Joldaý júktegen mindetter: Saıası jáne memlekettik qurylystyń qazaqstandyq modelin jetildirý

4. Saıası jәne memlekettik құrylystyң қazaқstandyқ modelin jetildirýMemleket basshysynyң Joldaýyn iske asyrýdyң 2005-2007 jyldarғa arnalғan is-sharalar josparynda jәne Үkimet baғdarlamasynda қaralғan 51 zaң jobasynyң 26-na Memleket basshysy қol қoıғan, 16-sy Parlament қaraýynda, 1-eýi Salyқ kodeksiniң jasalýyna baılanysty Parlamentten keri қaıtaryldy, 1-ýi Үkimet қaraýynda, 3 zaң jobasynyң қosymshalaryna basқa da zaңdar engizildi, 3 zaң jobasyn қaraý 2009-2010 jyldarғa josparlanýda. (memlekettik mүlik týraly jәne құқyқ қorғaý қyzmeti týraly). Elbasynyң 2008 jylғy Joldaýyn iske asyrýdyң is-sharalarynda 14 zaң jobasy қaralғan, onyң 6 Memleket basyshysynyң қolymen bekitilgen, 7 Parlament қaraýynda, 1 Үkimet қaraýynda jatyr.Zaң jobalaý jұmystarynyң jospary tolyғymen oryndaldy. 2008 jylғa jәne aldaғy 3 jylғa josparlanғan zaң jobalaý jұmystarynyң is-sharalar josparynyң jobasy Elbasymen kelisildi jәne ұıymdastyryldy. Zaң jobalarynyң sany өtken jyldarmen salystyrғanda қysқartyldy. Bұl қoldanystaғy zaңdardyң tolyғymen қalyptasқandyғymen baılanysty jәne tek jetildirý қajet.NҚA-daғy sybaılas jemқorlyқ mүmkindikterin joıý: 1) Sybaılas jemқorlyқ құқyқbұzýshylyғyn iske asyrý үshin jaғdaı jasaýshylardyң belgilengen erejelerdi saқtaýyna қoldanystaғy zaңnamalyқ aktilerge taldaý jұmystary jүrgizildi. 650 sybaılas jemқorlyқ әreketter (normalar) anyқtaldy. Taldaý jұmystarynyң nәtıjesi memlekettik mekemelerge zaңnamalyқ aktilerge sәıkes өzgeristerdi engizý үshin joldandy.2) 30 zaң jobasyna, 698 zaңғa kishi zaң aktiler jobalaryna sybaılas jemқorlyққa қarsy saraptama jұmystary jүrgizildi. Eki myңnan asa sybaılas jemқorlyқ normalary anyқtaldy. 3) Қoldanystaғy zaңnamalardy jүzege asyrýdaғy jemқorlyққa қarsy әreketteri týraly mәseleler boıynsha Vedomstvoaralyқ komıssııasynyң 16 otyrysy өtti. VAK negizgi mindetteri қoldanystaғy zaңnamalardyң құқyқbұzýshylyқ jemқorlyқ jasaý үshin jaғdaı týғyzatyn normalaryn anyқtaý, jemқorlyққa қarsy is әreketter jasaýғa baılanysty ұsynystar jasaý men engizý bolyp tabylady.4) Atalғan sybaılas jemқorlyққa қarsy forýmdaғy Prezıdenttiң tapsyrmasyn oryndaý maқsatynda barlyқ zaңғa tәýeldi NҚA men zaң jobalaryna mindetti jemқorlyққa қarsy taldaýdy retteıtin zaң jobasy daıyndaldy. Zaң shyғarý jұmysynyң sapasyn kөterýde: 1) Құқyқtyқ monıtorıng jasaý jәne NҚA jobalary men tұjyrymdamasyn daıyndaýda Әdistemelik ұsynystar қabyldandy.2) Zaң jobalaryn kelisý jұmystaryn shұғyl iske asyrý үshin jұmys mүmkindikteri kүsheıtildi.3) bıliktiң osy eki baғytyn biriktirýdi қamtamasyz etý үshin depýtattyқ korpýs jұmysymen ұshtastyryldy. Osy maқsatta:? zaң jobalaryn jasaý jұmystary boıynsha jұmys tobyna depýtattardy қatystyrýdy ұsyný; ? olardy tolyққandy habardar etý үshin Үkimetpen jasalynyp jatқan barlyқ zaң jobalarynyң tұjyrymdamalary joldanady. ? zaң jobalaý jұmystarynyң jaғdaıy týraly eki aptada bir ret aқparat joldanady.4) Memleket basshysynyң alғa қoıғan mindetterin iske asyrý үshin «zaңdardyң jaңa toptamasyn» daıyndaý, blankettik normalardy қysқartý boıynsha Әdilet mınıstrligimen «tikeleı jүzege asyrý» zaңdaryna қol қoıý boıynsha jұmystar jүrgizilýde.Nәtıjesinde tүzetýler engizý қajet dep tabylғan 70 zaңdy қaraıtyn zaң jobasy daıyndalyp, 2009 jylғy is-sharalar josparyna engizildi. Zaң jobasy mindetterdi sheshýde өz yқpalyn tıgizedi. Қaýipsizdik keңesindegi NPA қabyldaýғa jaýapty laýazymdy tұlғanyң jaýapkershiligin arttyrady. 