Jomarttyq dástúri: Ultqa qyzmet etken baılar fenomeni
ASTANA. KAZINFORM - Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eriktilerge arnalǵan «Meıirim» ordenin taǵaıyndaý týraly sheshim qabyldap, korporatıvtik volonterlik qozǵalysty damytýdyń mańyzyn atap ótti. Prezıdenttiń aıtýynsha, bıznes ókilderi áleýmettik jaýapkershilikti tereń sezinip, qoǵam ıgiligine qyzmet etýi tıis.
- Tarıhta mundaı mysaldar az emes. Baqýatty azamattar mektep salyp, oqý-aǵartý isin damytýǵa úles qosqan. Kitaptar, gazet-jýrnaldar shyǵarýǵa, halyqtyń saýatyn ashýǵa zor eńbek sińirgen. Bir sózben aıtqanda, ulttyń boıynda, bolmysynda jańa qasıetter qalyptastyrýǵa belsene atsalysqan.
Qazir de kóptegen jomart jandy azamattarymyz bar. Olar qaıyrymdylyq jáne basqa da áleýmettik mańyzy bar sharalarǵa eriktilerdi kóptep tartatyn boldy.
Bıznes ókilderi korporatıvtik volonterlik qyzmetke nazar aýdaryp, osy baǵyttaǵy jobalarǵa barynsha qoldaý kórsetýi kerek. Qyzmetkerlerdiń qoǵamdyq jumysqa belsene atsalysýyna jaǵdaı jasaýy qajet, - dedi Toqaev.
Prezıdent memlekettiń jurtqa jaqsylyq jasap, qoǵamdyq isterge uıytqy bolyp júrgen kásipkerlerdi qoldaıtynyn da eske saldy.
Bul sóz – búgingi bastama ǵana emes, qazaq qoǵamynda ejelden qalyptasqan jomarttyq pen jaýapkershilik dástúriniń zańdy jalǵasy.
Qazaq dalasyndaǵy jomarttyqtyń úlgisi bolǵan tulǵalar
Prezıdenttiń «Bıznes áleýmettik jaýapkershilikti sezine bilýge tıis. Memleketimiz ulttyq býrjýazııany únemi qoldaýda, al bizdiń kásipkerler halqymyzǵa qamqor bolyp, árdaıym kómektesýi kerek» degen sózi – tek qazirgi zamannyń urany emes, qazaq qoǵamynyń tarıhı bolmysyna tán qundylyqtardyń jańǵyryǵy ispetti. Óıtkeni qazaq dalasynda baılyq eshqashan tek jeke ıgilik retinde qabyldanbaǵan, ol elge qyzmet etýdiń quraly, ult aldyndaǵy jaýapkershiliktiń ólshemi sanalǵan.
Tarıhı sanamyzda «baı» uǵymy tek dáýlet ıesi degen maǵynamen shektelmeıdi. Qazaq túsiniginde baı – aqyl-parasaty kemeldengen, rýhanı deńgeıi joǵary, qoǵam aldyndaǵy mıssııasyn sezingen tulǵa. Ol – tektiliktiń balamasy. Sondyqtan da onyń qoǵamda atqaratyn ózindik fýnktsııasy bolǵan.
Muny kezinde orys generaly Bronevskııdiń ózi: «Qazaqtyń baıy – jaı ǵana materıaldyq baılyǵy bar adam emes, ol – rýhanı kemeldengen, kemeńger tulǵa» dep baǵalaýy da aıqyn dáleldeıdi.
Osy fenomen HH ǵasyrdyń basynda qazaq dalasynda erekshe kórinis tapty. Ulttyń oıaný dáýirinde qalyptasqan ulttyq býrjýazııa ókilderi tek dáýlet jınaǵan áleýmettik top emes, ulttyń rýhanı, mádenı jáne saıası jańǵyrýyna dem bergen áleýmettik kúsh boldy. Olar mektep saldy, gazet-jýrnal shyǵardy, Alash qaıratkerlerin qorǵady, ǵylym men ádebıetti qoldady. Qazaq qoǵamynyń jańa órege kóterilýi osy aýqatty, biraq ulttyq jaýapkershiligi joǵary adamdardyń arqasynda júzege asa bastady.
