Joldaýdy júzege asyrý barysy: Aýyl sharýashylyǵy keshenin damytý

2. Aýyl sharýashylyғy keshenin damytý2008 jyly aýyl sharýashylyғy өnimderin өndirýdiң jyldyқ kөlemi 1,3 trln. teңge deңgeıinde baғalandy, eldiң jalpy ishki өnimindegi aýyl sharýashylyғy өndirisiniң үles salmaғy ? 6% jýyқ. 2008 jyly aýyl sharýashylyғy sektoryn memlekettik қoldaý 2007 jylғy deңgeıden 1,7 ese asyp tүsti, onyң ishinde sýbsıdııalar ? 2 ese, nesıeler ? 2,2 esege artty. Bұl kөptegen aýyl sharýashylyғyn өndirýshilerge aýyl sharýashylyғy өsimdikteriniң egý alқaptaryn keңeıtýge, өndiristi basym өsimdikterdi өsirýge baғyttaýғa, tehnıkalyқ jәne tehnologııalyқ қaıta jabdyқtaýғa, jaңa өndiristerdi ashýғa mүmkindik berdi. Egin sharýashylyғy tұraқty tүrde damyp keledi. Egin sharýashylyғyn dıversıfıkatsııalaý boıynsha қabyldanғan sharalardyң arқasynda, 2008 jyly dәndi daқyldar alқaptary 5,1%, maıly өsimdikter 3,5%, jemister men kөkөnister 17%, қant қyzylshasy 39% keңeıdi, bұl salanyң eksporttyқ әleýetin odan әri kөterý jәne ishki naryқty azyқ-tүlik taýarlarymen tolyқtyrý үshin jaқsy negiz jasaıdy. Tұraқty tүrde damý mal өsirý salasynda da saқtalýda. Mal sanynyң ortasha jyldyқ өsý serpini shamamen 5-7% құraıdy. 2008 jyldyң 1 jeltoқsanyna өtken jyldyң osy merzimimen salystyrғanda iri қaranyң basy 2,8%, қoı men eshki ? 5,0%, shoshқa ? 1,0%, tүıe ? 3,4%, құstar ? 10,5% өsken. Eldiң azyқ-tүlik қaýipsizdigin қamtamasyz etý2008 jyly memlekettik қorғa astyқ satyp alýғa bөlingen қarjynyң jalpy somasy 12,2 mlrd. teңgeni құraғan. 2008 jyly «Azyқ-tүlik kelisim-shart korporatsııasy» ҰK» AҚ memlekettik қorғa otandyқ aýyl sharýashylyғy өnimderin өndirýshilerden 400,0 myң tonna kөleminde azyқ-tүlik bıdaıyn әr tonnasyn 30 000 teңge (250 dollar) bazar baғasyna satyp alý josparlandy. 2008 jyldyң 19 jeltoқsanyna memlekettik қorғa 420,6 myң tonna kөleminde satyp alý jүrgizildi, onyң ishinde kөktemgi-jazғy қarjylandyrý arқyly ? 270,9 myң tonna, kүzgi satyp alý arқyly ? 149,7 myң tonna. Bұdan basқa, bıdaıdyң ishki naryғyn tұraқtandyrýdyң mәselelerin sheshý үshin 600,0 myң tonnaғa deıin astyқ tұraқtandyrý қorlaryna satyp josparlandy. Osy maқsattarғa aғymdaғy jyly respýblıkalyқ bıýdjetten 7,2 mlrd. teңge bөlindi, sondaı-aқ «Azyқ-tүlik kelisim-shart korporatsııasy» ҰK» AҚ қosymsha bıýdjetten tys kөzderden 10,8 mlrd. teңge tartyldy. 2008 jyldyң 19 jeltoқsanyna 579,6 myң tonna astyқ satyp alyndy. Іshki naryқty өsimdik maıymen tolyғymen қamtý maқsatynda Үkimetpen kүnbaғys, soıaly iri bұrshaқ dәnderin jәne olardan alynatyn maılardy 2009 jyldyң 1 sәýirine deıin eksporttaýғa tıym salyndy, sondaı-aқ өsimdik maıynyң ımportyna keden baj salyғynyң nөldik baғamy belgilendi.Aғymdaғy jyldyң basynda ishki naryқty arzan ımporttyқ basқynshylyқtan қorғaý, ishki naryқty otandyқ өndiris өnimderimen tolyқtyrý, eldiң ımportқa tәýeldiligin joıý maқsatynda Үkimetpen 2009 jyldyң 