5) Memleket basshysynyң alғa қoıғan mindetteriniң biri ? dıalogtyқ tetikterin damytý қoғamdyқ birlestiktermen, ҮEҰ-men, bıznes-қaýymdastyқtarmen tyғyz jұmys jasaý, kelesi sharalardy қabyldaý:? zaң jobasy boıynsha jұmys toby құrylady, atalғan sýbektterdi komıssııa құramyna tartý; ? zaң jobalary memlekettik organdardyң WEB-saıtynda, bұқaralyқ aқparat құraldarynda jarııalanady.6) Jұmystardy ғylymı kүsheıtý: ? ғalymdar barlyқ zaң jobalaryn jasaý jұmystaryna tartylady jәne olardyң қabyldanýyna өz үlesterin қosatyn bolady. ? birde-bir tұjyrymdama ғalymdarmen aldyn-ala jasalynyp, ғylymı saraptamalyқ қorytyndysyn almaı MVK-ғa jiberilmeıtin bolady. ? ғylymı saraptamany jүzege asyrýdyң jүrgizilý tәrtibi Үkimettiң қaraýyna tıisti қaýly retinde engizildi (PӘ eskertpeleri boıynsha jұmys tәrtibinde қaıta tүzetilýde). Қazirgi ýaқytta 2010-2020 jyldarғa arnalғan memlekettik құқyқtyқ saıasaty boıynsha baғdarlamalyқ құjat daıyndalýda.7) «Til týraly» zaңnyң talaptaryna sәıkes қazirgi ýaқytta bar problemalardy joıý үshin memlekettik tilde zaң jobasy daıyndalýda.Қoldanystaғy zaңnamalardyң қoldanylý tүsinigin keңeıtý maқsatynda Әdilet mınıstrligi men Mәdenıet jәne aқparat mınıstrligi tarapynan Zaң termınderiniң sөzdigi shyғaryldy. Konstıtýtsııalyқ reformaғa sәıkes қoldanystaғy zaңnama bir қalypқa keltirildi. Үstimizdegi jylғy 15 қaңtarda Parlamentke қabyldanғan Memleket basshysynyң tapsyrmasy boıynsha barlyқ negizgi is-sharalar, keshendi josparda қarastyrylғan jergilikti basқarý mәseleleri boıynsha zaң jұmysy aıaқtaldy. Halyқaralyқ arenada Қazaқstannyң halyқaralyқ қaýymdastyқtyң teң құқyly mүshesi retinde rөlin kөterý jұmystarynda Әdilet mınıstrliginiң rөli artyp keledi. Қazaқstannyң 2010 jyly EҚYҰ-ғa tөraғalyқ etýine baılanysty Әdilet mınıstrliginiң basқa memlekettermen vedomstvoaralyқ baılanystar ornatý boıynsha jұmysy kүsheıtilýde.2008 jyly Halyқpen jұmys jasaý ortalyғynyң sany 25-ten 57-ge ұlғaıғan. Өtken jyly қoғamdyқ ınstıtýttar men azamattardyң Halyққa қyzmet kөrsetý ortalyқtary jұmysynyң kemshilikteri men jetkiliksiz jұmystary týraly mәseleler kөterilgen bolatyn. Vedomstvoaralyқ komıssııa tarapynan oryn alғan kemshilikterdi joıý men HҚK ortalyғynyң jұmysyn jaқsartý үshin naқty sharalar қarastyrdy. «Nұr Otan» partııasy, sonymen қatar, ıÝSAID, «Atameken» ұlttyқ ekonomıkalyқ palatasy sııaқty үkimettik emes ұıymdar HҚK ortalyғynyң jұmysyn jaқsartýda monıtorıng jұmystaryn jүrgizýde үlken kөmek kөrsetti.Atalғan әriptesterdiң yқpalymen үstimizdegi jylғy 27 қaңtarda Astana қalasynyң Saryarқa aýdanyndaғy halyққa қyzmet kөrsetý ortalyғynda janama basқarý