Jylanbas balyq jaıly ne bilemiz?

Jy­lan­bas balyǵy negizinen Іle - Balqash sý alabynda buryn-sońdy kezdespe­gen, ıhtıofaýna quramyn tolyq­tyrǵan jańa túr bolyp tabylady. Syrt kelbeti, ıaǵnı teri jabyny jylanǵa uqsaıdy, sol sebepti jylanbas atalýy da ǵajap emes. Mundaı balyq Іle - Balqash sý ala­bynda qaıdan kelgen, qalaı paıda bolǵan degen san qıly suraqtar men oılar týyndaýy múmkin. 

Derekterge súıensek, jylanbas balyq negizinen, Qytaı men Koreıa sý aıdynynda tirshilik etedi, sony­men birge, Ýssýrı, Sýngarı óz­deriniń basseıinderinde jáne Amýr ózeni men Hanka kólinde keńinen taraǵan. 1960 jyldardyń basynda Syr­­darııa ózenine QHR-dan ósim­dik­pen qorektenetin balyq­tardy jersindirý barysynda engen. Odan keıin Aral teńizi, Talas jáne Shý, Sarysý ózeniniń tómengi aǵysta­ryna tarala bastaǵan. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha, Araldan Almaty mańyndaǵy toǵandardyń birine tuqy jáne ósimdik qorekti balyq­tardyń shabaǵyn ákelý barysynda jylanbas balyqtyń da shabaǵy birge kelgen, keıinnen sýarmaly kanaldar arqyly Kishi Almaty, odan keıin Qapshaǵaı sýqoımasyna quıatyn Qaskeleń ózenderinde paıda bola bastady degen tujyrym bar.
Azdaǵan ýaqyt ishinde atalmysh balyq sýqoımanyń joǵarǵy jaǵyna (quıarlyq aımaqtaǵy kólderge), sondaı-aq, Іle ózeniniń tómengi jaǵyndaǵy kólder júıesine deıin tarap ketti. Sóıtip, 2008 jyldan bastap Qapshaǵaı sýqoımasy men Іle ózeninde jylanbas balyqtyń biren-sarandary balyqshylardyń jáne ǵylymı turǵydan zertteý ba­ry­syndaǵy aýlaýda kezdese bastady. Mysaly, 2011 jyly ǵylymı-zert­teý barysynda 39 danasy aýlansa, 2012 jyly - 33, 2013 j. - 9, 2014 jyly - 34, 2015 jyly aýlaýda 9 dana­sy kezdesti. Sandyq kórset­kishterine qarap jylanbas sany azaıdy dep aıta almaımyz, oıtkeni jyl saıyn bul korsetkishter aýyt­qyp turdy, sol sebepti, onyń sany­nyń jáne jalpy popýlıa­tsııanyń turaqtalǵany jaıly aıtýǵa áli erte. Sonymen birge, jylanbas balyq­tyń Іle - Balqash sý alabynda paıda bolýy Іle ózeni arqyly QHR-dan da kelýi múmkin degen boljam da joq emes. 
Jylanbas balyqtyń túsi bat­paq tústes, arqasy qara nemese qara jasyl, qursaǵy bozǵylt nemese ashyq jasyl, denesin iri daqtar basqan bolyp keledi. 
Jylanbas balyq negizi­nen tereń emes, shóp basqan, aǵysy baıaý jerlerdi mekendeıdi. Sýar­maly kanaldarda, sýarý barysynda kúrish, maqta egistikterine de ketip qalýy múmkin. Ustalǵan jaǵdaıda atalmysh balyqty kóleńkege, shópke tastasa bir táýlikke deıin shydaı alady eken. Jylanbas balyq úsh jasynda, shamamen dene uzyndyǵy 30 sm bolǵanda jynysqa jetiledi. Ýyldyryqtaryn jaǵalaý­lardaǵy jumsaq jáne qatty sý ósimdikterine, sý temperatýrasy 18-27°S shamasynda shashady. Jy­lanbas balyqty ósý jyldamdyǵy joǵary balyqtyń qataryna jat­qyzýǵa bolady. Jylanbas balyq jyrtqysh balyq bolyp tabylady. Shabaq kezinde bul balyq dafnııa, tsıklop tárizdi, shaıantárizdiler­men, ınelik, hıronomıd dernásilderi­men qorektenedi. Óse kele kásiptik mańyzy joq maıda balyqtarmen, balyq shabaqtarymen qorektenýge kóshe bastaıdy, tipti qoreginen kók-jasyl baldyrlardy da baıqaýǵa bolady. Jylanbas balyqtyń eti jeýge jaramdy, tipti óte dámdi dep aıtýǵa da bolady.
Atalmysh balyq Syrdarııa ózeninde kóp jyldardan beri tirshilik etip keledi, Syr óńi­riniń turǵyndary arasynda «jylan balyq» degen atpen tanymal. Ká­siptik turǵydan aýlanady. Al Іle - Balqash sý alabynda buryn soń­­dy kezdespegendikten, osy óńirdiń turǵyndaryna tańsyq bolyp kórinedi. Alǵashqy kezderi tipti qorqynysh, úreı týdyrǵany da jasyryn emes, halyq arasynda jylanbas balyq jaıynda nebir alyp qashpa áńgimeler de tarady. «Jylanbas balyq sýdan shyǵyp birneshe metrge deıin qashqan adamdy qýyp bara alady, aldynan shyqqan balyq bolsyn, basqa bolsyn jaýdaı qyrady, qyrǵıdaı tıedi eken» degen ertegi tárizdi maqalalar da jaryq kórdi. Árıne, bul - asyra silteý. Óıtkeni, erterekte de, qazir de ǵalymdardyń júrgizgen zertteýlerinen bundaı derekterdi baıqamaımyz. Menińshe, bul áńgi­meler jylanbas balyqtyń jyrt­qysh ekendigine qarap aıtylsa kerek. Joǵaryda aıtyp ketkeni­miz­deı, jylanbas balyqtyń jyrt­qysh ekeni ras, degenmen de ol adamǵa shabýyldap nemese basqa da qııanat jasamaıdy. Árıne, jylanbas ba­lyq balyq shabaqtaryn jep, qandaı da bolmasyn balyq sanyna zııanyn tıgizse, ekinshi jaǵynan, kásiptik balyqtardyń ýyldyryqtary men dernásilderin jeıtin maıda kásiptik mańyzy joq balyqtarmen de qorektene otyryp, sol balyq­tardyń sanynyń azaıýyna septigin de tıgizedi. Basqa balyqtar tárizdi atalmysh balyqtyń da ózindik tirshilik etý ortasy bar. Sonymen, jylanbas balyqty kásiptik tur­ǵydan kóptep aýlap, sondaı-aq, tutyný joldaryn taýyp (etinen ártúrli taǵamdar daıyndaý ádis­terin paıdalansa), turǵyndardyń sura­ny­syna ıe bolsa, sany shekten tys kóbeımeı, turaqtalyp qalar edi. 

G. ABLAISANOVA,
 ǵylymı qyzmetker,
D. JARKENOV,
zerthana meńgerýshisi, 
«Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS,
ıhtıologııa zerthanasynyń mamandary