Astanadaǵy sammıt jańa kezeńniń bastaýy ma
ASTANA.KAZINFORM — Elordada ótip jatqan óńirlik ekologııalyq sammıt Ortalyq Azııa elderiniń klımat ózgerisine qatysty ustanymdaryn aıqyndap, óńirlik yntymaqtastyqtyń jańa formatyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy alańǵa aınaldy. Keıingi jyldary aımaqta sý tapshylyǵy, muzdyqtardyń erýi, shóleıttený jáne ekstremaldy aýa raıy qubylystary kúsheıip, bul máseleler ekonomıkalyq damý men qaýipsizdikke tikeleı áser etip jatyr. Osy turǵyda sammıt tek talqylaý emes, ortaq jaýap izdeý áreketi retinde baǵalanyp otyr.
Іs-sharaǵa halyqaralyq sarapshylar, saıasatkerler men uıym ókilderi qatysyp, klımat ózgerisiniń saldaryn azaıtý, tabıǵı resýrstardy basqarý jáne óńiraralyq úılestirý máselelerin kóterdi.
Sammıtke qatysqan frantsýz zertteýshisi, kommýnıkatsııa professory Olıve Arıffon Ortalyq Azııa baǵyty boıynsha sarapshy ekenin atap ótti. Ol kommýnıkatsııa salasynda zertteý júrgizip, saraptamalyq ortalyqtarǵa keńes beredi. Sondaı-aq sońǵy jyldary Qazaqstan týraly frantsýz jáne aǵylshyn tilderinde maqalalar jarııalap júr. Bul týraly ol Kazinform agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda aıtyp, bul bastamanyń óńirlik deńgeıde mańyzyna toqtaldy.
Sarapshy klımattyń ózgerýi búginde barlyq elderge ortaq ári eń ózekti problema ekenin atap ótti.
— Álem boıynsha aıtsaq, eń úlken másele jahandyq jylyný, ıaǵnı klımattyń ózgerýi. Bul barlyǵyna áser etetin problema: sizge de, maǵan da, ár elge de. Qazir sý tasqyndary, aptap ystyq, tornado sııaqty tabıǵı apattar kóbeıdi, munyń bári tabıǵatqa zııan keltiredi. Muzdyqtar erip jatyr. Sondyqtan klımat máselesindegi eń úlken qaýip — klımattyń ózgerýi. Keıbir adamdar bul másele joq dep aıtqysy kelgenimen, bul búginde bárimiz úshin naqty shyndyq, — dedi ol.
Sonymen qatar professor Olıve Arıffon sammıttiń negizgi róli óńirlik deńgeıde elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý ekenin atap ótti.
— Bul sammıttiń róli bes Ortalyq Azııa elin biriktirý, múmkin Mońǵolııa men Ázerbaıjandy da qosý, ári BUU sııaqty jahandyq oıynshylarmen jáne arnaıy agenttiktermen yntymaqtastyqty damytý. Menińshe, bul ár óńirdiń óz erekshelikteri bar ekenin eskersek, óńirlik qozǵalystyń bastamasy, — dedi ol suhbat barysynda.
Sondaı-aq sarapshy ekologııalyq máselelerdi sheshý úshin keshendi tásil qajet ekenin aıtyp, úsh negizgi baǵytty atady.
— Ekologııalyq máselelerdi úsh qyrynan qarastyrýǵa bolady. Birinshisi, ónerkásip jańa tehnologııalyq sheshimder tabýy kerek. Ekinshisi, saıası deńgeı. Bul jerde memleket basshylary men úkimetterdiń mindeti erejeler, standarttar men normalar engizý, damý modelin ózgertý. Úshinshisi, azamattyq qoǵamnyń qatysýy. Óıtkeni fermerler, balyqshylar, shalǵaı aımaqtardaǵy qarapaıym halyq ta osy ózgeristerge tartylýy tıis. Olar ózderi tańdamaǵan ózgeristerdiń saldarynan dástúrli ómir saltyn joǵaltpaýy kerek. Olar ári máseleniń bir bóligi, ári sheshimniń de bir bóligi, — dep túsindirdi spıker.
Onyń aıtýynsha, qazirgi mundaı is-sharalar kóbine pikir almasý men ortaq túsinik qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
— Shynyn aıtsaq, ázirge bul kóbine talqylaýlar deńgeıinde. Men naqty baǵdarlamalar men sheshimderdi kóp estigen joqpyn. Biraq kez kelgen másele aldymen talqylaýdan bastalady. Sondyqtan bul bolashaqta naqty nátıjelerge alyp keletin bastama bolýy múmkin, — dep tolyqtyrdy ol.
Sarapshy mundaı sammıtterdiń basty nátıjeleri men táýekelderine de nazar aýdardy.
— Bul suraqqa jaýap berý ońaı emes. Aldymen, elder ózderin belsendi kórsetip, óńirdiń ımıdjin jaqsarta alady. Ekinshiden, ártúrli múddeli taraptardy biriktirý, baılanys ornatý, ıdeıalar men bilim almasý. Úshinshisi, keıde saıasatta «is-shara ótkizildi, demek bul jetistik» degen kózqaras bolady. Biraq bul tek formaldy nátıje bolýy múmkin, sondyqtan buǵan da saqtyqpen qaraý kerek, — dep túıindedi ol.
Aıta keteıik, Astanadaǵy óńirlik ekologııalyq sammıt Ortalyq Azııa elderi úshin klımattyq kún tártibin úılestirýge jáne óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa jol ashatyn mańyzdy alań retinde baǵalanady. Mundaı dıalog formattary ortaq túsinik qalyptastyrýǵa jáne bolashaq birlesken bastamalarǵa negiz bolýǵa múmkindik beredi. Bul qadam óńirdiń ekologııalyq máselelerdi birlesip sheshýge degen umtylysyn aıqyn kórsetedi.
Sonymen qatar BUU ókilderi Óńirlik ekologııalyq sammıttiń uıymdastyrylýyn oń baǵalady.
Sondaı-aq qazirgi tańda álem ekologııalyq daǵdaryspen betpe-bet kelip otyr. Bul týraly EYU sheńberindegi ekologııalyq yntymaqtastyq platformasy boıynsha joǵary deńgeıdegi alǵashqy dıalogta BUU Damý baǵdarlamasynyń (BUUDB) Ózbekstandaǵy Turaqty ókili Akıko Fýdzıı málimdedi.