keңesi arқyly halyққa қyzmet kөrsetý jүıesi endirý eksperımenti jasalyndy. Atalғan mekemeler ortalyқ jұmysyn jaқsartýғa өz үlesterin қosady jәne ortalyқ jұmysynyң қyzmetin jaқsartady.Kelesi strategııalyқ baғyt ? BSҰ standarttaryna sәıkes ıntellektýaldy құқyқ menshigin қorғaýdy қamtamasyz etý jұmysy boıynsha dұrys jolғa қoıyldy. Belgilerdi halyқaralyқ tirkeý jәne өsimdikterdiң jaңa tүrlerin (sorttaryn) қorғaý boıynsha Konventsııanyң Madrıd kelisiminiң hattamasyna қatysý boıynsha jұmystar jүrgizildi.Fonogramma, EEM baғdarlamalarynyң jәne mәlimet қorynyң tek dүkender men saýda үılerinde bolýyn aýdıovızýaldy өnimderdiң taralýyn қadaғalaıtyn Іshki saýda tәrtibine өzgerister engizildi. 2008 jyly zaңsyz saýda aınalymynan 95 mln. asa қarjyny құraıtyn 200 myң danadan astam kontrfaktili өnimder alyndy.Patentti vedomstvo avtomattandyrylғan jүıesin jasaý jұmysy aıaқtaldy. Қylmystyқ oryndaýshylyқ jүıesiniң mәseleleriShymkent қalasyndaғy tergeý ızolıatorynyң jұmysy aıaқtaldy.Barlyқ mүddeli memlekettik organdarmen birlesip shara қoldaný negizinde jazalanýshylar arasynda өkpe aýrýymen aýyratyndar sany 1,2 paıyzғa tөmendedi. (2007 jyly ? 4570, 2008 jyly ? 3715, (-855).Aımaқtyқ densaýlyқ saқtaý mekemeleriniң mamandaryn tartý jolymen ÝIS mekemelerindegi barlyқ jazalanýshylar medıtsınalyқ tekserýden өtkizildi. Jazalanýshylar arasyndaғy aýrý dep tabylғandary arnaıy emdeý esebine alyndy. Respýblıkamyzdaғy 41 jazalaý mekemesinde қazirgi eңbek rynogyndaғy sұranysy joғary 32 mamandyқtar boıynsha kәsibı oқytý ұıymdastyrylғan. 3661 jazalaýshy tartylғan. 2008 jyly өndiris jұmysynyң jaңa tүrin meңgerý esebinen temirbeton jasap shyғarý, kүıdirilgen kirpish sııaқty aқyly jұmysқa 15 373 jazalaýshy jұmysқa ornalasқan. Bұl 2007 jylғy kөrsetkishke қaraғanda 12,3 paıyzғa өsken. (2007 jyly ? 13 685). Құқyқtyқ қamtamasyz etý boıynsha:? қoldanystaғy zaңdardyң tıimdiligine taldaý jұmystary jүrgizildi.? bank, keden, azyқ-tүliktik қaýipsizdigi, energosberejenıe: «ıslam bankterin ұıymdastyrý men қyzmetine jәne ıslamdyқ қarjylandyrýdy ұıymdastyrý mәseleleri boıynsha keıbir zaңnamalyқ aktilerge өzgertýler men tolyқtyrýlar engizý týraly», «Keden қyzmeti týraly ҚR keıbir zaңnamalyқ aktilerge өzgertýler men tolyқtyrýlar engizý týraly», «Energosberejenıe týraly ҚR keıbir zaңnamalyқ aktilerge өzgertýler men tolyқtyrýlar engizý týraly» zaңnamalyқ aktilerge tүzetýler engizý boıynsha zaң jobalaryn jasaýғa қajetti sұraқtar daıyndaldy.? daғdarysқa қarsy sharalardy iske asyrý үshin Үkimetpen 5 zaң jobasy: «Әl-aýқat ұlttyқ қory týraly» jasalyndy. ? Әdilet mınıstrligi daғdarysқa қarsy baғdarlamany iske asyrýdaғy NPA jobalaryna jedeldetilgen құқyқtyқ saraptama jұmysyn қamtamasyz etti. (10 zaң jobasy, 6 zaңnamalyқ akti, ortalyқ memlekettik organdardyң 28 aktisi). (2008 jyly 10 jobaғa saraptama jұmystary jүrgizildi, 6 zaңnamalyқ aktige, ortalyқ memlekettik organdarda tirkelgen 28 akti). Kәsipkerlik үshin әkimshilik barerdi tөmendetý maқsatynda jәne ekonomıkalyқ stımýldy құrý jәne onyң damytýda қajetti құjattardyң sanyn azaıtý, tirkeý ýaқytyn қysқartý, kishi kәsipkerlik sýbektileri үshin jarғylyқ kapıtalyn 100 MRP-den 10 MRP-ғa deıin tөmendetý. Atalғan sharalar Қazaқstannyң ashyқ bıznes salasyndaғy «Doing Business» reıtıngin kөteredi. Jeke toқtalsaқ, jyljymaıtyn mүlikti tirkeý құқyғy týraly anyқtamany berý ýaқyty 3 esege қysқarady (3 kүnnen 1 kүnge).Aldyңғy jyldarmen salystyrғanda қozғalғan ister sany 45 paıyzғa, jazalanғan adamdar sany ? 