Joshy ulysynan Altyn Ordaǵa deıin: tarıhı eskertkishterdi túbegeıli zertteýdiń mańyzy zor
ORAL. KAZINFORM — Qurylǵanyna segiz ǵasyrdan asqan Joshy ulysynyń Qazaqstan tarıhyndaǵy orny, Jaıyq óńirindegi Altyn Orda dáýirine jatatyn eskertkishterdi zertteý máseleleri jıi qozǵalyp keledi. Osy oraıda Kazinform tilshisi M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti QR tarıhy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, PhD Daryn Saǵıdýllaevpen suhbattasqan edi.
- Daryn Zaınollauly, Joshy ulysynyń tarıhı geografııasyn zertteýdegi Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Altyn Orda eskertkishteriniń mańyzy qandaı, aldymen soǵan toqtalsańyz?
- Edil-Jaıyq aralyǵy Altyn Orda memleketiniń ortalyq óńirine geografııalyq turǵydan eń jaqyn ornalasqan aýmaq bolyp sanalady. Bul óńirde Shyǵys jáne Orta Azııamen júrgizilgen halyqaralyq saýda barysynda Edil boıyndaǵy iri qalalarmen baılanysty mańyzdy tranzıttik toraptar qalyptasty.
Atalǵan saýda júıesi aıasynda Edil boıyndaǵy iri qalalyq ortalyqtardyń azyq-túlikke degen qajettiligin qamtamasyz etýde Jalpaqtal qonysy men ony qorshaǵan agrarlyq aglomeratsııanyń róli aıryqsha boldy. Demek, Batys Qazaqstan óńiri tek tranzıttik saýdanyń damyǵan aımaǵy ǵana emes, sonymen birge azyq-túlik óndirý men jetkizýdi júzege asyrǵan iri agrarlyq aımaqqa aınaldy. Bul jaǵdaı atalǵan aımaqtaǵy eskertkishterdi zertteýdiń jańa ǵylymı baǵyttaryn aıqyndaýǵa múmkindik beredi.
- Osy baǵytta ózderińiz qandaı jumys júrgizdińizder?
- Bizdiń zertteýimizdiń negizgi bóligi Altyn Orda eskertkishterin barlaý jáne anyqtaý, sondaı-aq belgili eskertkishter negizinde olardyń ornalasý júıesi men ózara baılanystaryn aıqyndaýǵa baǵyttalǵan. Barlaý jumystarynyń nátıjesinde 2023 jyly Jańaqala aýdanynda, Jańajol aýylynyń tusynan bir qonys orny, sondaı-aq Jańaqala aýylynyń mańynan taǵy bir qonys orny anyqtaldy.
Qazirgi ýaqytta atalǵan qonystar Jalpaqtal qonysynyń aglomeratsııalyq aımaǵyna jatady degen qorytyndy jasalyp otyr. Alaıda odan ári júrgiziletin zertteýlerdiń nátıjeleri óńirdi ózge turǵydan sıpattaýy múmkin.
- Endeshe, Jaıyq boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalar men qorǵandar qanshalyqty zerttelgen dep oılaısyz?
- Jaıyq óńirindegi arheologııalyq eskertkishter áli de keshendi ári aýqymdy zertteýdi qajet etetin ózekti ǵylymı másele bolyp qala beredi. Qazirgi ýaqytta júrgizilgen zertteýler Edil boıyndaǵy eskertkishtermen salystyrǵanda aıtarlyqtaı az, al osy kúnge deıingi jumystar lokaldy sıpatta atqaryldy. Bul zertteý tek arheologııalyq qazba jumystarymen shektelmeýi tıis. Eń aldymen, atalǵan eskertkishterdiń ózge óńirlermen ózara baılanysyn, saýda joldary arqyly júzege asqan mádenı jáne ekonomıkalyq qarym-qatynasyn anyqtaý qajet.
Mundaı zertteýler jańa eskertkishterdiń lokalızatsııasyn (ornalasý aımaǵyn) anyqtaýǵa múmkindik beredi dep boljanady. Sonymen qatar osy negizde óńirdiń Altyn Orda memleketi quramyndaǵy róli men tarıhı mańyzyn aıqyndaýǵa bolady.
Ekpin túsire aıtatyn jaıt, qazirgi arheologııalyq zertteýler eskertkishti qazyp, jádigerlerdi alýmen ǵana shektelmeıdi. Eskertkishti tsıfrlandyrý, qazba barysynda tabylǵan barlyq jádigerlerge pánaralyq turǵyda jan-jaqty zertteý júrgizý arqyly eskertkishti qaldyrǵan halyqtyń etnostyq quramyn, tamaqtaný ratsıonyn, turǵyn úı tıpterin, turmystyq buıymdaryn, sondaı-aq sol kezeńdegi klımattyq jaǵdaıdy anyqtaýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda, eskertkishterdi tolyqqandy ári keshendi zertteý máselesi erekshe ózektilikke ıe.
- Arheologııalyq murany álemge tanytyp, saqtap qalý úshin ne isteý qajet dep esepteısiz?
- Eń aldymen, aýqymdy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý qajet. Atap aıtqanda, zamanaýı tehnologııalyq quraldardy qoldana otyryp júrgizilse, bul eskertkishterdiń saqtalý jaı-kúıin qamtamasyz etip, olardy zertteýge múmkindik beredi. Arheologııalyq murany álemdik deńgeıde tanytý máselesine kelsek, áýeli ishki qoǵam deńgeıinde halyqtyń tarıhı bilimin arttyryp, tarıhı sanany qalyptastyrý arqyly tárbıelik negiz jasaý mańyzdy.
Bul baǵyttaǵy jumysty qazirgi ýaqytta aqparattyq keńistikte júzege asyrý múmkindigi joǵary. Osylaısha, Altyn Orda kezeńin keńinen nasıhattap, kezeń-kezeńimen ǵylymı dıskýrs arqyly halyqaralyq deńgeıde tanystyrýǵa bolady.
- Joshy ulysy men Altyn Orda kezeńiniń Qazaqstan tarıhyndaǵy ornyna tarıhshy retinde qandaı baǵa berer edińiz?
- Tarıhnamada buǵan deıin mońǵol jaýlap alýynyń saldaryna basa nazar aýdarylyp keldi. Sonymen qatar qazaq tarıhy qypshaq etnostyq negizimen tikeleı baılanystyrylyp, Qazaq handyǵynyń qurylýy shamamen 150 jylǵa keshiktirildi degen tujyrym qalyptasty. Áıtse de máselege ózgeshe turǵydan qarasaq, Shyǵys Deshti Qypshaqtaǵy saıası qaqtyǵystar barysynda Kereı men Jánibek sultandar tóńiregine toptasqan, azattyq úshin kúresken halyqty «qazaq» dep ataý Joshy ulysy dáýiriniń jańa tarıhı kezeńge ulasqanyn kórsetedi.
Sondyqtan qazirgi tarıhı zertteýlerdegi atalǵan kontseptýaldy kózqaras obektıvti ǵylymı turǵy dep baǵalanady. Osydan Qazaq handyǵyn Joshy ulysynyń zańdy murageri, onyń tarıhı jalǵasy dep tujyrymdaýǵa bolady.
- Áńgimeńizge raqmet. Ǵylymı zertteýlerińizge tabys tileımin.
Eske sala keteıik, budan buryn Murat Sydyqovtyń Qazaqstannyń batys qaqpasy – Oraldyń ortaǵasyrlyq qalaǵa jatatyny dáleldenip kele jatqany týraly aıtqanyn jazǵan edik.
