Jumyssyzdy kásipkerlikpen aınalysýǵa beıimdeý mańyzdy
ASTANA. QazAqparat - Kez kelgen memlekettegi ózgeris ataýlynyń bári adamnyń qolymen jasalady. Ekonomıkanyń qýatyn arttyratyn da - qarapaıym halyq. Sondyqtan da, daǵdarys jaǵadan alǵan ýaqytta jurtshylyqty jumyspen jarylqaý - áleýmettiń áleýetin arttyratyn birden bir baǵdar sanalady. Daǵdarys kezeńinde elindegi jumyssyzdyqty barynsha tómendete alǵan úkimet - eń myqty úkimet. Al jumyssyzdyqty joıýdyń taǵy bir tóte joly - jappaı kásipkerlik.
Elbasynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» halyqqa Joldaýynda eldiń ishki jalpy ónimindegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 2050 jylǵa qaraı kem degende 50% bolýyn qamtamasyz etýdi júktedi. Nursultan Nazarbaev bıznes máselesin Qazaqstandaǵy birinshi kezektegi másele ekenin aıtyp, munshama órshil maqsatqa qol jetkizýge bolatynyn da jetkizgen edi.
Shyndyǵynda, jappaı kásipkerlik ekonomıkany jandandyryp, túrli salalardyń boıyna qan júgirtedi. Bul rette sarapshylar Qazaqstannyń aldynda turǵan sheshimin tabýy tıis keshendi mindetterge de nazar aýdartady. Sonyń mańyzdysy - jappaı kásipkerlik arqyly jańa jumys oryndaryn qurý, eńbek naryǵyn túbegeıli jańǵyrtý. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova da jappaı kásipkerlikke úıretý arqyly jastardyń arasyndaǵy jumyssyzdyqty aýyzdyqtaımyz degen bolatyn. Bul rette mınıstr sońǵy bes jyldyń ishinde jumyspen qamtý baǵdarlamasy aıasynda 380 myńnan astam jasqa memlekettik qoldaý kórsetilgenin alǵa tartady.
«Degenmen de, qazirgi tańda jastar arasynda jiti kóńil bólýdi talap etip otyrǵan 200 myńǵa jýyq azamattar bar. Olardyń 56 paıyzy aýylda turady. 90 myńy - jumyssyzdar, al 103 myń adam - ózin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar. Bulardyń kópshiligi tek orta mektepti támamdaǵan jastar ǵana bolyp otyr. ıAǵnı, qajetti bilimi ǵana emes belgili bir biligi joq. Osy sanattaǵy jastarǵa memlekettik qoldaý retinde bıylǵy jyly júzege asyrylǵaly otyrǵan «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasy aıasynda oqytý, kásipkerlikke baýlý, nesıe berý jáne jastar praktıkasyn keńeıtý máseleleri qarastyrylmaq», - deıdi Tamara Dúısenova.
Aıta ketetin taǵy bir jaıt, sońǵy kezderi depýtattardyń da, sarapshylardyń da «Jumyspen qamtý jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasyndaǵy halyqty jumyspen qamtý qadamdaryna kóńili tolmaı júrgen bolatyn. Onyń ústine dál osy baǵdarlama aýyl halqy, ásirese aýyl jastary úshin tıimsizdeý boldy degen pikir de barshylyq. Óıtkeni, baǵdarlama aıasynda qurylǵan jumys oryndarynyń basym bóligi ýaqytsha ǵana bolyp shyqqan. «Búgin bar, erteń joq jumys oryndary» shyndap kelgende qazyna qarajatyn tıimsiz jumsaýdy ǵana kórsetti. Al onyń túbin qazbalaǵandar álgi ýaqytsha jumys oryndarynyń ózi basym jaǵdaıda «qaǵaz júzinde» oryndalyp jatqanyn alǵa tartady. Sonyń saldarynan bıýdjettik qarajattyń birazy da jelge ushqan. Bul - bir.
