Buralqy ıtterdi aýlaý tásili ózgerýi múmkin

ASTANA. KAZINFORM — Elde buralqy ıtterdiń sany artyp barady. Bul týraly Májilistiń jalpy otyrysynda janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly zań jobasyn talqylaý kezinde depýtat Edil Jańbyrshın málim etti. 

— Biz zań shyǵarýshy retinde bir nárseni anyq aıtýymyz kerek: Memlekettiń eń qymbat qazynasy — adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Bul — emotsııa emes. Bul — Konstıtýtsııamyzdyń tikeleı logıkasy. Qoldanystaǵy zań neni kórsetti? 2021 jyly «Janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý týraly» Zań qabyldandy. Onyń ıesiz janýarlar sanyn retteýdegi negizgi tetikteriniń biri qaıtarymdy aýlaý ádisi boldy, ıaǵnı «aýlaý, sterılızatsııalaý, vaktsınatsııalaý, qaıtadan sol ortaǵa qaıtarý».

Zań qabyldanǵan kezde bul ádis zamanaýı, gýmanıstik, órkenıetti tásil retinde usynyldy. Biraq biz zańdy nıetpen emes, nátıjemen baǵalaýymyz kerek. Al nátıje, ókinishke qaraı, anyq: buralqy ıtterdiń sany azaıǵan joq, kerisinshe ósti. Eger 2022 jyly 243 574 ıesiz janýar aýlansa, 2026 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha bul kórsetkish 276 282-ge jetken. Bul rette azaıýdy emes, ósimdi kórip otyrmyz. Demek, qoldanystaǵy model ony engizýdiń basty maqsatyn oryndaı alǵan joq. Muny ashyq aıtý kerek, — dedi Edil Jańbyrshın.

Sonymen qatar ol bul másele boıynsha tek ishki jaǵdaıdy ǵana emes, halyqaralyq quqyqtyq jáne praktıkalyq tájirıbe de zerttelgenin aıtty. Jalpy, álemde ıesiz janýarlar sanyn retteýdiń negizinen eki modeli bar:

— Birinshisi — qaıtarymdy aýlaý.

— Ekinshisi — qaıtarymsyz aýlaý.

— Árıne, álemde bárine birdeı minsiz, ámbebap sheshim joq. Biraq bir mańyzdy qorytyndy bar: Azamattardyń qaýipsizdigin birinshi orynǵa qoıatyn memleketterde buralqy ıtterdi qaıtadan qoǵamdyq ortaǵa qaıtarý ne qoldanylmaıdy, ne óte shekteýli túrde ǵana qoldanylady. Bul turǵyda Túrkııanyń mysaly óte mańyzdy. Túrkııada 20 jylǵa jýyq ýaqyt boıy qaıtarymdy aýlaý modeli qoldanyldy. Alaıda kútken nátıjege qol jetkizilgen joq.

Kerisinshe, ártúrli baǵalaýlar boıynsha, búginde Túrkııada shamamen 4 mıllıon buralqy ıt bar. Sondyqtan 2024 jyly Túrkııa burynǵy tásilden bas tartyp, qaıtarymsyz aýlaý modeline kóshýge májbúr boldy. Ekinshi mańyzdy mysal — Úndistan. Úndistan kóbine qaıtarymdy aýlaý modeli qoldanylatyn el retinde mysalǵa keltiriledi. Biraq biz tek quqyqtyq jaǵyn emes, sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq saldaryn da qaraýymyz kerek. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine sáıkes, álemdegi qutyrýdan bolatyn ólim-jitimniń shamamen 36%-y Úndistanǵa tıesili. Al adamǵa qutyrý juqtyrý jaǵdaılarynyń 99%-ǵa deıini ıtterden bolady. Bul — óte mańyzdy eskertý, — dedi depýtat.

Onyń aıtýynsha, ıtti ustap, sterılızatsııalap, vaktsınatsııalap, qaıtadan ortaǵa qaıtarýdyń ózi avtomatty túrde olardyń sanyn azaıtpaıdy, sanıtarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etpeıdi, adamdy qorǵamaıdy.

Eger memleket popýlıatsııany tolyq baqylaýdy, jappaı vaktsınatsııany, sáıkestendirýdi jáne qatań ákimshilendirýdi qamtamasyz etpese, onda mundaı model qoǵam qaýipsizdigine qarsy jumys isteı bastaıdy.

— Bul zań jobasy emotsııalyq emes, júıeli qaıta qaraýdy usynady. Ol janýarlarǵa qarsy baǵyttalmaǵan. Ol búgingi problemany týyndatqan quqyqtyq beıbereketsizdikke, jaýapsyzdyqqa, basqarýshylyq dármensizdikke qarsy baǵyttalǵan. Birinshiden, buralqy ıtterge qatysty bazalyq tásil ózgeredi. Zań jobasynyń eń negizgi túzetýi — buralqy ıtterge qatysty olardy qaıtadan ortaǵa qaıtarý modelinen qaıtarymsyz aýlaý modeline kóshý. Bul — qaǵıdatty másele. Óıtkeni búginde memleket is júzinde mynadaı qısynsyz shema boıynsha jumys istep otyr: ıtti aýlaıdy, sterılızatsııalaıdy, vaktsınatsııalaıdy, sodan keıin sol azamattar shaǵymdanyp otyrǵan ortaǵa qaıta jiberedi. Osy oraıda memleket óz qolymen yqtımal qaýipti qaıtadan qoǵamnyń ortasyna qaıtaryp otyr. Qoǵamdyq qaýipsizdik turǵysynan bul tásil syn kótermeıdi. Sondyqtan bul jerde neǵurlym shynaıy ári jaýapty modelge kóshý usynylady, — dedi Edil Jańbyrshın.

Budan buryn habarlanǵandaı, sońǵy bir jyldyń ishinde elde 41 366 adamdy ıt qapqan.