Jýrnalıstik ádep kodeksi taza jumys istemeıtin áriptesterge qatysty kinálaýshylyq oı týyndatýy qajet - zań ǵylymynyń doktory M.Bashımov

Uzyn-yrǵasyna keler bolsaq, ol BAQ salasynda qalam ustaǵan jandardy ádildikke shaqyratyn adamgershilik ustanymdarynyń jınaǵy bolyp tabylady. Al bul ustanymdardy ustaný ne odan taıqýdy árbir jýrnalıst ózi sheshýi qajet, dep sanaıdy «Adam jáne zań» zańgerlik gazetiniń bas redaktory, Bas redaktorlar klýbynyń múshesi, zań ǵylymynyń doktory Marat Bashımov. Sonymen qatar ol QazAqparatqa bergen suhbatynda jýrnalısterdiń korporatıvtik kodeksi esh nársege bóget bolmaıtyndyǵyn basa aıtty.

- Marat Sovetuly, siz elimizde jýrnalıst, sonymen qatar tájirıbeli zańger retinde de tanymalsyz. Sondyqtan da taıaý aralyqta QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginde jobasy talqylanýy tıisti jýrnalıstik ádep kodeksine qatysty sizdiń pikirińizdi bilgimiz keledi. Sońǵy ýaqytta bul, ásirese BAQ ókilderiniń arasynda ózekti bolyp otyr. Óıtkeni, birinshiden kópshilikke onyń ne úshin qajettigi ári onda qandaı normalardyń bolatyndyǵy múldem túsiniksiz. Al ekinshiden, onyń qabyldaný múmkinshiligi qandaı ekendigi de qyzyqtyrady.

- Búgingi tańda jýrnalıstik ádep kodeksin qabyldaý máselesi pisip-jetilgendigin aıtýym qajet. Óıtkeni, barlyq basqa elderde ol bar jáne de barlyǵy da is júzinde ony ustanýǵa tyrysady - ózin-ózi retteý ınstıtýty barlyq jerde de jumys isteýde. Bir jerlerde ol jýrnalıstik qoǵamdastyq aıasynda, kelesinde, úkimet janynda jumys isteıdi, al taǵy birinde «baspasóz quqyǵy jónindegi ombýdsmen ınstıtýty» qurylady.

Munyń eń basty  mán-maǵynasy nede? Álemniń barlyq elderiniń zańdarynda is júzinde birdeı «BAQ tolyq jáne senimdi aqparat taratýy qajet», dep jazylǵan. Naq osy senimdilik  - ár kezde de adamgershilik-etıkalyq baǵalaý men daýdy týdyratyn másele. Ol sot arqyly quqyqtyq alańda ne bolmasa ózin-ózi retteý ınstıtýty arqyly, ıaǵnı jýrnalıstik ádep kodeksi arqyly qarastyrylady.

Kóterip otyrǵan máseleniń ózektiligi mynada: qazirgi ýaqytta Qazaqstanda BAQ-ta qańqý sózderdiń jarııalaný jáne taralý úrdisi baıqala bastady. Máselen, taıaýda Aqtóbede UQKD-niń qyzmetine qatysty osydan bir jylǵy materıal jaryq kórdi ári barlyq basqa BAQ-tar faktini teksermesten jańa aqparat degen oımen jarysa jarııalady. Mine osylaısha jýrnalıster qoǵamdy tekten tek dúrliktirdi. Mine, osyndaı oqıǵalar barshylyq.

Biz árqashanda da BAQ adamdardyń aqyl-oıyna áser etetin mańyzdy ınstıtýt ekendigin aıtyp otyramyz. Sondyqtan da jýrnalıster árbir is-qımylyna eki ese jaýapkershilikpen qaraýy tıisti. Óıtkeni qoǵamdyq pikirdi nebári bir-aq mınýttyń ishinde qalyptastyryp, al jaǵdaıdyń túıinin tarqatýǵa, ásirese ol saıası sıpatqa ıe bolsa, mol kúsh-jiger qajet. Bul jerde materıalǵa óz paıym-pikirińdi tyqpalaýdyń esh qajeti joq. Búginde sóz bostandyǵyn jeleý ótip, osyndaı qadamǵa baratyn da jýrnalıster bar.

