Joshy ulysynyń tarıhy mektep oqýlyqtarynda keńinen qamtylýy kerek — ustaz

— Qubash Saǵıdollauly, Joshy ulysynyń Qazaqstan tarıhyndaǵy orny qandaı dep bilesiz?

— Óz basym el tarıhyn memlekettik-órkenıettik turǵydan shartty túrde úsh kezeńge bólip qarastyramyn. Birinshisi, saq-ǵun, túrki-qypshaq, Joshy ulysy, bergisi Qazaq handyǵyna deıingi sýperderjavalyq jáne ortaderjavalyq kezeń. Ekinshisi, 260 jylǵa sozylǵan kolonııalyq ezgilik kezeńi (patshalyq Reseı jáne keńestik kezeńdegi Qazaqstan). Úshinshisi — Táýelsizdik kezeńi. Úshinshi kezeńdi zerdeleý — aldaǵy ýaqyttyń enshisinde, ekinshi kezeń aıtarlyqtaı zertteldi. Al birinshi kezeń tarıhyn zerdeleýde bárimizdi qyrýar sharýa, tyńǵylyqty izdenister kútip turǵanyn ár qazaq ishteı túısinse kerek.

Kez kelgen eldiń tarıhyn júıeli zertteý barysynda memlekettilik-órkenıettik tujyrymdama aldyńǵy qatarǵa shyǵady, ıaǵnı ilki memlekettiliktiń berik dástúri, úzilmegen sabaqtastyǵy, tarıhı zańdylyǵy. Osy turǵydan kelgende, óz zamanynda sýperderjava bolǵan Shyńǵys han ımperııasynyń zańdy jalǵasy ispetti Joshy ulysy — dańqty tarıhymyzdy jarqyn dáýiri, qazirgi qazaq memlekettiliginiń tikeleı bastaýy men saıası-quqyqtyq, ınstıtýtsıonaldyq negizin quraıdy dep tolyq aıta alamyz.

Birinshiden, Joshy ulysy Uly Eýrazııa dalasynda saq-ǵunnan beri ulasqan memlekettilik dástúrdi jańa sapalyq deńgeıge kóterdi. HІV ǵasyrdyń ortasynda tarıh sahnasyna kóterilgen Qazaq handyǵy — Joshy ulysynyń (Altyn Ordanyń) zańdy, saıası jáne rýhanı murageri. Kereı men Jánibek handardan bastap, sońǵy hanymyz Kenesaryǵa deıingi qazaq bıleýshileriniń barlyǵy Joshy hannyń tikeleı urpaqtary «tóre» ókilderi bolǵany — osynyń aıqyn dáleli.

Ekinshiden, bul kezeńde Deshti Qypshaq aýmaǵyndaǵy etnıkalyq protsester aıaqtaldy. Edil, Jaıyq, Tobyl men Syr boıyn mekendegen túrki taıpalarynyń saıası-mádenı tutastyǵy qalyptasyp, birtutas qazaq halqynyń etnogenezine myqty negiz qalandy.

Úshinshiden, Joshy ulysy dıplomatııa, ákimshilik basqarý, salyq júıesi, áskerı óner jáne dıplomatııa salasynda ózindik órkenıettik úlgi qalyptastyrdy. Sonymen birge, bul memleket Shyǵys pen Batysty baılanystyrǵan Uly Jibek jolynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, Eýrazııada saýda men órkenıettik dıalogtyń gúldenýine jol ashty.

Osy turǵydan alǵanda, Joshy ulysy — bizdiń ulttyq tarıhymyzdyń altyn qazyǵy, tarıhı jadymyzdyń asyl qazynasy.

— Altyn Orda izderi Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda da saırap jatyr deýge bolady. Bul jóninde ne aıtar edińiz?