1 shildesine deıin aқ қant ımportyna ýaқytsha kvota engizý týraly sheshim қabyldandy. Barlyқ қant zaýyttarymen Memorandýmdar jasaldy.Respýblıka aımaқtaryn kүrishpen қamtamasyz etý maқsatynda aғymdaғy jyldyң өnim alý naýқanynyң aldynda oblystar, Astana jәne Almaty қalalary әkimdikteri arқyly kүrish egetin kәsiporyndarmen kүrishtiң sұranysқa қajetti kөlemine қatysty kelisim-sharttar jasaý jұmysy jүrgizilýde. Bұdan basқa, Қazaқstan Respýblıkasy Үkimetimen 2009 jyldyң 1 қaңtaryna deıin құrғaқ sүtti eksporttaýғa tıym salý týraly sheshim қabyldandy.«Azyқ-tүlik kelisim-shart korporatsııasy» ҰK» AҚ oңtүstik aımaқta jemis-kөkөnis klasterin damytý aıasynda «Oңtүstik Қazaқstan oblysynda jemis-kөkөnis daқyldaryn tamshydaı sýarý tehnologııasyn қoldaný arқyly damytý» jobasyn iske asyrýғa kiristi. Respýblıkany jemis-kөkөnis өnimderimen tұraқty қamtamasyz etý maқsatynda tұryp қalғan қoımalar men jyly jaılardy қalpyna keltirý jәne jaңa қoımalar men jyly jaılar құrylysy boıynsha sharalar jasalyp jatyr. 2009 jyldyң aıaғyna deıin «ҚazAgro» ҰH» AҚ қarjysy esebinen 34,9 myң tonna saқtaý қýattylyғy bar 10 құrylymdy paıdalanýғa berý josparlanýda. Respýblıkany jemis-kөkөnis өnimderimen tұraқty қamtamasyz etý maқsatynda barlyқ aımaқtarda jabyқ topyraқ alқaptaryn keңeıtý boıynsha naқty sharalar қabyldanýda. «ҚazAgro» ұlttyқ holdınginiң enshiles ұıymdarynyң esebinen ғana jalpy aýmaғy 10 ga jýyқ jyly jaı sharýashylyқtarynyң құrylysy қarjylandyryldy. Bұdan basқa, eldegi jemis-kөkөnis mәselelerin keshendi sheshý maқsatynda Premer-Mınıstrdiң bұıryғymen 2008-2009 jyldarғa arnalғan өnimderdi өndirý, daıyndaý, saқtaý, tasymaldaý jәne қoljetimdi baғalarmen jүzege asyrý mәselelerin jүıeleýdi, өndiristiң naқty tepe-teңdigin, jetkizý kestelerin jasaýdy, aқparattyқ-logıstıka jүıesin қalyptastyrýdy қarastyratyn Іshki naryқty jemis-kөkөnis өnimderimen қamtamasyz etý jөnindegi Іs-sharalar jospary bekitildi. Maıly daқyldar, қant қyzylshasy jәne jemis-jıdekter boıynsha egý alқaptaryn keңeıtý maқsatynda 2008 jyly sýbsıdııa kөlemi 1 ga ұlғaıdy: maıly daқyldar boıynsha 1200 teңgeden 4800 teңgege deıin nemese 4 esege; қant қyzylshasy boıynsha 10174 teңgeden 50000 teңgege deıin nemese 5 esege derlik; jemis baқshasynyң өsimdikteri boıynsha 9000 teңgeden 12000 teңgege deıin nemese 1,3 esege deıin kөterildi. Kartoshka өndirisiniң shyғyndaryna 1 gektarғa 2500 teңge mөlsherinde sýbsıdııalaý engizildi. Әleýmettik maңyzy bar azyқ-tүlik taýarlaryna ımporttyқ baj salyғy tөmendetildi nemese mүlde alynyp tastaldy (shұjyқ өnimderi, balyқ, sүt jәne қaımaқ, balқaımaқ, syr jәne irimshik, margarın, kartoshka, kөkөnister, baқsha өsimdikteri, jemis-jıdekter).Eksportty damytýTeңiz joldaryn tasymaldaý mүmkindikterin keңeıtý esebinen astyқty eksporttaý ınfraқұrylymy damytyldy. Қazirgi ýaқytta қazaқstandyқ astyқty syrtқa shyғarý jұmysyn jylyna 600 myң tonna astyқty shyғara alatyndaı қabileti bar, bir mezgilde saқtaý kөlemi ? 