JOO-ǵa túsý: ata-ananyń qalaýy men balanyń tańdaýy sáıkes kelmese ne isteý kerek
ASTANA. KAZINFORM – Bir jyl buryn elimizdiń mektepterinde pedagog-kásiptik baǵdar berýshi laýazymy resmı engizildi. Kásibı baǵdar berýshi (proforıentolog) degen kim? Bul maman qaı synyptan bastap oqýshylarmen jumys isteıdi? Osy oraıda Kazinform agenttigine bergen suhbatynda NIS Astana mektebiniń kásibı baǵdar berýshisi (proforıentolog) Raýan Ábiltaev bul mamandyq jaıynda jáne sheteldik oqý oryndaryna túsý tártibi jóninde egjeı-tegjeıli túsindirip berdi.
Jumys barysy qalaı júredi?
Proforıentolog – oqýshylarǵa óz mansabyn josparlaýǵa kómektesetin jáne mamandyq pen ýnıversıtet tańdaýda kásibı baǵyt-baǵdar beretin maman. Ádette jumys 8-9 synyptan bastalady.
- Keńesshiniń jumysy oqýshynyń beıimdiligin anyqtaýdan bastap, joǵary oqý ornyna (JOO) sátti qujat tapsyrǵanǵa deıingi tolyq protsesti súıemeldeýge baǵyttalǵan. Eń aldymen,oqýshynyń profılin (kásibı qyzyǵýshylyqtaryn, mektepten tys belsendiligin, jetistikterin, qabiletteri men beıimdiligin) muqııat zerdeleımiz. Ekinshiden, psıhologtermen birge testiler ótkizip, taldap, olardyń nátıjesin ata-analar men balalarǵa túsindiremiz. Úshinshiden,jınalǵan aqparat negizinde oqýshyǵa eń qolaıly mamandyqtar men oqý baǵyttary boıynsha naqty usynystar beriledi. Tórtinshi kezekte oqýshylarǵa mamandyqtardy tereńirek zertteýge arnalǵan resýrstar (jumys sıpattamasy, qajetti biliktilik, eńbek naryǵyndaǵy suranys, jalaqy deńgeıi jáne t.b.) usynylady, - deıdi Raýan Ábiltaev.
Atap aıtqanda, mamandyq tańdalǵan soń, JOO-ǵa túsýge daıyndyq (Application Process) bastalady.Bul jerde birinshi JOO-ny qandaı krıterııler boıynsha tańdaý, reıtıngterdi qalaı durys taldaý kerek ekeni jaıly júıeli jumystar júrgiziledi. Ýnıversıtettiń talaptary men shákirtaqy alý múmkindikteri saralanady.
Sarapshynyń aıtýynsha, oqýshymen birlese otyryp ótinim men portfolıosy jasaqtalady. Oqýǵa túsýge qajetti ótinim men portfolıony qalaı jaqsartýǵa bolatyny týraly keńes beriledi. Ýnıversıtetterge jiberiletin resmı qujattar - anyqtamalar, transkrıptter, boljamdyq baǵalar (predicted grades) jáne muǵalimderden alynatyn usynym hattar jınaqtalady.
Aqparattyq qoldaý jáne kommýnıkatsııa
NIS Astana mektebiniń tájirıbesine qaraǵanda, kásibı baǵdar berýshisi Google Classroom nemese Telegram arnalaryndaǵy arnaıy toptar arqyly oqýshylardy jazǵy baǵdarlamalar, shákirtaqy jáne JOO-larǵa qujat tapsyrý merzimderiniń (dedlaındar) bastalýy men aıaqtalýy týraly únemi habardar etip otyrady.
- Ýnıversıtettermen baılanys – bizdiń mindetimizdiń eń mańyzdy tusy. Mektepke túrli otandyq jáne sheteldik JOO ókilderin shaqyryp, prezentatsııalar men bilim kórmelerin uıymdastyramyz. Education USA, SmartTest Prep sııaqty oqýǵa túsý boıynsha mamandardy, sondaı-aq motıvatsııalyq hat jazýǵa kómektesetin mentorlarmen kezdesýler ótkizemiz, - dep túsindirdi Raýan Ábiltaev.
Sonymen qatar ol jarnadan bosatý (Fee Waiver) múmkindigine túsinik berdi. Proforıentologter keıbir sheteldik (mysaly, AQSh) JOO-larǵa ótinim berý kezinde tólenetin tirkeý jarnasynan bosatý múmkindikterin qarastyryp, kómektesedi.
- «Men qaı baǵytta qabiletti ekenimdi bilmeımin» degen oqýshy neden bastaýy kerek? Bul jaǵdaıda proforıentologtiń kómegine júginý mańyzdy. Olar oqýshynyń talantyn, jasyryn daǵdylary men naqty baǵyttaǵy talpynysyn anyqtaýǵa kómektesedi. Jeke SWOT-analız jasaý kerek. Oqýshy ózin-ózi saraptap shyǵýy tıis. Óziniń kúshti tustaryn (qandaı pánder ońaı beriledi, qandaı talanty men jetistikteri bar) anyqtaýy qajet. Álsiz tustaryn - jalqaýlyǵyn, kópshilik aldynda sóıleýden qorqatynyn moıyndap, túsinýi tıis. Múmkindikterin (jazǵy lagerler, mektep úıirmeleri, tegin ınternet-kýrstar, proforıentator kómegi) zertteýi kerek. Túrli baǵyttardy praktıkada synap kórýge keńes beremiz. Osy oraıda mekteptegi úıirmeler men klýbtarǵa qatysyp, ártúrli daǵdylaryn damytýyna nazar aýdaramyz. Mektep jobalary men jarystarǵa, olımpıadalarǵa qatysýyn yntalandyramyz. Budan bólek, oqýshynyń mektepten tys erikti bolý (volonterstvo) jáne áleýmettik praktıkalarmen aınalysýy da mańyzdy. Ózine qyzyq kóringen taqyrypta jobalyq jumys jasap, mamandyqtyń «test-draıvynan» ótýi kerek, - dedi maman.
