Jol, mektep, bıýdjet: máslıhat saılaýy neni ózgertedi?

Óńirdegi saıası ómir 

Jergilikti máslıhattar saıası júıede aıryqsha mánge ıe. Óıtkeni turǵyndardyń kúndelikti ómirine tikeleı áser etetin sheshimniń kóbi máslıhat ustanymyna táýeldi. Olardyń qatarynda bıýdjet, áleýmettik nysandar qurylysy, ınfraqurylymdy damytý, kommýnaldyq qyzmetter, eldi mekenderdi abattandyrý bar. Sondyqtan aldaǵy saılaý – tek partııalar tartysy emes, sonymen qatar halyqpen jumys isteý tásilin qaıta qaraýǵa berilgen múmkindik.

Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń bas sarapshysy Abdýlla Tókenov kezekten tys saılaýdyń ótýine eki negizgi faktor sebep boldy degen pikirde.

– Birinshisi, jergilikti máslıhattardy, jalpy saıası júıeni jańartý júzege asýda. Jyl basynan beri jańa Ata zań qabyldanyp, bir palataly Parlament – Quryltaı quryldy, jańa saıası ınstıtýttar paıda boldy. Demek, aýqymdy saıası reforma júrip jatyr. 

Bul oraıda máslıhat depýtattarynyń orny erekshe. Óıtkeni aımaqtardaǵy depýtattar halyqpen tikeleı baılanys ornatady ári óńirdiń máselesin jaqsy biledi, ahýalymen tanys. Sondyqtan aldaǵy saılaý saıası ózgeristiń mańyzdy bóligine aınalady, – deıdi sarapshy.

Onyń pikirinshe, ekinshi faktor partııa ókilderdin jańartýmen baılanysty. Aldyńǵy shaqyrylym depýtattarynyń basym bóligi burynǵy saıası partııadan saılanǵan. Oblystyq jáne qalalyq deńgeıdegi máslıhattarda bul partııanyń úlesi 70 paıyzǵa jýyq bolǵan.

– Kezekten tys saılaý máslıhattardyń partııalyq quramyn jańa saıası ahýalǵa beıimdeýge múmkindik beredi. Oǵan qosa jergilikti deńgeıde jańa quramdy qalyptastyrýǵa jol ashady, – dep esepteıdi Abdýlla Tókenov.

11 myńǵa jýyq kandıdat: báseke bola ma?

2 qarashada Ortalyq saılaý komıssııasynyń otyrysy ótti. Jıynda jarııalanǵan málimetke sáıkes, máslıhat depýtattyǵyna 10 971 úmitker tirkelgen. 20 óńirde partııalyq tizim boıynsha 99 tizim usynylyp, oǵan 1 219 adam engizilgen. Partııalyq tizimdegi áıelder men jastardyń úlesi 43,2 paıyzdy quraıdy.

Birmandatty 3 113 saılaý okrýgi boıynsha 9 752 kandıdat tirkelgen. Orta eseppen bir depýtattyq mandatqa úsh adam úmitker.

Aralas saılaý júıesi kezinde depýtattyq mandat úshin saıası partııalar da, birmandatty okrýgter boıynsha usynylǵan kandıdattar da básekege túse alady. Oblystyq deńgeıde jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men elordada depýtattardyń bir bóligi partııalyq tizim boıynsha, qalǵany birmandatty okrýgter arqyly saılanady. Al aýdandyq deńgeıde saılaý tek birmandatty okrýgter boıynsha ótedi.

Saılaý naýqany bastaldy

Saılaýaldy úgit-nasıhat jumysy 1 qarasha kúni saǵat 18:00-den keıin bastalyp, 28 qarasha kúni tún ortasyna deıin jalǵasady. Osy kezeńde úmitkerler men saıası partııalar baǵdarlamasyn tanystyryp, basym baǵyttyn baıandaýy tıis jáne saılaýshylarǵa úndeý jasaýǵa múmkindik beriledi. Al daýys berýge bir kún qalǵanda, ıaǵnı 28 qarashada úgit-nasıhat júrgizýge tyıym salynatyn tynyshtyq kúni jarııalanady.

