵy kúrdelendirgenin aıtyp, soǵan oraı jaǵdaıdy túzeýge Túrkııa alǵashqy qadam jasaýy tıistigin alǵa tartqany esimizde.

Tamyry týys elder qazirgideı qysyltaıań kezde tek birlik pen yntymaqty kúsheıte berse ǵana bıikke shyǵar joldy bekemdeıdi. Osy turǵydan kelgende, Reseı-Túrkııa arasynda bolǵan janjal túrki dúnıesine, dálirek aıtqanda, baýyrlas Ázerbaıjannyń Qarabaq máselesine, Reseı quramyndaǵy túrkitildes halyqtardyń taǵdyryna áser etpeı qoımaıtyny da beseneden belgili jaıt. Sondyqtan, álem moıyndaǵan, dúnıejúzi qurmettegen Elbasy N.Á.Nazarbaev eki jaqtyń terezesin teń ustap, únqatysýdyń bar múmkindigin izdedi. Sonymen qatar, orys-túrik qarym-qatynasy shıelenisken jaǵdaıda Ázerbaıjan men Armenııa basshylaryn eki el arasyndaǵy ahýaldy ýshyqtyrmaýǵa jáne beıbit kelissózderdi halyqaralyq quqyqqa tolyq sáıkestikte qaıta qalpyna keltirýge shaqyrdy.

Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baev bıylǵy jyldyń sáýir aıynda Ystanbul qalasynda ótken Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń XIII sammıtine qatysyp, astan-kesten bolyp otyrǵan tórtkúl dúnıede ıslam elderiniń ishteı búlinip jatqandyǵy jaıly sarabdal oı-pikirlerin ortaǵa salǵanyn álem jurtshylyǵy biledi. Atalmysh sammıt aıasynda memleket basshylary ózara keńesip, órship bara jatqan arazdyqty aýyzdyqtap, soǵys órti shalǵan aımaqta tynyshtyq ornyqtyrýdyń joldaryn izdedi.

Jıyn barysynda Elbasy Qa­zaqstannyń kóptegen elderde qaq­tyǵystardy úılestirýge qatysyp, olardyń beıbit ómirge oralýyna dáneker bolǵanyn atap aıtty. Oǵan dálel - elimiz Iraktaǵy bitimgerlik mıssııasyna belsendi qatysyp, Aýǵanstanǵa kómek kórsetti jáne Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńiregindegi problemalardy sheshýge yqpal etti. Sondaı-aq, BUU sheńberinde Nıý-Iorkte jáne Astanada beıbitshilikti qoldaý jáne terrorızmge qarsylyq forýmdary ótti. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynda Qazaqstan beıbitshiliktiń kepiline, bitimgershiliktiń kópirine aınalyp, búkil álemge úlgili el, ónegeli memleket retinde tanyldy. Endi elimizdiń aldynda Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynasty qalpyna keltirý mindeti turdy. Sammıt konferentsııasy qýattaǵan Islam álemindegi tatýlasý jóninde birlesken deklaratsııany Elbasymyz Túrkııa Prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵanmen birge qabyldap, jarııa­lady. Osy sebepten Elbasynyń Ystanbuldaǵy jıynǵa qatysýy Reseı-Túrkııa qarym-qatynasyna ońdy yqpal etkeni málim. Túrkııa Prezıdenti R.T.Erdoǵan ótken aıda reseılik áriptesi V.Pýtınge reseılik ushqyshtyń qaza tabýyna baılanysty ókinish bildirip, onyń otbasynan keshirim suraıtyny týraly jazylǵan hat joldady. Máskeý kóp kúttirmeı birden jaýap berdi.