— Tolyqtaı kelisemin. Edil-Jaıyq ózenderi alabyndaǵy Batys Qazaqstan óńiri — 150-den astam qalasymen áıgili Altyn Orda ımperııasynyń kindik shaharlary men saıası-ekonomıkalyq ortalyqtary shoǵyrlanǵan erekshe tarıhı aımaq. Kóne tarıhty bezbendeıtin bolsaq, eki ózenniń alabynda órkenıetterdiń qalyptasatyny zańdylyq bolsa kerek. Mysaly, Tıgr men Efrat (Qosózen-Mesopotamııa órkenıeti), Hýanhe–ıAntszy (Qytaı), Ind–Pendjab ózen júıesi (Harappa órkenıeti), Aq Nil-Kók Nil ózeni (Mysyr órkenıeti), Mekong-Qyzyl ózen júıesi (Fýnan-Angkor-Khmer órkenıeti), Ámýdarııa-Syrdarııa (Ortalyq Azııa) órkenıeti, Dýnaı-Reın ózenderi alabynda (Rım órkenıeti) órken jaıǵan ejelgi mádenıetter sııaqty Altyn orda dáýirinde Edil-Jaıyq arasynda dala men qala mádenıetiniń sıntezi qalyptasyp gúldengenin sońǵy jyldardaǵy arheologııalyq jańalyqtar dáleldep berdi. Batys Qazaqstan men Atyraý oblystarynyń aımaqtarynda ornalasqan Saraıshyq, Jaıyq qalashyǵynan basqa Kaztalov aýdanynda Jalpaqtal qonysy, Jańaqala aýdanynda Ózen qonysy anyqtalyp, jan-jaqty zerttelip jatyr.

Bul oraıda eń aldymen Jaıyq qalashyǵyn (Jaıyq kalasy) erekshe atap ótý kerek. Oral qalasynan 12 shaqyrym jerde ornalasqan bul arheologııalyq eskertkish XIII–XIV ǵasyrlardaǵy Altyn Ordanyń iri qolóner, saýda jáne mádenı ortalyǵy bolǵan. Ondaǵy júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary óńirde tek kóshpeli ǵana emes, damyǵan qalalyq órkenıettiń, áktas jáne kirpish kúıdiretin peshterdiń, monshalardyń, shyǵystyq sáýlet óneriniń joǵary deńgeıde bolǵanyn dáleldedi. Ortaǵasyrlyq musylman qalalary týraly arab, parsy, eýropalyq jazbalarda «eger qoǵamdyq monshasy bolsa, ol úlken qala» dep sıpattalady. Demek, Jaıyq qalashyǵy úlken qalalardyń biri retinde Saraı-Batý, Saraı-Berke sııaqty astanalardy Horezmmen jáne Ortalyq Azııamen baılanystyrǵan basty transqurlyqtyq torap qyzmetin atqarsa kerek.

Altyn Orda dáýiriniń ǵajaıyp murasy — Jaıyq qalashyǵy aýmaǵynda aldaǵy bes jylda kóne arhıtektýralyq nysandar qalpyna keltirilip, zamanaýı vızıt-ortalyq, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı, ıppodrom men kontsert alańy boı kóteredi dep josparlanyp otyrǵany qýantady. Menińshe, Jaıyq qalashyǵyn tek arheologııalyq eskertkish retinde tanystyrý azdyq etedi. Ony mektep oqýshylaryna, stýdentterge jáne týrısterge arnalǵan ashyq tarıhı bilim berý keńistigine aınaldyrýymyz qajet. Osy oraıda birneshe naqty usynysym bar.

Birinshiden, «Jaıyq qalashyǵy: Altyn Orda murasy» ǵylymı-aǵartýshylyq jobasy arqyly turaqty ekskýrsııalar men dárister uıymdastyrý. Onyń aıasynda arheologtardyń dáristeri, mektep oqýshylaryna arnalǵan ekskýrsııalar, kórmeler jáne derekti beınematerıaldar ázirlense. Sondaı-aq «Joshy ulysy: tarıhty týǵan ólkeńnen tany» atty mekteparalyq ǵylymı-aǵartýshylyq jobasyn uıymdastyrýǵa bolady. Onyń aıasynda oqýshylar tarıhı karta jasaıdy, jergilikti eskertkishterdi zertteıdi, arheologııalyq oljalar jóninde shaǵyn ǵylymı joba ázirleıdi, derekti beınerolık túsiredi nemese ǵylymı pikirtalasqa qatysady.