Osylaısha, naýqanǵa qatysýshylarǵa saılaýshylardyń senimine ıe bolýǵa bir aıǵa jýyq ýaqyt berilgen. Alaıda báseke qyzǵan shaqta aqparattyq qadam ǵana emes, usynylatyn baǵdarlama mazmuny basty orynǵa shyǵýy múmkin.

– Bul saılaý partııalar men úmitkerler úshin úlken synaq. Saıası naýqan sońynda olardyń óńirlermen qanshalyqty tanys ekenin, qanshalyqty jergilikti turǵyndardyń senimine ıe bolǵan bilemiz. Sebebi turǵyndar partııa ókiliniń naqty jumys istep, kúndelikti máseleni sheshkenin qalaıdy. Sondyqtan partııalardyń halyqpen baılanysyn, suranys pen qoldaý deńgeıin daýys berý nátıjesi kórsetedi, – dep túsindirdi Abdýlla Tókenov.

Máslıhat mindeti

Astana qalasy máslıhatynyń VIII shaqyrylym depýtaty Nurlan Óteshevtiń sózinshe, aldyńǵy shaqyrylym depýtattary qala turǵyndary úshin mańyzdy birqatar bastamany júzege asyrǵan. Eń mańyzdy sheshimniń qatarynda elordany aýyzsýmen qamtamasyz etý jáne №3 jańa súzgi stantsııasyn iske qosý jobasy bar. Bul sheshim shahardy sýmen qamtamasyz máselesin kúniburyn retteýge múmkindik beripti.

Sonymen qatar depýtattar «Nurjol» gúlzary mańy, «Kerýen» saýda ortalyǵy men «Soltústik shuǵyla» turǵyn úı kesheniniń arasyndaǵy qoǵamdyq keńistikti saqtap qalǵan.

– Bul aýmaq uzaq ýaqyt boıy bos jatty. Jergilikti atqarýshy organdar ony satý týraly sheshimdi máslıhat arqyly ótkizýge tyrysty. Biz muny baıqap, toqtattyq jáne ákimge jerdi satpaı, qoǵamdyq keńistik retinde qaldyrý týraly usynyspen depýtattyq saýal joldadyq. Qazir ol jerde turǵyndar kóp jınalatyn tamasha alań bar, – dedi Nurlan Óteshev.

Onyń pikirinshe, depýtattyń jumysynyń sheshim qabyldaýmen shektelmeıdi, Sol sheshimniń is júzinde oryndalýyna áreket etýi ózekti.

– Jańa máslıhat shaqyrylymy buǵan deıin qabyldanǵan sheshimderdiń kúshin joımaıdy. Jańa depýtattar olardy qaıta qaraý nemese kúshin joıý týraly sheshim qabyldaǵanǵa deıin burynǵy jumys tolyq oryndalýy tıis, – deıdi Nurlan Óteshev.

Depýtattardyń jumysynda ne ózgerýi kerek?

Sarapshy Abdýlla Tókenov máslıhattyń negizgi mıssııasy qandaı ekenin túsindirdi.

– Máslıhattyń basty mindeti – memlekettik organdarmen ózara is-qımyl jasaý arqyly jergilikti halyqtyń múddesin qorǵaý. Júıe aımaqtardyń damý jolyn aıqyndaýǵa, bıýdjettik sheshimdi túzetýge, qarajattyń turǵyndar úshin eń ózekti salaǵa baǵyttalýyna yqpal etýge tıis, – dep atap ótti sarapshy.

Onyń paıymdaýynsha, keler jyly, ıaǵnı «Halyqtyq qurylys jyly» máslıhattardyń mańyzy artpaq. Óńirlerde mektep, aýrýhana, mádenı mekeme sekildi 100-den astam nysan salý josparlanǵan. Jospar oryndaý kezinde máslıhat depýtattarynyń ustanymy eskeriledi. Sondaı-aq jol men ózge de ınfraqurylymdardy damytý kezinde depýattar kózqarasy sheshýshi ról atqarady.

