Júregi aýyratyn adamdar úshin koronavırýs qanshalyqty qaýipti

- Koronavırýs ınfektsııasynan kóz jumǵandardyń basym kópshiligi qant dıabetimen aýyrǵany anyq. Al endi júrek- qan tamyrlary aýrýyna shaldyqqan adamdar úshin bul ınfektsııa qanshalyqty qaýipti?

- Koronavırýs - óte qaýipti ınfektsııa. Deni saý adamnyń óziniń jaǵdaıyn qıyndatyp jiberedi. Júregi aýyratyn adamdarda belgili bir ózgerister bolatyny anyq. Koronavırýs týraly sóz qozǵaǵanda kóbinde ókpe týraly aıtamyz. Alaıda, ol tek qana ókpe emes, tutas júıeli buzylystarǵa ákelýi múmkin. Koronavırýs ókpe alveolasynyń jasýshalaryn, ıaǵnı alveotsıtterdi, sondaı-aq barlyq tamyrlardyń, arterııalardyń ishki qabaty - endotelııdi zaqymdaıdy. Kóbinde koronavırýstyń áserinen qan qatty qoıýlanyp, tamyrlarda tromboz bolatynyn sheteldik ǵylymı zertteýler, ásirese patologanatomdardyń zertteý kórsetkishteri nátıjesinde dáleldengen. Zaqymdanǵan qan tamyrlary qannyń qoıýlanyp, tromb túzilý qaýpin arttyrady. Onsyz da vırýs qannyń formalyq elementterine áser etkendikten qabyný bastalady. Qannyń koagýlıatsııalyq belsendiligin arttyryp jiberedi. Immýndyq qabyný protsesi bir ǵana organnyń kóleminde, nemese júıeli túrde tutastaı organızmdi ózgeriske ushyratýy múmkin. Osynyń saldarynan (tamyrlardyń endotelııiniń zaqymdanýynan) qannyń uıyǵyshtyǵy artyp, trombtar túziledi. Osylaısha qan tamyrlaryn bitep qalady (ony mıkrotromboz, nemese makrotromboz dep ataıdy).

Ókpe arterııasynyń túgeldeı emes, kishirek butaqtarynyń birin bitese, ókpeniń tutastaı bir segmentinde ókpe ınfarkti bolady. Eger bir iri butaǵyn, nemese tutastaı butaǵyn bitese birden ólip ketýi múmkin. Bul medıtsınada «ókpe arterııasynyń tromboembolııasy» dep atalady. Sol sııaqty júrektiń koronarly arterııasyn bitese, júrek ınfarktine soqtyrady.

- Júrek-qan tamyrlary aýrýy bar adam koronavırýsqa shaldyqsa, úıden emdelýine bola ma?

- Ambýlatorııalyq jaǵdaıda antıkoagýlıanttyq preparattardy táýligine 1 ret qana qoldanýǵa bolady. Alaıda naýqasqa antıkoagýlıantty 1-aq ret qoldaný jetkiliksiz bolatyn jaǵdaılar bar. Ondaı aýrýlardy statsıonarǵa jatqyzý kerek. Internetten oqyp alyp, ózin ózi emdeýmen aınalysýǵa bolmaıdy. Bilmestikpen ólip ketýi múmkin. Mysaly, áleýmettik jelide adamdar bir-birine «Kleksan» degen dárini pálen dozada ınektsııa retinde aldym, «Ksarelto» sııaqty dárilerdi pálen dozada ishtim dep keńes berip jatady. Ambýlatorııalyq jaǵdaıda «Kleksandy» kúnine 1 ret 0,3 ml nemese 0,4 ml dozada ǵana qoldanýǵa bolady. Kleksandy 10 kún teri astyna ektirgen soń, ári qaraı (nemese birden Kleksannyń ornyna) Ksareltony kúnine 1 ret 15 mg ishýge bolady. Biraq ony dárigerdiń baqylaýynsyz qoldanýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq, naýqastyń satýratsııa, oksıgenatsııa ındeksi, koagýlogramma degen kórsetkishteri de baqylaýda bolýy kerek.

- Koronavırýs juqtyryp, jazylyp shyqqan adamdarǵa qandaı keńes beresiz?