Ekinshiden, Jaıyq qalashyǵynyń 3D tsıfrlyq modelin jasap, oqýshylarǵa ǵylymı rekonstrýktsııalanǵan qala keńistigin vırtýaldy túrde kórsetý. Úshinshiden, Batys Qazaqstannyń ortaǵasyrlyq eskertkishteriniń biryńǵaı tsıfrlyq kartasyn ázirleý. Oǵan Jaıyq qalashyǵy, óńirdegi basqa da anyqtalǵan qonystar, olardyń zerttelý tarıhy jáne arheologııalyq oljalar týraly senimdi málimetter engizilýi kerek. Tórtinshiden, mektepter men ǵylymı mekemelerdiń baılanysyn kúsheıtý. Oqýshylar arheologtarmen kezdesip, tarıhı derekterdiń qalaı anyqtalatynyn, zattaı oljalardyń qalaı zertteletinin óz kózimen kórgeni jón. Aıta keteıin, 2014 jyly AQSh-ta ǵylymı taǵylymdamadan ótip júrgen kezde meni Vashıngtondaǵy medıa mýzeıden basqa murajaılardyń táýlik boıy ashyq, tegin ekeni, eldiń túkpir-túkpirinen oqýshylardyń aǵylyp kelip, tarıhı tanym kókjıegin keńeıtip qaıtatyny tánti etti. Zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan murajaılar men tarıhı eskertkishterdi aralap kórý, zerthanalyq zertteý jumystardy syrttan baqylaý ár adamǵa erekshe shabyt beredi eken. Sondyqtan bul rette mańyzdy másele — tarıhı murany tek maqtan etý ǵana emes, ony ǵylymı turǵydan zertteý, qorǵaý jáne kelesi urpaqqa jetkizý.

Sonymen qatar, taǵy bir ózekti másele — Oral qalasynyń tarıhı datasyn naqtylaý jaıy. Osy oraıda, meniń bir usynysym — 2016 jyly elimizdiń tarıhshy-arheolog ǵalymdary Almaty qalasyna 1000 jyl bolǵanyn ǵylymı turǵyda dáleldep, úlken kólemde atap ótti. Endigi jerde Oral shaharynyń naqty datasyn 1613 jyldan da tereń ekenin naqty ǵylymı turǵydan dáleldep, ortaq bir tujyrymǵa kelý úshin jumystaný kerek dep oılaımyn.

— Joshy ulysy men Altyn Orda kezeńi mektep oqýlyqtarynda qanshalyqty qamtylǵan?

— Meniń oıymsha, mektep oqýlyqtarynda tarıhı sanany qalyptastyrýǵa qatysty olqylyqtardyń ornyn toltyrý kerek. Ásirese, Qazaqstan tarıhyn oqytý barysynda Altyn Orda men Joshy ulysy kezeńine jetkilikti deńgeıde mán berilýi qajet dep esepteımin. Qazirgi mektep baǵdarlamalarynda patshalyq Reseı kezeńi men keńestik dáýirdegi Qazaqstan tarıhy kóbirek qamtylyp jatady. Árıne, bul kezeńderdiń de elimizdiń tarıhynda ózindik orny bar. Alaıda qazaq memlekettiliginiń qalyptasý tarıhyn tereń túsiný úshin odan áldeqaıda burynǵy tarıhı kezeńderdi, sonyń ishinde Joshy ulysy men Altyn Orda dáýirin jan-jaqty oqytýdyń mańyzy zor. Kóp jaǵdaıda Altyn Orda mektep oqýlyqtarynda orta ǵasyrlardaǵy memleketterdiń biri retinde ǵana, hronologııalyq qatarda atalyp ótip ketedi.