Jeti aıdyń ishinde Reseı jáne Túrkııa basshylarymen baılanysty jıiletken Elbasymyz toqtap qalǵan orys-túrik qarym-qatynasynyń tú­zelýine tikeleı úles qosyp, kúsh saldy. Elbasynyń álemdik aby­roıy­nyń arqasynda Reseı men Túr­kııa elderinen bastap, álemniń kóp­tegen elderi Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyna qoldaý kórsetti. Alash jurtynyń mereıin ústem etken bul tarıhı oqıǵa - aqyl men parasatty serik etken alty qurlyq adamzatyna ortaq jeńis, El­basynyń úzdik saıasatyn búkil álem­niń moıyndaýy. Osyndaı úlken jańa­lyq júregimizdiń soǵysyn jıi­letken kezde jeti aı boıy qyrǵı-qa­baq bolǵan eki el basshylary telefon arqyly sóılesti degen habar jetti.

Túrkııanyń Premer-mınıstri Bınalı Iyldyrym Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty málimdeme jasap, Túrkııa jáne búkil túrik jurty atynan eki el arasyndaǵy shıelenisti jaǵdaıdy sheship, ózara qatynasty qalpyna keltirgen Elbasy N.Á.Nazarbaevqa alǵys bildirdi. Sodan keıin Túrkııa Prezıdenti R.T.Erdoǵan Qazaq eliniń kóshbasshysymen telefon arqyly sóılesip, Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty retteýge baǵyttalǵan baǵa jetpes úlesi men zor eńbegi úshin alǵys aıtty. Túrkııa basshysy Elbasyna Reseı Prezıdenti V.Pýtınmen telefon arqyly sóıleskenin habarlap, Ankara men Máskeý arasyn jaqyndatý turǵysynan kózdelgen qadamdar júzege asady dep úmittenetinin jetkizdi. Áńgime barysynda Elbasyny jýyq arada Túrkııaǵa saparmen kelýge shaqyrdy.

Bul - Elbasy bastaǵan dıplo­ma­tııa­nyń jeńisi! Eldiń mereıin ósi­retin tańǵajaıyp qubylys! Ras, búgingi Qazaqstan esimdi memleketti Elbasynyń arqasynda álem moıyndap keledi. Sondyqtan, álem nazaryn ózine qaratqan eki el arasyndaǵy jaǵ­daıdy qaıta qalpyna keltirgen El­basymyzdyń sińirgen eńbegi orasan.

- Túrkııa Prezıdenti men Pre­mer-mınıstrdiń alǵys bildir­genin aıttyńyz. Jalpy, Anado­ly jurty bizdiń Elbasy má­mi­legerligin qalaı qabyldaýda?

- Shıelenisten utqan eshkim joq. Túrkııanyń týrızm sa­la­syndaǵy kásipkerleri birneshe óńirlerde osy máseleniń sheshi­lýine yqpal etýdi memleketten talap etti. Reseı týrısteriniń kóp­shiligi Antalııanyń aýmaǵynda demalatyny málim. Búgingi kúnde Antalııadaǵy júzden astam qonaq úıleri satylymǵa shy­ǵaryldy. Sonymen qatar, Reseıdiń sanktsııalar engizýi nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy salasy da zııan shekti. Sonyń saldarynan birqatar óndiristik oryndar óz jumystaryn toqtatty. Beleń alǵan lańkestik áreketter de el ekonomıkasyna kesirin tıgizgenin aıta ketý kerek.

Álemdik reformator, salanyń ǵana emes, sananyń da sáýletshisi Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Reseı-Túr­kııa qarym-qatynasyna jasa­ǵan yqpaldastyǵy joǵaryda aıtyl­ǵan qıyndyqtardy eńserýge jol ashyp, jańa múmkindik­ter berdi. Son­dyqtan, túrik hal­qy El­basymyzǵa dán rıza. Qazaq­stannyń Túrkııadaǵy elshiligine tolassyz alǵys hattar kelip, rı­zashylyq lebizderin bildirýde.