Qazaq rýhanııatyna erekshe qoldaý bildirip, jomarttyqtyń jarqyn úlgisin kórsetken qazaq dalasyndaǵy iri tulǵalardyń biri Qarajan Úkibaev. Semeı óńirindegi aýqatty tulǵa baılyqty jeke ıgiligine emes, qoǵamdyq qajetke jumsaǵan. Ol Alash qozǵalysynyń ortalyǵy bolǵan Semeıde keń úıin alashtyqtarǵa berip, keıin jetim balalar úıine aınaldyrdy. «Abaı» jýrnalyn shyǵarý úshin baspahana satyp alyp, Muhtar Áýezov bastaǵan zııaly qaýymǵa qarjylaı qoldaý kórsetti. Qarajan Úkibaev qazaq dalasyna alǵashqy telefon stantsııasyn ornatyp, óndiris pen ınfraqurylymdy damytý ıdeıalaryn usyndy, kópir saldyrdy, gıdroelektrostantsııa jobalaýdy kózdedi. Bul onyń tek baı emes, progressıvti modernızator bolǵanyn kórsetedi. Sonymen birge ol Ámire Qashaýbaevtyń óner jolyna túsýine jaǵdaı jasap, qazaq mádenıetiniń álemge tanylýyna yqpal etti.
Alash qaıratkerlerin qorǵaýda Qarajan Úkibaevtyń róli erekshe. 1906 jyly Mirjaqyp Dýlatovty túrmeden kepilmen shyǵarý úshin 2500 rýbl tólegeni – ulttyq elıtaǵa jasalǵan naqty saıası qoldaý edi. Bul sol kezeńde qazaq baılarynyń tek ekonomıkalyq emes, saıası sýbekt retinde áreket etkenin dáleldeıdi.
Tek malǵa baı bolyp qana qoımaı, eline órkenıet ákelgen izgi jandardyń biri – jınaǵan mal-múlkimen ult rýhanııatynyń damý jolyna qyzmet etken Jetisýdaǵy Maman Qalqabaıuly. «Mamanııa» mektebin ashqan, Alash áskerine at bergen, ult ádebıetiniń damýyna serpin berip, baspasózge dem bergen bul áýlettiń qazaq úshin jasaǵan ár isin búgingi urpaq bilýge tıis.
«Mamanııa» mektebi – qazaq dalasyndaǵy eń úzdik oqý oryndarynyń biri boldy. Bul mektepte Іlııas Jansúgirov, Muhamedjan Tynyshbaev, Bilál Súleev sekildi tulǵalar bilim aldy. Maman urpaqtary shákirtterdi tegin oqytyp qana qoımaı, kıimin, tamaǵyn, shákirtaqysyn óz qaltasynan tóledi, ınternat saldy, muǵalimderge úı turǵyzdy. Bul – qazirgi áleýmettik memleket fýnktsııalaryn sol kezdegi jeke adamdardyń atqarǵanyn kórsetetin fenomen.
Esenqul Mamanov qazaq ádebıetine alǵash ret úlken aqshalaı syılyq jarııalap, roman báıgesin ótkizdi. Sultanmahmut Toraıǵyrov pen Taıyr Jomartbaı shyǵarmalarynyń jaryqqa shyǵýy osy demeýshiliktiń nátıjesi boldy. Bul áreket sol kezeńdegi ulttyq ádebı ındýstrııany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq ınvestıtsııa edi. Sondyqtan «Aıqap» jýrnaly ony «qazaqtyń Nobeli» dep atady.
Esenquldyń ózi – HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamynda bolǵan saıası-áleýmettik qozǵalystardyń bel ortasynda júrgen qazaqtyń oqyǵan azamaty edi. Ol Álıhan Bókeıhanuly, Muhamedjan Seralın, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly tárizdi qazaqtyń kóshin alǵa súıregen ult qaıratkerlerimen qoıan-qoltyq aralasyp, qazaqtyń bolashaǵyna alańdap otyrǵan. Alash qaıratkerlerine qaı jaǵynan bolsa da qoldaý kórsetken.
Aqaıdyń Haseni – ekonomıkalyq qana emes, saıası yqpaly bar tulǵa. Ol Qarqaraly petıtsııasyn uıymdastyrýǵa qatysyp, qazaq zııalylaryn biriktirýge yqpal etti. Jaqyp Aqbaev pen Mirjaqyp Dýlatovty kepildikpen bosatyp alýǵa iri qarjy jumsady. Onyń Qoıandy jármeńkesindegi bedeli qazaq býrjýazııasynyń ekonomıkalyq ortalyqtaryn qalyptastyrǵanyn kórsetedi. Qarsaqbaıdaǵy aǵylshyn kompanııasyna qarjylaı qoldaý kórsetýi onyń halyqaralyq ekonomıkalyq qatynastarǵa aralasqanyn aıǵaqtaıdy.
