Batys Qazaqstanda sý tasqynynan keler qaýip qandaı
ORAL. KAZINFORM — Batys Qazaqstan oblysynda kóktemgi sý tasqynyna baılanysty daıyndyq jumystary tolyq kólemde júrgizildi me? Eldi mekenderdi sý basýy múmkin qaýipti tustar aıqyndaldy ma, ózender jaǵdaıy qalaı? Osy oraıda Kazinform tilshisi jaýapty mekemelerge jolyǵyp, máseleni saralap kórdi.
Josparlanǵan is-sharalar qalaı oryndalyp jatyr
BQO ákimdiginen alynǵan málimetke qaraǵanda, 2025-2027 jyldary sý tasqynyna qarsy is-sharalar keshendi josparyna sáıkes 171 is-shara qarastyrylǵan. Osynyń 35-i 2025 jyldyń enshisine tıse, sonyń 28-i máresine jetken. Qalǵan 7 is-shara boıynsha jumys jalǵasýda. Respýblıkalyq sý tasqynyna qarsy jol kartasyna sáıkes kózdelgen 25 is-sharanyń 21-i oryndalǵan.
Qazirgi tańda Oral qalasynda Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn nyǵaıtý jumystary (2 joba, oryndalýy — 90 paıyz) aıaqtalyp keledi. Sol sekildi Tasqala aýdanynda Derkól ózeniniń arnasyn tazartýdy bastaýǵa tıisti qarajat bólindi. Kúni búgin konkýrstyq rásimder júrgizilýde. Oǵan qosa Oral qalasynda Derkól ózeniniń jaǵalaýyn nyqtaý úshin joba jasalýda.
— Memleket basshysynyń tapsyrmasymen qurylǵan «BatysIrrıgatsııa» mekemesine 1,1 mlrd teńgege 31 arnaıy tehnıka satyp alyndy. «Qazsýshar» mekemesi 1,7 mlrd teńgege 51 jańa tehnıkamen qamtamasyz etildi. Qar shyǵarý jumystaryna 6,2 mlrd teńge qarastyryldy. Osy kezge deıin 558 myń sharshy metr qar shyǵaryldy jáne jumystar qarqyndy jalǵasýda. 230 mln teńgege muz jarý oryndary anyqtalyp, jumysty júrgizý úshin konkýrstyq rásimder júrgizilýde. Prezıdent tapsyrmasy aıasynda turaqty kólik qatynasyn qamtamasyz etý úshin Qaldyǵaıty, Jaqsybaı jáne Shyńǵyrlaý ózenderi arqyly 7,5 mlrd teńgege 3 kópirdiń jobasy ázirlendi. Qurylysqa respýblıkalyq bıýdjetten qarjy bólý josparlanyp otyr, — delingen resmı jaýapta.
Oblys aýmaǵynda «Sý tasqyny — 2026» aılyǵy jarııalandy. Aılyq barysynda sý ótkizý qurylystaryn tazalaý jáne basqa jumystar júrgizilýde. Oral qalasynda saıajaı alqaptarynda turatyn turǵyndarǵa qaýiptiń aldyn alý kerektigi túsindiriledi.
BQO TJD tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý basqarmasynyń bastyǵy Nuraly Músıevtiń naqtylaýynsha, oblys boıynsha sý basý qaýpi bar 185 eldi meken esepke alynǵan.
Onyń aıtýynsha, 2025 jyly júrgizilgen is-sharalar aıasynda 12 km qorǵanys bógetteri salyndy. Sondaı-aq 0,6 km kanal keńeıtildi, 1,3 km aryq júıesi salynyp, Jaqsybaı, Qaldyǵaıty, Derkól, Qaıyńdy jáne Óleńti ózenderiniń arnalary keńeıtildi. Avtojoldarda 162 sý ótkizý qubyry ornatylyp, aýystyryldy.
— Budan bólek, osy jyly Báıterek aýdany Chırov aýylyndaǵy sý qoımasyn jóndeý jumystary aıaqtaldy. Jaıyq, Shaǵan jáne Derkól ózenderinde sý deńgeıin baqylaýdy kúsheıtý úshin avtomattandyrylǵan 4 gıdrobeket ornatyldy. Atalǵan gıdrobeketter avtomatty túrde táýlik boıy aqparat berip otyrady. 2026 jylǵy kóktemgi sý tasqyny kezeńinde kúsh-quraldardan 4 568 adam, 2 009 tehnıka, 128 júzý quraly men 482 motopompa daıyn. Sonymen qatar aýdandarda 358 420 dana qapshyq bolsa, sonyń 67 820-sy qaptalǵan, — dedi N.Músıev.