Túrkııanyń buqaralyq aqparat quraldary alǵy betterinde «Elbasy Nazarbaevqa sheksiz alǵys!», dep bir-birimen jarysa jarııalaýda. Málim bolǵandaı, Túrkııada Elbasymyzdy «Túrki dúnıesiniń Dýaıeni (Aqsa­qaly)» dep tanıdy. Osyndaı qıyn kezeńde el arasyna, halyqtar arasyna dáneker bolyp, bátýaly sóz aıtatyn, ketiskendi tabystyryp, baýyrmen tós qaǵystyratyn pa­rasat ıesine, aqylgóı abyzǵa muq­tajdyq týǵan-dy. Qazaqstan Pre­zı­denti buryn osyndaı sheshýshi ke­zeńderde daǵdarysty jaǵdaıdan qalaı qutqarǵan bolsa, bul joly da eki alpaýyt eldi eldestirip, jurtty jaqyndastyrdy. Qazaq úshin budan asqan mártebe, budan bıik dáreje bar ma?!

- Qazirgi tańda Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastyń barysy qalaı?

- Eki týysqan el arasyndaǵy stra­tegııalyq áriptestik qatynas­tar dostyq, baýyrlastyq jáne syn­darly dıalog baǵytynda damý­da. Qa­zaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­baevtyń álemdik abyroıy, aı­maq­tyq yqpaldastyǵy ekijaqty qaty­nastardy nyǵaıta túsýde. Túr­kııa Qazaqstannyń jetekshi rólin árdaıym elep, eskeredi, aımaqtaǵy mańyzdy áriptesi dep sa­naıdy. Túrkitildes memleket ret­inde Qa­zaqstan jaǵy da óziniń syrt­qy saıasat strategııasynda Túr­kııa­nyń mańyzdylyǵyn joǵary qoıa­dy. Sondyqtan, qazaq pen túrik halyqtarynyń týys­tyq, tarıhı tamyr jáne mádenı qun­dy­lyqtar ortaqtastyǵy aımaqtyq jáne ha­lyq­aralyq máse­leler, ener­getıkalyq qaýipsizdik pen ekono­mıkalyq ózara birlesken is-qı­myldyń negizindegi yntymaqtastyq sıpatynda alǵa basyp keledi. Eki memleket kóshbas­shylary jıi kezdesip turady. 2015 jyldyń 15-17 sáýir kúnderi Túrkııa Prezıdenti R.T.Erdoǵan Qazaqstanǵa memlekettik saparmen keldi. Sapar barysynda ekijaqty kelissózder júrgizildi. Eki el prezıdentteriniń qa­tysýymen Strategııalyq ynty­maq­tastyqtyń ekinshi otyrysy uıym­dastyryldy. 2016 jyldyń 12-13 sáýir kúnderi Qazaq­stannyń Prezı­denti N.Á.Nazar­baev Ystan­bulda ótken Islam Ynty­maq­tas­tyǵy Uıymynyń sammıtine qaty­syp, ekijaqty kelissózder júrgizdi.

Túrkııa Elbasymyzdyń jalpy túrkilik birigýge qatysty usynǵan bastamalaryna qoldaý bildirip otyrady. Túrki keńesiniń aıasynda uıymdastyrylǵan sharalarǵa joǵary laýazymdy bılik ókilderi belsene qatysady.

Sońǵy kezeńde Qazaqstannyń beldi kásipkerleri Túrkııanyń tájirıbesimen tanysyp ári almasyp, birqatar kelissózder júrgizdi. Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiligi Anadoly jerine keletin isker azamattardyń túrli óndiristik oryndar men ekonomıkalyq aımaqtaǵy tájirıbemen tanysýǵa únemi qoldaý bildiredi. Túrkııanyń óndiristik aımaqtaryn aralap, jergilikti kásipkerlik odaqtarymen tyǵyz baılanys quryp, Qazaqstandaǵy ınvestıtsııa jasaý múmkindikterimen tanystyrady. Osy oraıda Reseımen shıelenisken jaǵdaıda Qazaqstan arqyly naryqqa kirýdiń joldaryn kórsetip, ınvestıtsııa tartý maqsatynda birqatar jumystar atqarǵany jasyryn emes.