Jalpy, qazir balalarǵa arnalǵan testilerdiń túri kóp. Ony jumysty jeńildetýdiń bir tásili jáne baǵdar retinde qarastyrýǵa bolady. Máselen, «Ýaqyt mashınasy» jattyǵýyn oryndap kórý - eń ońaı tásil. Ózin 10 jyldan keıin elestetip, qaıda jáne kim bolyp jumys isteıtinin, qandaı jeke qasıetteri tabysqa jetýge kómektesetinin oılanýy kerek.
Intellektýaldyq jáne shyǵarmashylyq artyqshylyq
Jasandy ıntellekt kóptegen mamandyqty ózgertip jatqan ýaqytta, oqýshylar qaı daǵdylardy damytýy kerek? Aldaǵy 5-10 jylda qandaı quzyretter mańyzdy bolady?
- Negizi, jasandy ıntellekt aqparatty tez óńdegenimen, analıtıkalyq oılaý jáne kreatıvti quzyretke ıe emes. Oqýshylar daıyn sheshimderdi jattap qana qoımaı, kúrdeli máselelerdi sheshýdi úırenýi kerek. Robottar ujymdy basqara almaıdy jáne shynaıy janashyrlyq tanyta almaıdy. Sondyqtan kóshbasshylyq, empatııa jáne qarym-qatynas ornatý daǵdylary kez kelgen salada joǵary baǵalanady. Baǵdarlamalaý sııaqty tehnıkalyq quzyretterdiń mańyzy azaıyp keledi, sebebi olardy JI ózi jaza alady. Onyń ornyna JI men Big Data-ny qural retinde qoldana bilý, tehnologııalyq saýattylyq jáne eń bastysy, úzdiksiz jańa nárseni úırenýge degen qushtarlyq aldyńǵy qatarǵa shyǵady, - dedi Raýan Ábiltaev.
Ata-ananyń qalaýy men balanyń tańdaýy sáıkes kelmese...
Sarapshynyń sózine qaraǵanda, ata-ananyń qalaýy men balanyń tańdaýy sáıkes kelmegen jaǵdaıda, eń bastysy, emotsıonaldy teketireske jol bermeı, syndarly dıalog ornatý mańyzdy. Óıtkeni materıaldarda atap ótilgendeı, tek ata-ananyń aıtýymen nemese suranysqa ıe bolǵany úshin ǵana mamandyq tańdaý - basty qatelikterdiń biri. Ata-ana balaǵa tańdaý quqyǵyn bere otyryp, balanyń da óz sheshimi úshin jaýapkershilik alýy tıis ekenin uǵyndyrýy qajet.
Ýnıversıtet tańdaýda nege basymdyq bergen durys?
Eń aldymen, tańdalǵan mamandyq nemese sala boıynsha ýnıversıtette myqty baǵdarlamalar bar-joǵyn zertteý kerek. AQSh jumys berýshileri úshin ýnıversıtettiń jalpy reıtıngisine qaraǵanda, úmitker oqyǵan baǵdarlamanyń reıtıngi áldeqaıda mańyzdy.
- Stýdentter úshin zertteý jumystaryna, taǵylymdamalarǵa (stajırovka) jáne basqa da tájirıbe jınaýǵa qandaı múmkindikter jasalǵanyna nazar aýdarǵan jón, - dep túsindirdi kásibı baǵdar berýshi.
Ýnıversıtettiń oqý aqysyn, baspanada turý shyǵyndaryn, sondaı-aq qarjylyq kómek (financial aid), shákirtaqy men oqyp júrip jumys isteý (work-study) baǵdarlamalarynyń qoljetimdiligin muqııat eskerý qajet. Qoljetimdi oqý quny men qarjylandyrýdyń túrli nusqalaryn usynatyn JOO-lardy izdegen jón.
Raýan Ábiltaevtyń paıymynsha, ýnıversıtettegi ortanyń stýdenttiń talpynysyna sáıkes kelýi mańyzdy. Bul rette, kampýsty baryp kórý nemese stýdentterdiń YouTube/Instagram jelisindegi bloktaryn zerttep, oqyp júrgen stýdenttermen sóılesip kórgen artyq bolmaıdy.
- Tek jalpylama álemdik reıtıngterge (QS, Times Higher) sený qatelikke alyp kelýi múmkin. Joǵary reıtıng bala úshin oqý orny jaıly bolady degendi bildirmeıdi. Reıtıngten bólek, oqytýshylar quramynyń tájirıbesine, túlekterdiń jumysqa ornalasý statıstıkasyna jáne ýnıversıtettegi mansaptyq seriktesterdiń bolýyna basymdyq berilýi kerek. Reıtıngterge ǵana qaramańyz, óz múmkindikterińizdi asyra nemese tómen baǵalamańyz jáne tizimdi 25-ten asyrmaı (shamamen 10 oqý orny), sapaly esse men ótinim daıyndaýǵa nazar aýdaryńyz, - deıdi proforıentolog.
Aıta keteıik, jaqynda Crimson Education kompanııasynyń bas dırektory, AI&Digital Bridge 2026 is-sharasynyń hedlaıneri doktor Djeımı Bıton Kazinform agenttigine eksklıýzıvti suhbat berip, Ortalyq Azııadan kelgen talapkerlerde jıi kezdesetin kemshilikter jaıynda jáne jasandy ıntellektiniń olarǵa bul baǵytta qalaı kómektese alatyny týraly áńgimeledi.