Qazgıdromet boljamy qandaı
«Qazgıdromet» RMK BQO fılıalynyń dırektory Tilegen Shapanov usynǵan málimet boıynsha Jaıyq ózeninde sý tasqyny naýryz aıynyń sońy men sáýirdiń basynda bastalady.
Ózenniń gıdrologııalyq rejımi sý qoımalarynyń kaskady arqyly retteledi. Ózen aǵyny sý qoımalarynan jiberiletin sý kólemine baılanysty qalyptasady, olardyń ishindegi eń bastysy — Irekli sý qoımasy.
Sonymen qatar Reseı aýmaǵynda ornalasqan Saqmar, Elek, Or ózenderiniń sýlary áser etedi. Al Shyńǵyrlaý, 1-Shejin, 2-Shejin, Shaǵan, Derkól, Kópirańqaty, Óleńti, Shiderti, Elek, Bykovka, Rýbejka, Qaldyǵaıty, Shıeli, Buldyrty, Saryózen jáne Qaraózen naýryz ben sáýir aıynyń basynda tasıdy.
Sý tasqyny birneshe faktorǵa baılanysty bolatyny belgili. Meteorologııalyq stantsııalardyń derekteri boıynsha topyraqtyń kúzgi ylǵaldanýy shyǵys bólikte Shyńǵyrlaý aýdanynda normadan 24 paıyzǵa joǵary bolsa, Qaratóbede 63 paıyzǵa tómen. Ońtústikte Bókeı ordasy men Jańaqalada 22-49 paıyzǵa joǵary, Aqjaıyqta (Taıpaq bóligi) 22 paıyzǵa tómen. Ortalyqta Aqjaıyq pen Syrymda 20-53, batysta 66 paıyzǵa joǵary bolsa, Jánibekte 33 paıyzǵa az.
Soltústikte Oral qalasy men Tasqala, Bórli, Báıterek aýdandarynda normadan 25-51 paıyzǵa kóp. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda, 2025 jylǵy kúzde túsken jaýyn-shashyn oblystyń kóp bóliginde 86-170 paıyzǵa joǵary. Tek Jánibek, Aqjaıyq (Taıpaq), Qaratóbe aýdandarynda ortasha alǵanda 13-37 paıyzǵa tómen.
Taǵy bir faktor — tońnyń qalyńdyǵy orta eseppen 28-83 sm aralyǵynda aýytqıdy. 2025 jylmen salystyrǵanda, oblystyń ońtústigi men ortalyǵynda (Báıterek, Tasqala, Terekti, Syrym, Bórli aýdandary men Oral qalasy) 3-33 sm tómen. Al batys (Jánibek) pen shyǵysta (Shyńǵyrlaý) jáne ońtústikte (Aqjaıyq, Kaztalov) toń qalyńdyǵy joǵary, aıyrmashylyǵy 7-31 sm-ge jetedi.
Sol sekildi byltyrmen salystyrǵanda, Bókeı ordasy, Kaztalov, Jánibek, Tasqala, Bórli, Báıterek aýdandary men Oral qalasynda bıyl qysta qar 6-44 paıyzǵa kóp túsken. Syrymda shamalas, al Jańaqala, Aqjaıyq, Qaratóbe, Shyńǵyrlaýda 7-38 paıyzǵa az bolyp otyr.
Aldyn ala boljam boıynsha Jaıyq ózeniniń salalarynda sý tasqyny joǵary jáne ortasha deńgeıde ótýi múmkin.
— Oblys boıynsha Oral qalasy, Tasqala jáne Báıterek aýdandary sý tasqyny qaýpi joǵary aýmaqtarǵa jatady. Bórli, Qaztalov, Shyńǵyrlaý, Qaratóbe aýdandary ortasha qaýipke ıe. Bókeı ordasy, Terekti, Syrym, Aqjaıyq, Jańaqala men Jánibek aýdandarynda sý basý qaýpi tómen. Munyń bári — boljam. Derekter aǵymdaǵy sınoptıkalyq jaǵdaılarǵa baılanysty naqtylanady, — dep túıindedi T.Shapanov.
Óńirdegi sý qoımalary ne kúıde
«Qazsýshar» RMK Batys Qazaqstan fılıaly dırektorynyń mindetin atqarýshy Raýan Husaıynovtyń málim etkenindeı, Jaıyq, Shaǵan, Qaraózen jáne Saryózen transshekaralyq ózenderi Batys Qazaqstan oblysynyń basty sý arterııasy bolyp esepteledi. Atalǵan ózender sýynyń 80 paıyzy Reseı Federatsııasy aýmaǵynda qalyptasyp, joǵary aǵysyndaǵy gıdrologııalyq rejımge tikeleı táýeldi.