San-salaly saýda-ekonomıkalyq baılanystar ekijaqty yntymaq­tas­tyqtyń mańyzdy aspektisi bolyp tabylady. Túrkııa - Qazaq­stan­nyń aımaqtaǵy senimdi saýda-ekonomıkalyq áriptesi. 2015 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha eki el arasyndaǵy saýda aınalymy 2,02 mlrd. AQSh dollaryn qura­dy. Túrkııa alǵashqy jyldary elimizde jeke kásipkerlik pen qu­rylys salasynyń damýyna aıtar­lyqtaı úlesin qosty. Qazirgi kúni Qazaqstanda 1500-ge jýyq tú­rik fırmasy jumys isteýde. Sonymen qatar, túrik merdigerleri Qazaq­standa quny 20 mlrd. AQSh dollarynan asatyn qurylys jobasyn júzege asyrdy. Osylaısha Qa­zaqstannyń Túrkııa ekonomıka­syna qosqan kúrdeli qarjysy shamamen 20 mlrd. AQSh dollaryna jetti. Osy jyldar ishinde Qa­zaqstan ekonomıkasyna, jalpy alǵanda, shamamen 2 mlrd. dollar kóleminde túrik ınves­tıtsııasy, Qazaqstannan Túrkııaǵa shamamen 1 mlrd. dollar kóleminde ınvestıtsııa jumsaldy.

Degenmen de, ózara ınvestıtsııalar eki eldiń ekonomıkalyq áleýetine saı kelmeıdi jáne áli de barlyq múmkindikter tolyq jú­zege asyrylǵan joq degen oıdamyn. Endigi kezekte ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyqtyń barlyq múmkindikterin damytý jáne iske asyrý maqsatynda biraz joba­lar qolǵa alynýda. Saýda-ekonomı­kalyq saladaǵy ózara is-qımyl­dy jandandyrýdyń mańyzdy aspektisi - 2012 jyly qurylǵan Jo­ǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń jumysyn jáne «Jańa sınergııa» birlesken ekonomıkalyq baǵdarlamasy sheń­berindegi árekettesýdi belsendi jalǵastyrý bolyp tabylady. Olar jaqyn keleshekte Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ózara is-qı­myldyń ekonomıkalyq quraýshysyn odan ári keńeıtýge jańa serpin berýge baǵyttalǵan. Túrik ónerkásibiniń jáne tutasymen alǵanda, ekonomıkasyn damytý lokomotıvi bolyp qyzmet etetin Uıymdastyrylǵan ındýstrııalyq aımaqtardy qurýda Túrkııa orasan zor oń tájirıbe jınaqtaǵan. Osy oraıda 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Túrkııa Respýblıkasy Úkimetteri arasynda Qazaqstanda birlesken qazaq-túrik ındýstrııalyq aımaqtaryn qurý týraly memorandýmǵa qol qoıylǵanyn atap ótkim keledi. Qazaqstandaǵy qolaıly ınvestıtsııalyq ahýaldy Túrkııada tanytý is-sharalary ke­ńinen júrgizilýde, sondaı-aq, iri túrik bıznesin elimizge tartý jumystary da óz jalǵasyn tabýda. 2013-2016 jyldary Túrkııanyń Sakarııa, Qojaeli, Izmır, Izmıt, Eskıshehır, Nevshehır, Trabzon, Rıze, Ystanbul, Muǵla, Nıde, Samsýn, Hataı, Konııa, Gıresýn, Malatııa, Manısa, Denızlı provıntsııalarynda aımaqtyq bıznes-forýmdar uıymdastyryldy.

Elbasymyzdyń aqylman dıplomatııasy, salıqaly mámilegerligi arqasynda aldaǵy ýaqytta túbi birge týysqan eki el arasyndaǵy baý­yr­lastyq baılanystar da, iskerlik qa­rym-qatynastar da joǵary dáre­jede damı beretindigine esh kúmán joq.

- Áńgimeńizge rahmet.