12 paıyzғa tөmendegen.Azamattyқ қoғam ınstıtýttaryn demokratııalandyrý boıynsha ? Memleket basshysynyң jarlyғyna sәıkes 2008 jyly Қazaқstan Respýblıkasynyң medıa-salasyn lıberalızatsııalaý boıynsha jұmys jalғastyryldy. Atap aıtқanda, 2009 jylғy 6 aқpanda «BAҚ mәseleleri jөnindegi ҚR keıbir zaң aktilerine өzgerister men tolyқtyrýlar engizý týraly» Zaң қabyldandy. Bұl zaң Қazaқstanғa EҚYҰ tarapynan demokratııa ınstıtýttaryn nyғaıtý boıynsha jүktelgen mindettemelerdi iske asyrýғa tıimdi tүrde baғyttaldy. Atalғan zaңda қazaқstandyқ medıa қaýymdastyқtyң negizgi ұsynystary қamtyldy. Osylaı, zaңmen baspa jәne elektrondy BAҚ үshin artyқ әkimshilik tosқaýyldar joıylýda, jýrnalısterdiң құқyқtary men kәsibı қyzyғýshylyқtary keңeıtilýde, құқyқtyқ-lıngvıstıkalyқ sybaılas jemқorlyқ faktory alynyp tastalýda, memlekettik tildegi televızııalyқ jәne radıo habarlardyң teң taralýy týraly norma naқtylanýda, sondaı-aқ merzimdi basylymdardy shyғarý týraly mәlimetterinsiz shyғarғany үshin қoldanylatyn jazalaý sharasy jeңildetilýde. ? demokratııanyң negizgi ınstıtýty saıası partııalar bolyp tabylatynyn eskere otyryp, Konstıtýtsııanyң әleýetin jүzege asyrýғa baғyttalғan jәne Қazaқstandaғy demokratııalyқ saıası partııalyқ jүıeniң odan arғy balansyn құrý sharalary қabyldandy.Osy rette partııalyқ zaңdylyқty jetildirý үshin Elbasynyң 2009 jylғy 6 aқpanda қol қoıýymen «Қazaқstan Respýblıkasynyң «Saıası partııalar týraly» Zaңyna өzgerister men tolyқtyrýlar engizý týraly» Zaң әzirlendi. Zaңda «Eýropaғa jol» baғdarlamasynyң gýmanıtarlyқ salasyndaғy negizgi erejelerinde azamattardyң қoғamnyң saıası өmirdegi fýndamentaldy құқyқtary, sondaı-aқ қazaқstandyқ saıası partııalardyң ұsynystaryna қatysty EҚYҰ bazalyқ standarttary kөrsetilgen. Onyң ishinde olardy tirkeý resimi jeңildetilgen, қoldanystaғy ataýlardy қoldanýғa tyıym salynғan, memlekettik қarjylandyrý tәrtibi belgilengen. ? elimizdegi demokratııa rәsimin tıisti kүsheıtý maқsatynda saılaý rәsimderiniң қoldanystaғy mehanızmderin jetildirý boıynsha maқsatty sharalar қabyldandy. 2009 jylғy 9 aқpanda Қazaқstan Respýblıkasynyң Prezıdenti «Saılaý týraly ҚR keıbir zaңnamalyқ aktilerine өzgerister men tolyқtyrýlar engizý týraly» ҚR Zaңyna қol қoıdy. Zaң Parlament Mәjilisinde 2 saıası partııadan kem emes kepildik өkilettiliginiң қamtamasyz etý kontekstinde tүzetildi, onyң ishinde bir saıası partııanyң өtý jaғdaıynda. Bұdan basқa, depýtattyққa үmitkerlerdiң senimdi өkilderin tirkeý protsedýrasy jeңildetildi, sondaı-aқ Prezıdent jәne Parlament depýtaty laýazymyna kandıdatýrany ұsyný jөnindegi halyқaralyқ standarttarғa sәıkes shekteýler engizildi.