Qosshyǵulovtar áýleti qazaq jerindegi alǵashqy ónerkásip kásiporyndarynyń birin – kámpıt-toqash fabrıkasyn qurdy. Qurmanǵalı Qosshyǵulov Peterbýrgte oqyp, ekonomıst retinde elge oralyp, óndiristik modernızatsııaǵa jol ashty. Onyń alǵashqy avtomobıl júrgizýi, tehnıkaǵa qyzyǵýshylyǵy qazaq qoǵamyndaǵy tehnologııalyq jańǵyrýǵa umtylystyń belgisi edi.
Jomarttyq úlgisi shekaramen shektelmedi, álemniń ár túkpirindegi qandastar arasynda elge qorǵan bolǵan baılar ómir súrdi. Shettegi qazaqtar arasynan shyqqan baılardyń jarqyn úlgisi - Baspaı Sholaquly.
Basbaı Sholaquly 1889 jyly Emil boıynda dúnıege kelgen. Jastaıynan mal sharýashylyǵymen aınalysyp, eńbegi men iskerliginiń arqasynda iri dáýletke ıe bolǵan. Keıin onyń ıeliginde alty myń qoı, úsh myń jylqy, eki myń sıyr bolǵany aıtylady.
Basbaı Sholaquly baılyǵyn jeke paıdasyna emes, el ıgiligine jumsaǵan. Ol óz qarajatyna jıyrma bir adamdy úılendirip, enshisin bólip bergen. Asharshylyq jyldary arnaıy ashanalar ashyp, bosqyn jurtty azyq-túlikpen qamtamasyz etken.
1930–1940 jyldary Sháýeshek óńirinde birqatar áleýmettik nysannyń salynýyna demeýshilik jasady. Atap aıtqanda, rushty mektebiniń, Sháýeshek halyq klýbynyń, «Tórt úkirdaı mektebiniń» qurylysyna qarjy bólgen. 1936 jyly qalanyń alǵashqy elektr stantsııasyn salýǵa qomaqty kómek kórsetken.
Basbaı Sholaqulynyń esimimen baılanysty iri jobalardyń biri – 1942 jyly paıdalanýǵa berilgen Basbaı kópiri. Uzyndyǵy 87 metr bolatyn bul kópir aımaqtyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik baılanysyn kúsheıtti.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ol Qazaq úkimetine er-turmanymen 500 jylqy tapsyrǵan. Al 1951 jyly Otandy qorǵaý naýqany aıasynda bir ushaqty jylýǵa ataı salǵan Basekeńniń jomarttyǵy búkil Qytaıdy dúr silkintken. Óıtkeni ol kezde bir ushaqtyń quny mólshermen 100 at, 100 sıyr, 4 myń qoı, 100 sári altynǵa teń kórinedi.
Búginde Qytaı jerinde Basbaı Sholaqulyna arnalǵan mýzeı bar. Onyń esimimen atalǵan asyl tuqymdy qoı túri shyǵarylyp, keıin bul tuqymnyń sany mıllıondap ósken.
Bul tulǵalar qazaq dalasynda ómir súrgen jomart baılardyń tek bir parasy ǵana. Aty atalmaı qalǵan, eńbegi tom-tom kitaptarǵa júk bolatyn jomart baılar kóp ekeni belgili. Bir baıqaǵanymyz bul tulǵalardyń barlyǵy bir ǵana áleýmettik fenomendi kórsetedi: qazaqtyń dástúrli baıy – jaı ǵana mal ıesi emes, qoǵamdy alǵa súıregen áleýmettik reformator, mádenı metsenat, saıası qorǵaýshy bolǵan.
Qazaq dalasyndaǵy jomart baılardyń isi – elimizdegi búgingi aýqatty tulǵalar úshin úlgi bolarlyq úlken sabaq. Olar memlekettiń álsiz kezeńinde áleýmettik, mádenı, bilim berý fýnktsııalaryn óz moınyna aldy. Olar Alash qaıratkerlerin qorǵap, baspasózdi qarjylandyryp, ulttyq ıdeıanyń saqtalýyna úles qosty. Búgingi Qazaqstanda da memleket, bıznes jáne azamattyq qoǵam arasyndaǵy osyndaı úshtaǵan yntymaqtastyq ulttyq damýdyń negizgi baǵyt bolýy tıis.
Qazaq baılary óz dáýirinde isimen tanyldy. Búgingi aýqatty kásipkerler de sol dástúrdiń zamanaýı jalǵasy ispetti, uly babalardan jetken altyn arqaýdy úzbeýi tıis. Bul - ótken tarıhtan sabaq alyp, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinetin ýaqyt. «Jaqsylyq jerde qalmaıdy» demekshi el úshin etken eńbek eshqashan umytylmaıdy. Jomarttyǵymen el ıgiligine, rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosyp, tarıh qoınaýyna altyn árippen tańbalanar tulǵalar áli týady dep senemiz.