22,5 myң tonnany, jүk tıeý құral-jabdyғynyң kүshtiligi ? 350 tonna/saғat, jүkti tүsirý өnimdiligi ? 3 vagon/saғatty құraıtyn Aқtaý aılaғy iske asyrýda. Қazaқstandyқ astyқ eksporttaý arnalaryn odan әri keңeıtý maқsatynda jylyna 500-700 myң tonna astyқ өtkizý қabileti bar Amırabad (Iran) aılaғynda astyқ termınalyn salý jobasy jүzege asýda. Қazirgi kezde 5 astyқ termınalynyң sүrleme shөbi tұrғyzyldy jәne termınalғa arnalғan jүk tıeý құral-jabdyғyn satyp alý iske asyrylýda. Mal өsirý salasyn damytýEt өnimin eksporttaý әleýetin keңeıtý үshin 2008 jyly «Mal өnimderi korporatsııasy» AҚ jәne kәsipkerlik құrylymdarynyң қatysýymen et eksporty үshin damyғan ınfraқұrylymy bar, halyқaralyқ standarttarғa sәıkes қazirgi zamanғy mal bordaқylaý alaңdaryn ұıymdastyrý jұmysy jүrgizilýde. 2008 jyly respýblıkalyқ bıýdjetten jobany iske asyrýғa 5 000 mln. teңge kөleminde қarjy bөlindi.2008 jyly eki mal bordaқylaý alaңdarynyң құrylysy jүrgizilip jatyr ? Almaty oblysy Balқash aýdanynyң Aқdala aýylynda jәne Batys Қazaқstan oblysy Zelenov aýdany ıAnaıkın aýylynda. Jobalar memlekettik-jekemenshik әriptestik sharttarynda konkýrstyқ negizde iriktelip alynғan APK (sәıkesinshe «Otes Bıo Azııa» JShS, «Crown Batys» JShS) nysandarymen birlesip iske asyrylýda. Jekemenshik әriptestiң bordaқylaýғa paıdalanatyn jerleriniң bar bolýy irikteýdiң қajetti sharttarynyң biri boldy.Nysandardyң josparly қýaty: jylyna 500 bas boıynsha 1100 tonna halyқaralyқ standartқa sәıkes sıyr etin өndirý. Nysandar halyқaralyқ talaptarғa sәıkes maldy bordaқylaý, daıyn өnim өndirý ınfraқұrylymymen jaraқtalatyn bolady. Bұdan basқa, 2008 jyly sүt jәne et baғytyndaғy iri taýarly mal өsirý fermalaryn құrýғa қajetti negizgi zattardy alýdy (onyң ishinde keıin jalғa berý үshin) jәne aınalymdaғy zattardy jeke nesıeleýdi қarjylandyrýғa respýblıkalyқ bıýdjetten 5 270 mln. teңge bөlindi. «ҚazAgroFınans» AҚ қazirgi zamanғy saýatyn құraldardy, asyl tұқymdy maldardy alýdy (қarjy lızıngi), mal өsirý keshenderiniң құrylysyn salýdy қarjylandyrady (nesıeleý). Jobalardy iske asyrý arқyly қazaқstandyқ mal өnimderin syrtқy naryққa shyғarý joldaryn ashý, sonymen қatar әlemdik standartarғa sәıkes keletin iri bordaқylaý jәne sүt өndirý keshenderin құrýғa arnalғan jekemenshik bıznesti yntalandyrý josparlanýda.* * *2008 jyly ekonomıkanyң aýyl sharýashylyғy sektorynyң bazasyn odan әri jetildirý boıynsha aýқymdy jұmys jүrgizildi. Osy sharalar aıasynda 2 zaң jobasy daıyndaldy: «Қazaқstan Respýblıkasynyң azyқ-tүlik қaýipsizdigi mәseleleri boıynsha keıbir zaң aktilerine өzgerister men tolyқtyrýlar engizý týraly» jәne «Қazaқstan Respýblıkasynyң astyқ naryғyn retteý jәne aýyl sharýashylyғy kesheniniң jekelegen baғyttaryn memlekettik қoldaý mәseleleri boıynsha keıbir zaң aktilerine өzgerister men tolyқtyrýlar engizý týraly».