Ekinshi másele halyqty jumyspen qamtý ortalyqtarynan joldama alyp, jumysqa kirispekshi bolǵandardyń basym bóligi eńbek mekemelerinde tıisti kásipke beıim emes bolyp shyqqan. ıAǵnı, jumysshylardyń kásibıligi tómen bolyp, olar baǵdarlama qalap bergen «baspaldaqtan» ary qaraı kóterile almaǵan. Osylaısha jumyspen qamtý ortalyqtarynan joldama alǵandardyń ary qaraıǵy jumys oryndary da turaqsyz bolyp shyqty. Bundaı olqylyqty joıý maqsatynda Úkimet «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasyn qabyldaǵan edi.
Baǵdarlamanyń basty maqsaty halyqqa nátıjeli jumys qamtyp, jappaı kásipkerlik úshin jaǵdaı jasap, jurtshylyqtyń tabysyn ósirýge jol ashý bolyp tabylady. Baǵdarlamaǵa tartylatyn hám qamtylatyn nysanaly toptyń negizgi bóligin jumyssyzdar, ózin-ózi jumyspen qamtýshylar, 15 jas pen 45 jas aralyǵyndaǵy tabysy aıyna 60 myń teńgeden tómen azamattar retinde boljanǵan. Jobanyń qamtymdylyǵy 550 myń adamdy qurasa, onyń 84 paıyzy aýyl halqynyń úlesine tıedi.
Aıta keterligi, bul nysanaly top Qazaqstandaǵy eńbek naryǵynyń jaǵdaıyna jasalǵan saraptaýlar negizinde anyqtalǵan. Máselen, elimizdegi ekonomıkalyq belsendi halyq sany 8,9 mln. adamdy quraıdy. Olardyń ishinde 6,3 mln adam jaldamaly jumysshylar bolsa, 2,1 mln adam ózin-ózi jumyspen qamtýshylar, al 447 myń adam - jumyssyzdar. Osynyń ózinen-aq Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq belsendi halyqtyń arasynda ózin-ózi jumyspen qamtýshylardyń sany az emes ekenin kórýge bolady. Bul toptaǵylar ekonomıkalyq belsendi halyqtyń shamamen 24 paıyzyn quraıdy ári olardyń 42 paıyzynyń bilimi jalpylama ortasha nemese bastaýysh bilimmen ǵana shektelgender. Sonymen qatar, aılyq tabysy 60 myń teńgeden tómen ózin-ózi jumyspen qamtýshylar men jumyssyzdardyń sany elimizde 853 myń adamǵa jetip otyr. Olardyń da basym bóligi, shamamen 716 myń adam aýyldy jerlerde turady.
Al endi osy topqa Úkimettiń jańa baǵdarlamasy qandaı sharapat tıgizedi? Atqarýshy bılik eń birinshi kezekte jumyssyzdardy jappaı oqytý arqyly naqty kásibı daǵdylarǵa beıimdeýdi kózdeıdi. Ondaı kásibı daǵdydan ótken azamattar ne jumyspen qamtylatyn bolady, ne bolmasa óziniń jeke isin, kásibin ashýǵa beıimdeledi.
Elbasy Joldaýynda júktelgen jappaı kásipkerlikti damytý baǵytyna kelsek, bul rette ásirese aýyldyq jurtshylyqtyń óziniń jeke sharýalaryn, kásibin ashýǵa jaǵdaı jasaýǵa nazar aýdarylǵan. Bul úshin de eń aldymen aýyl azamattaryn kásipkerlik negizderine oqytý keń aýqymda beleń almaq. Aýyldaǵy aǵaıynnyń kásibin jeńil jolmen kredıtteýge de kóńil bólinedi. Máselen, shaǵyn nesıe arqyly júzege asyrylatyn jobalardyń qaryzyn memleket tarapynan sýbsıdııalaý, memlekettik kepilgerlikti damytý máselelerine de nazar burylady.