— «Qazsýshar» RMK Batys Qazaqstan fılıaly Reseı Federatsııasynyń sý sharýashylyǵy qyzmetterimen, atap aıtqanda, Orynbor, Saratov oblystarynyń, Bashqurtstan Respýblıkasynyń tıisti mekemelerimen tikeleı jáne turaqty baılanys ornatty. Kóktemgi tasqyn kezinde kúndelikti, úzdiksiz aǵymdaǵy sý sharýashylyǵy jaǵdaıy týraly aqparat almasyp otyramyz. Bul sý sharýashylyǵy nysandaryn sáıkesinshe rettep, tasqyn sýyn apatsyz ótkizýge múmkindik beredi. Sý tasqynynyń aldyn ala boljamy aqpan aıynyń alǵashqy onkúndiginde qalyptasqan gıdrologııalyq rejımge sáıkes jasaqtalyp, apta saıyn túzetilip otyrady, — deıdi R.Husaıynov.
Mekeme oblys aýmaǵynda respýblıkalyq teńgerimdegi sý sharýashylyǵy nysandaryn paıdalanady. Fılıal teńgeriminde 14 sý qoımasy, 1 bóget, 4 sý toraby, 1808,16 shaqyrym magıstraldy, sýlandyrý, taratýshy kanaldar bar.
Osy sý sharýashylyǵy nysandarynda josparly tekseris júrgizilip, kóktemgi kezeńge daıyndyq qujattary toltyryldy, búginde nysandar qalypty jaǵdaıda, shtatty rejımde jumys jasaýda.
9 aqpandaǵy málimet boıynsha Jaıyq ózeniniń Oral qalasy tusyndaǵy deńgeıi 131 sm (qaýiptisi — 850 sm) boldy. 2024 jyly ózen deńgeıi 865 santımetrge deıin jetip, qaýipti shekten asyp ketse, ótken jyly 465 sm tirkeldi.
Orynbor oblysyndaǵy Irekli qoımasynan bıylǵy 15 qańtardan beri Jaıyq ózenine sekýndyna 90 tekshe metr sý jiberilýde. 2024 jyly maksımaldy sý shyǵyny sekýndyna 2 170, ótken jyly 201 tekshe metrge jetken bolatyn.
Qazsýshar málimeti boıynsha oblystyń 5 aýdanynyń 87 eldi mekenin sýmen qamtamasyz etetin Jaıyq-Kóshim sýarý-sýlandyrý júıesi Jaıyq ózeninen sýarylyp, júıeniń kaskadty sý qoımalarynda jalpy kólemi 260,3 mln tekshe metr strategııalyq sý qory jınaqtalady. Búginde mundaǵy sý qoımalary ortasha eseppen jobalyq kólemnen alǵanda 46 paıyzǵa toltyrylǵan.
2025 jyldyń vegetatsııalyq kezeńi aıaqtalǵannan keıin ýákiletti organdardyń kelisimimen qazan aıynyń 25-inen Shaǵan ózenindegi Shaǵan sý qoımasy paıdalanylmaıtyn sý kólemine deıin bosatylyp, kóktemgi tasqyn sýdy ótkizýge daıyndaldy, tranzıttik rejımde jumys jasaýda.
Qaraózen men Saryózendegi sý qoımalarynyń toltyrylý kólemi — 58 paıyz.
Jyl saıyn sý sharýashylyǵy nysandaryn qalypty tehnıkalyq jaǵdaıda ustaý, sý tasqynyn apatsyz ótkizýge daıyndaý, sý resýrstaryn tıimdi, utymdy paıdalaný maqsatynda fılıal nysandarda aǵymdaǵy jóndeý jáne mehanıkalyq tazartý jumystaryn júrgizedi. 2025 jyly 21 nysan jóndelip, 163,7 shaqyrym arna ishinara mehanıkalyq tazartyldy. 2026 jyly osyndaı jumystardy 21 nysanda (150 shaqyrym) júrgizý josparlanǵan.
Sondaı-aq sý sharýashylyǵy júıeleri men olardyń negizgi jabdyqtarynyń tehnıkalyq jaǵdaıyn naqty baǵalaý maqsatynda gıdrotehnıkalyq ımarattarǵa kópfaktorly zertteý jumystary júrgiziledi. Bul zertteýler ımarattardy durys paıdalanýǵa múmkindik beredi. 2025 jyly 4 nysanda zertteý jumystary júrgizilip, qaýipsizdik deklaratsııasy jasaqtaldy. Bıyl 3 nysanǵa kezek kelmek.