Bul oraıda biz jýrnalıstiń adamgershilik jaýapkershiligi ınstıtýty týrasyna aıtamyz. Keı kezde adamgershilik quqyqtyq ınstıtýtqa qaraǵanda adamǵa qatty áser etedi. Óıtkeni sanaly jýrnalıst ár kezde de shynaı ári tolyq aqparat beredi, buǵan qoǵam da umtyldy. Jýrnalıstiń mindeti materıaldy berý, al azamattar ózderi uǵynyp, baǵa berýi kerek.

Men kodeks der ýaqytynda qabyldanyp otyr dep sanaımyn. Óıtkeni elde únemi lańkestik faktilerdiń paıda bolýymen baılanysty jáne basqa da ózekti oqıǵalar oryn alýda ári bul rette adamdardy aldaýǵa, dúrbeleń týyndatýǵa jáne de osy arqyly qoǵamdy bólshekteýge bolmaıdy.

- Elimizdiń BAQ týraly zańynda sizdiń aıtyp otyrǵandaryńyzdyń barlyǵy da kórsetilgen. Onda jýrnalısti ádil bolýǵa mindetteıin norma bar. Demek, buǵan qosymsha kodeks qabyldaýdyń qandaı qajettiligi týyndap otyr?

- Kodeks barynsha adamgershilik ustanymdarǵa, máselen, «ádil bol» degen syndy máselege negizdeledi. Al zańda «ádil bol» dep jaza almaısyń. Adamgershilik ustanymdar jýrnalıst ádil, shynshyl bolýy tıis, jýrnalıst adamı turǵyda ujdandy bolýy kerek deıdi. ıAǵnı, kodekste zańǵa jazýǵa bolmaıtyn adamgershilik normalar basym.

- ıAǵnı kodekstiń qabyldanýynan eshqandaı qorqynysh joq  qoı?

- Joq, bizde memlekettik qyzmetkerler ádebi, dárigerlerdiń tártip erejesi, oqytýshylardyń, ishki ister organdary qyzmetkerleriniń ádebi bar ǵoı. Buǵan eshkimniń de qarsylyǵy joq, barlyǵy da qoldaıdy. Onda nege jýrnalısterdiń ádep kodeksin engizbeske? Korporatıvtik mánde ol jýrnalısterge esh bóget jasamaıdy. Tek ol adamgershilik jaýapkershilikti qalyptastyrýǵa shaqyrady.

- Naqtylaı tússek, kodeks normasyn buzý eshqandaı ákimshilik, ásirese qylmystyq jaýapkershilikke tartýǵa túrtki bolmaıdy ǵoı?

- Joq, ol tek jýrnalıster arasynda taza jumys istemeıtin áriptesterine kinálaýshylyq oı týyndatýǵa túrtki bolýy ǵana qajet. Ondaılardyń aramyzda bar ekendigin jasyryp qaıtemiz? Búkil álemde aqyly, tapsyryspen jazylatyn materıaldar bar, al tapsyryspen jazylǵan dúnıe aqıqat emes. BAQ-ty  qoǵamdyq pikir qalyptastyrýdaǵy mańyzdy ınstıtýt retinde kúshtiler óz maqsattaryna paıdalanady, krımınaldyq elementter de jıi baspasóz qyzmetine júginedi. Bul turǵydan alyp qaraǵanda, quqyqtyq normalar ár kezde de ekpin bere almaıdy. Al jýrnalıster aqyldy adamdar, násik psıhologtar, olar kóptegen jaıttardy baıqaıdy jáne olar is júzinde áriptesterine adamgershilik turǵyda baǵa bere alady.