Álem tarıhyndaǵy Joshy ulysynyń memlekettilikti, qalalyq órkenıetti, dıplomatııa men mádenıetti damytýdaǵy jasampazdyq rólin barynsha ashyp kórsetýimiz kerek dep oılaımyn. Sonymen qatar onyń Qazaq handyǵymen sabaqtastyǵy, zań júıesi («Jasaq» zańdar jınaǵy pen dala quqyǵy) jáne memlekettik qurylymy tereńirek saraptalýy qajet. 

Shyny kerek, búgingi tańda oqýshylardyń Qazaqstan tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵy biz qalagan deńgeıde emes. Munyń bir sebebi — tarıhı materıaldy oqytýda ulttyq memlekettiliktiń qalyptasý jolyn tutas ári sabaqtastyq turǵysynan kórsete almaýymyz dep oılaımyn. Sondyqtan oqýshylarǵa halqymyzdyń memlekettilik tarıhyndaǵy jarqyn kezeńderdi, memleket qurylymy berik qalyptasqan dáýirlerdi keńinen tanystyrýymyz qajet. Osy turǵydan alǵanda, Joshy ulysynyń tarıhyn mektepte oqytýǵa erekshe nazar aýdarǵan jón. Meniń oıymsha, qazirgi oqytýda úsh baǵytty kúsheıtýge bolady. Birinshi baǵyt — oqıǵalar tarıhynan tarıhı úderister tarıhyna kóshý. Oqýshy Shyńǵys hannyń kim bolǵanyn, Batý hannyń joryqtaryn nemese Altyn Ordanyń qashan qalyptasqanyn bilip qana qoımaýy kerek. Ol osy ózgeristerdiń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy saıası qurylymdarǵa, halyqtyń turmysyna, saýdaǵa, mádenıetke jáne etnıkalyq úderisterge qalaı áser etkenin túsinýi qajet. Ekinshi baǵyt — Joshy ulysy men Altyn Orda tarıhyn Qazaqstan tarıhy jáne dúnıejúzi tarıhy pánderi arasynda sabaqtastyra oqytý. Qazaqstan tarıhy páninde jergilikti aýmaq, saıası qurylymdar, etnıkalyq úderister men mádenı muraǵa basymdyq berilse, dúnıejúzi tarıhynda Altyn Ordanyń Eýrazııadaǵy orny, halyqaralyq saýda, dıplomatııalyq baılanystar jáne kórshiles memlekettermen qarym-qatynastary salystyrmaly túrde zerdelenýi múmkin. Úshinshi baǵyt — ólke tarıhyn Otan tarıhymen utymdy baılanystyrý. Oral mańyndaǵy Jaıyq qalashyǵyn oqytý arqyly oqýshy XIII–XIV ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhynyń naqty geografııalyq keńistikte bolǵanyn túsinedi. Tarıhı derekti óz óńirimen baılanystyrý oqýshynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady ári týǵan jerge degen jaýapkershiligin qalyptastyrady.

Sondaı-aq ult tarıhynyń dańqty kezeńderiniń biri Altyn Orda dáýirinde óskeleń urpaqqa otanshyl rýh pen jasampaz bolmysyn qalyptastyratyn, aınaladaǵy alpaýyt elderdiń aqparattyq-geosaıası tasqynyna tótep beretin orasan zor tarıhı-tanymdyq áleýet bar dep bilemin.

— Atalmysh kezeń týraly jetkinshek urpaqqa mol maǵlumat jetkizý úshin ne qajet dep oılaısyz?