- Jazylyp shyqqan adam 45 kún úıinde jatýy kerek. Qytaı vırýsolog-epıdemıologtarynyń zertteýlerine súıenetin bolsaq, aýyryp emdelip shyqqan adamdardyń 50 paıyzǵa jýyǵy 45 kúnge deıin koronavırýsty tasymaldaýshy retinde juqtyrýy múmkin. Qazir koronavırýstyń jańa shtammyna qarsy vaktsına joq. Koronavırýsqa arnalǵan arnaıy dári-dármekter de joq. Degenmen, elimizdegi koronavırýs juqtyryp qatty naýqastanǵandarǵa álemdik tájirıbelerden quralǵan standarttar boıynsha em jasalynyp, oń nátıjege jetken jetistikter de az emes. Qazir COVID-19 vaktsınasyn tapqanmen, oǵan eksperımenttik-klınıkalyq zertteýler jasaýǵa kem degende bir jarym jyl ýaqyt kerek. Ondaı ýaqytta koronavırýstyń jańa mýtatsııalanǵan túrleri de paıda bolyp, COVID-19 vaktsınasy kerek bolmaı qalýy da múmkin. Keıbireýler «men koronavırýs juqqan soń aýyrdym. Odan emdelip, saýyqtym. Endi mende koronavırýske qarsy antıtela bar. Maǵan endi koronavırýs juqpaıdy. Men maska taqpaımyn, basqalarǵa menen juqsa juǵa bersin» degen egoıstik kózqarasty ustanady. Olar 45-50 kúnge deıin oqshaýlanyp, maska taǵyp júrýi kerek. Ol adamda KVI-diń 1-2 shtammasyna ǵana antıtela bolýy múmkin. Dál sen sııaqty basqa bireý saǵan da KVI-diń sende antıtelasy joq basqa shtammasyn (mýtatsııaǵa ushyraǵan basqa túrin) juqtyratyn bolsa odan adam aman qalmaıdy. Óıtkeni KVI-men aýyryp jazylǵandardyń ókpesi fıbrozdyq ózgeriske ushyraıdy. Fıbroz degen qalpyna kelmeıdi. ıAǵnı, ókpesi 70 paıyz zaqymdanǵan adam bylaısha aıtqanda, ómiriniń sońyna deıin qalǵan 30 paıyzben ómir súrýine týra keledi. Ókpe tkani neshe protsent fıbrozǵa ushyrasa, sonsha protsent ókpe tkany isten shyǵady. Al saý qalǵan jerin koronavırýstyń mýtatsııalanǵan jańa túri zaqymdaıtyn bolsa, odan aman qalý múmkin emes. Bul jerde donorlyq ókpe izdeýden basqa amal qalmaıdy.

- Gıgıenalyq talaptar týraly da aıta ótseńiz?

- Koronavırýs ınfektsııasyn juqtyrmaýdyń birden-bir joly – maska taǵý, gıgıenalyq sharalardy saqtaý, qoldy jıi jýý, las qoldy kózge, murynǵa, jáne aýyzǵa tıgizbeý, qol berip amandaspaý, jótelgende nemese túshkirgende bir rettik oramaldy qoldaný, qoldanǵannan keıin dereý tastaý, adam kóp jınalatyn (kafe, toıhana, kontserttik zal, teatr, kınoteatr jáne t.b.) qoǵamdyq oryndardan aýlaq júrý jáne ımmýnıtetti kóterý. «Qutty bolsyn» men «qaıyrly bolsyn» keıin aıtýǵa da bolady. Immýnıtetti kóterý úshin kúndelikti belsendi dene qımyl-qozǵalysyn arttyrý, ýaqtyly túrde ratsıonaldy jáne tolyqqandy tamaqtaný, uıqyny qandyrý, emotsııaǵa berilmeý, ashýlanbaý, júıkege kúsh túsirmeý, kóńildi júrý jáne sýyqqa urynbaý kerek. Koronavırýstyń eń jamany bir adamnan ekinshi adamǵa tasymaldanǵan saıyn mýtatsııalanǵan jańa túrine aınalyp ózgerip otyrady. Sol sebepti, bireýge juqtyrsań ózgergen túri ózińe qaıta juqpasyna kim kepil. Onyń ústine, halqymyz jappaı aýyrsa, ekonomıkamyz da quldyraıdy, eldiń jaǵdaıy nasharlaıdy. Aldymyzda áli kúz bar, qylyshyn súıretken qys bar. Kún sýytqan kezde tumaý, grıpp epıdemııasyna KVI qosylsa aman qalý eki talaı. Eger biz KVI-di juqtyrmaý sharalaryn durys qoldana bilsek aman qalamyz, KVI-di jeńemiz.

- Áńgimeńizge rahmet.