Toqtala ketetin jaıt, 2017 jyly kásipkerlik bastamalardy mıkrokredıttermen qamtamasyz etýge qalalarda 10 mlrd teńge, al aýyldyq jerlerde 27 mlrd teńge qarastyrylady. Dál osy máselege qatysty Elbasy Joldaýda: «Budan bylaı Qazaqstan azamattary óz bıznesin júrgizý úshin aýylda da, qalada da 16 mıllıon teńgege deıin shaǵyn nesıe ala alady. Shaǵyn nesıe berý aıasyn keńeıtip, kásipkerlerge kepildik jasaý jáne qyzmet kórsetý tetikterin belsendi paıdalaný kerek. Bul sharalardy bıznes júrgizý jáne qarjylyq saýattylyqqa úıretý isin uıymdastyrýmen qatar atqarý kerek. Jappaı kásipkerlikti qoldaý tetikterin odan ári jetildirý kerek. Qazaqstannyń ár óńiri jappaı kásipkerlikti, sonyń ishinde otbasylyq kásipkerlikti damytý baǵytynda keshendi sharalar usynýǵa tıis», - degen bolatyn. Bul rette jańadan ashylǵan jumys oryndarynyń sany - burynǵysha Úkimet pen ákimder qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaýdyń negizgi krıterııiniń biri bolmaq.
Al 16 mıllıon teńgege deıingi kredıtteýge kelsek, bul túpki syıaqy stavkasy 6 paıyzdan aspaıtyn kredıtter. Ol qalaly jerlerde - «Damý» kásipkerlikti damytý qory arqyly, al aýylda - «Agrarlyq nesıe korporatsııasy» AQ arqyly beriletin bolady. Aýyldaǵy kásipkerlikti shaǵyn nesıemen qamtý barysynda negizgi basymdyq aýyl sharýashylyǵy kooperatsııalaryndaǵy jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa, aýyldyq okrýgtardaǵy daıyndaý ortalyqtaryn qurýǵa beriletin bolady.
Elbasy Joldaýynan keıin naqty baǵdardy betke alyp, iske kirisken Úkimet Nátıjeli jumys jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyna qaıta úńildi. Endigide Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Ulttyq ekonomıka mınıstrligi atalmysh baǵdarlamaǵa qatysty qajetti qujattaryn daıarlaıtyn bolady.
«Joldaý boıynsha iske asatyn sharalardy biz aqpannyń 1-inde qolǵa alamyz. Oqý boıynsha qyrkúıektiń 1-inde Bilim mınıstrligi bastaıdy. Al Ulttyq ekonomıka men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi naýryzdyń 1-i kúni óz jumystaryna kirisedi. Qarjy bar. Ol 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette belgilengen», - dedi Tamara Dúısenova.
Budan bólek, Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes, Úkimet «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlesip, bıznestiń barlyq shyǵynyn jappaı azaıtý jóninde sharalar qabyldaıtyn bolady. «Úkimet pen ákimderge bıylǵy 1 shildege deıin bıznesti qaıta retteý jónindegi júıeli sharalar ázirleý mindetin júkteımin. Damyǵan elderdiń ozyq standarttary men tájirıbesin engizý kerek. Bul jumysty ásirese óńirlik deńgeıde atqarý mańyzdy. Ákimder Úkimetpen birlesip, Dúnıejúzilik bank reıtıngi negizinde óńirlerde bıznes júrgizý úshin jaǵdaıdy jaqsartý jóninde naqty josparlar ázirleý kerek. Elimizde bıznes júrgizýdi jeńildetý jóninen óńirler men qalalar reıtıngin engizý qajet», - dep atap ótti Elbasy N. Nazarbaev.
Túıindeı aıtsaq, Memleket basshysynyń Joldaýyna sáıkes, Úkimet endigi kúni azamattardy kásipkerlik salasyna turaqty túrde tartyp, olardyń el ekonomıkasyndaǵy úlesin arttyrý úshin jumys júrgizetin bolady. Málimetterge súıensek, qazirgi ýaqytta shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi ishki jalpy ónimniń 25%-yn quraıdy. Bul salada elimizdiń 3 mıllıonnan astam adamy jumys istep jatyr. Byltyrǵy 2016 jyly shaǵyn jáne orta bıznes salasynda 11,2 trln teńgeniń ónimi óndirilgen, bul - 2015 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 6%-ǵa artyq. Endeshe bıznestiń jolyn ashyp, júgin jeńildetý arqyly bul kórsetkishter aldaǵy ýaqytta eselene túsýi shart. Joldaý júktegen mańyzdy máseleniń biri de osy.