— Meniń oıymsha, balalarǵa tarıhı aqparatty kóbeıtý ǵana jetkiliksiz. Eń bastysy — tarıhty qabyldaý tásilin ózgertý. Oqýshy tarıhty jattap alatyn pán retinde emes, suraq qoıatyn, derek izdeıtin, salystyratyn jáne qorytyndy jasaıtyn zertteý alańy retinde qabyldaǵany jón. Búgingi tsıfrlyq dáýirde ósip kele jatqan zýmer jáne alfa urpaqqa (Z jáne Alpha urpaqtary) tarıhty tek qurǵaq datalar men qalyń mátin túrinde usyný óz nátıjesin bermeıdi. Qazirgi balalar aqparatty tek oqýlyqtan almaıdy. Olar beınejazbalardy kóredi, áleýmettik jelilerdi paıdalanady, podkast tyńdaıdy. Aqparatty vızýaldy qabyldaýǵa daǵdylanǵan olarǵa kórnekilik, ınteraktıvtilik, dınamıka jáne emotsıonaldy baılanys asa qajet. Bul úshin sapaly ári jas ereksheligine saı tarıhı kórneki mýltımedııalyq kontent qalyptastyrý kerek. Mysaly, Altyn Orda handary týraly anımatsııalyq fılmder, komıkster, ǵylymı-kópshilik podkasttar daıyndaý. Tarıhı kontent qyzyqty bolǵanymen, ǵylymı dáldigin joǵaltpaýy mańyzdy. Oǵan qosa tarıhı derekterdi oqýshyǵa qoljetimdi etý, izdenýge múmkindik jasaý qajet. Mysaly, oqýshyǵa ortaǵasyrlyq jazba derekten úzindi, tıynnyń sýreti, arheologııalyq oljanyń sıpattamasy nemese qalashyqtyń jospary usynylýy múmkin. Osylaısha, bala daıyn aqparatty qabyldaýshy emes, tarıhı tanym úderisine qatysýshy bolady. Іzdený — mańyzdy qasıet, bir taqyrypty zerttep, ony úlken jobaǵa aınaldyrýǵa bolady. Ýnıversıtet qabyrǵasynda kýrstastarymmen birge «Aqtańdaqtar» dep atalatyn tarıhı-tanymdyq ıntellektýaldyq saıys ótkizip turdyq, keıingi kýrs stýdentteri odan ary damytyp, úlken jobaǵa aınaldyra bildi.

Qazirgi ýaqytta tarıhı-tanymdyq jáne oıyn kontent (Gamification) jasaý qyzyqty bolar edi. Startap joba aıasynda nemese demeýshilerdiń qoldaýymen jasóspirimder arasynda keń taraǵan strategııalyq kompıýterlik nemese ústel oıyndary formatynda Altyn Orda tarıhyn beıneleıtin bilim berý oıyndaryn ázirleýge bolady. 

Joshy ulysy men Altyn Ordaǵa qatysty álemdik tarıhnamada zertteýler kóp bolǵanymen, bizde qazaq tilindegi sapaly ǵylymı-aǵartýshylyq ádebıet jetispeıdi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrsaq ıgi. 

Menińshe, jas urpaqtyń boıynda tarıhı saýattylyqty qalyptastyrý mańyzdy.

Biz balalarǵa tarıhty birjaqty maqtanysh nemese birjaqty kinálaý turǵysynan túsindirmeýimiz kerek. Ortaǵasyrlyq memleketterdiń kúsheıýi men álsireýiniń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne áskerı sebepteri bolady. Oqýshy osy faktorlardy salystyryp, óz tujyrymyn dáleldeı bilýge úırenýi tıis. Máselen, «Altyn Orda nelikten kúsheıdi?», «Qalalyq mádenıet qandaı jaǵdaıda damydy?», «Saýda joldary memlekettiń qýatyna qalaı áser etti?», «Memlekettiń álsireýine qandaı ishki jáne syrtqy faktorlar yqpal etti?» degen suraqtar balany tereń oılanýǵa jeteleıdi.

Qoryta aıtqanda, tarıhı bilimniń eń joǵary nátıjesi balanyń qansha data jattaǵanymen ǵana ólshenbeıdi. Ol tarıhı oqıǵalardyń mánin túsinip, derekke súıenip sóılep, ótken men búginniń baılanysyn túsindire alǵanda ǵana tarıh shyn máninde bilimge aınalady.

— Áńgimeńizge raqmet!

Eske sala keteıik, budan buryn Joshy ulysy men Altyn Ordaǵa deıingi tarıhı eskertkishterdi túbegeıli zertteýdiń mańyzy zor ekenin jazǵan edik.