Sý sharýashylyǵy nysandaryna qajetti ınertti materıaldar men janar-jaǵar maı qory, jer qazý tehnıkasy jasaqtalyp, nysan basyna jetkiziledi.
— Oblys aýmaǵynda tasqyn sýdy jınaý, qoımalardyń syıymdylyǵyn arttyrý — alda turǵan mindetterdiń biri. Osy maqsatta Kaztalov aýdanynda 2 jańa sý qoımasy salynbaqshy. Búginde Islam damý banki esebinen Jalpaqtal aýyly tusynda jalpy kólemi 28 mln tekshe metr sý qoımasynyń qurylys jumystaryn júrgizý úshin merdigerdi anyqtaý boıynsha konkýrstyq rásimder júrgizilýde. Seksenbaı aýyly tusynda sý qoımasyn salý boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasaqtalýda. Sonymen qatar Shaǵan ózeni tarmaǵy men Kóshim magıstraldy kanalyn mehanıkalyq tazartý boıynsha joba júzege asyrylýda. Munyń merzimi 2026 jyly bitedi, — dep qosty Qazsýshar fılıalynyń basshysy.
Oral qalasynda da sý basý qaýpi bar aýmaqtar anyqtaldy
Oral qalasy ákiminiń orynbasary Jandos Dúısenǵalıev shahar aýmaǵynda sý basý qaýpi bar aýmaqtar bar ekendigin jasyrmady.
Onyń sózine qaraǵanda, barlyq saıajaılar, Zachagan, Derkól kenti, qala ortalyǵyndaǵy 2-Jumysshy shaǵynaýdany, Elızarov, Ǵ.Toqaı kóshesi, sondaı-aq Eski áýejaı, «Juldyz» shaǵynaýdandaryndaǵy tómen ornalasqan jer úılerge sý kirýi múmkin.
Munyń sebepteri — aýlalardaǵy qardyń ýaqytyly shyǵarylmaýy, úılerdiń irgetasy alasa bolýy, sý joldaryna qurylys salý jáne basqalar.
Oral qalasy aýmaǵynda yqtımal sý tasqynynan qorǵaý maqsatynda bógetter nyǵaıtyldy. Bógetterdiń jalpy sany — 12, onyń uzyndyǵy — 11,4 km.
— Qazirgi tańda sý tasqynyn boldyrmaý maqsatynda tıisti jumystar júrgizilýde. Sonyń ishinde aqpan aıynyń aıaǵy men naýryzdyń basynda barlyq qaladaǵy aryqtar men kanaldar tazartylady. Kúni búgin ınertti materıaldar daıyndalyp jatyr. Atap aıtqanda, 16 myń qap qum qaptaldy. Sonymen qatar sý tasqynymen kúreske Oral qalasy aýmaǵyndaǵy kommýnaldyq mekemelerdiń 400-deı tehnıkasy daıyn. Onyń ishinde 30 sý sorǵysh, 40 ınjenerlik tehnıka, 150 júk kóligi, 50 jeńil kólik, 72 traktor, 30 motopompa jáne evakýatsııalaýǵa arnalǵan 30 tehnıka bar, — dedi J.Dúısenǵalıev.
Budan eki jyl burynǵy alapat tasqyn kezinde Oral qalasy aýmaǵyndaǵy saıajaılardyń sýǵa ketkeni belgili.
Oral qalasy aýmaǵynda shamamen 140 saıajaı birlestigi bar. Barlyq turǵyndar sany — 20 629 adam. «Zachaganskıı» (9 700 adam) baý-baqsha birlestigin qospaǵanda — 10 929 adam.
— Bıylǵy 10 aqpanda saıajaı birlestikteri tóraǵalary bergen málimet boıynsha 1 325 saıajaıda turǵyndar qystap jatyr. Solardyń 878-ine sý basý qaýpi týraly habarlama berildi. Qalǵan 447-sinde turǵyndar úılerinde bolmaǵan nemese esigin ashpaǵan. Oǵan qosa saıajaıdy monsha, demalys oryndary retinde paıdalanatyndar bar. Bul baǵyttaǵy jumys jalǵasady, — dedi qala ákiminiń orynbasary.
Osylaısha, Batys Qazaqstanda kóktemgi tasqyn kezinde eldi mekenderdi sý basý qaýpiniń bar ekendigi barynsha aıtylyp, taldandy. Bul áli de daıyndyq barysyn muqııattap, osal tustardy bekite túsý qajettigin kórsetedi.
Eske sala keteıik, budan buryn Orynborda Irekliden Jaıyqqa jiberilgen sý kólemi jaıynda jazǵan edik.
Sondaı-aq sý tasqynyna daıyndyq barysynda Oral qalasy men Qaratóbe aýdany ákimine sógis jarııalandy.