– Máslıhat depýtattary bul úderiske belsendi qatysyp, qurylys sapasyn, satyp alý rásimderiniń ashyqtyǵyn jáne bıýdjet qarajatynyń maqsatty jumsalýyn baqylaýy tıis. Jańa Bıýdjet kodeksi aıasynda óńirlerge kiris bazasyn qalyptastyrý, bıýdjet qarajatyn basqarý boıynsha qosymsha múmkindikter berilgen. Osylasha, máslıhattar bıýdjet basymdyǵyn aıqyndap, olardy iske asyrý nátıjesine jaýapty bolady, – dep atap ótti Abdýlla Tókenov.

Saılaýshylar belsendiligi: úmitker halyqtyń qalaı qyzyqtyrady?

Aldaǵy naýqanda azamattardyń daýys berýge qatysýy qaı deńgeıde bolatyny belgisiz. Abdýlla Tókenov baǵalaýynsha, saılaýshylardyń belsendiligi úmitkerler halyq suranysyn qanshalyqty dóp basa alatynyna baılanysty.

– El aýmaǵy aýqymdy. Ár óńirdiń, qalanyń, tipti aýdannyń ózindik ereksheligi bar. Soǵan sáıkes, turǵyndardyń suranysy da ártúrli. Úmitkerler aýyl-aımaqtaǵy máseleni jaqsy túsinip, saılaýshylarǵa kúndelikti olqylyqtan habardar ekenin dáleldeýi shart. Túsiný jetkiliksiz, naqty sheshý jolyn usynýy kerek. Sonda ǵana daýys berýshiler sany artýy yqtımal, – deıdi spıker.

Saıası naýqanda medıa keńistikti eskermeske bolmaıdy. Halyqtyń basym bóligi saılaý barysyn teledıdar men áleýmettik jeliler arqyly baqylaıdy.

– Úmitkerler túsinikti ári qyzyqty baǵdarlama ázirleýi kerek. Ony áleýmettik jelilerdiń algorıtmin saı óz aýdıtorııasyna saýatty jetkize bilý mańyzdy. Sondaı-aq debattar arqyly usynǵan sheshimderdi dáleldep, biliktiligin kórsetip, saılaýshylardy baǵdarlamanyń tıimdiligine sendire alýy qajet, – dep túıindedi Abdýlla Tókenov.

Senimniń ólshemi qandaı?

Nurlan Óteshevtiń pikirinshe, depýtat jumysynyń tıimdiligin aıqyndaıtyn basty kórsetkish – halyqtyń senimi.

 – Turǵyndar depýtatty qarapaıym tásilmen baǵalaıdy: halyq qalaýlysy kúndelikti kezigetin máseleni sheshýge tikeleı aralasýy shart. Buǵan qosa qabyldaý kúniniń sany, ótinishter men depýtattyq saýaldar arqyly da baǵalanyp jatady. Munyń bári jumys nátıjesi naqty ólsheýge múmkindik beredi. Alaıda eń basty kórsetkish depýtatqa degen senim deńgeıi dep oılaımyn, – dedi ol.

Bul ustanym halyqtyń úmitkerlerge qoıǵan jańa talabyn ashyp kórsetti. Endi turǵyndar depýtattardy máslıhat otyrysyndaǵy sózi arqyly baǵalamaıdy. Buqaraǵa naqty nátıje kerek. Atap aıtqanda, abattandyrý, sapaly joldar salý, áleýmettik nysandardy kóbeıtý, kommýnaldyq máselelerdiń sheshý negizgi senim ólshemi bolady degen sóz. Munyń syrtynda halyq múddesin qorǵaýy syndy mańyzdy mindet tur.

Máslıhat depýtaty bolý úshin qandaı talap bar?

Qazaqstan zańnamasyna sáıkes, 20 jasqa tolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty máslıhat depýtaty bolyp saılana alady. Depýtattar jalpyǵa birdeı, teń jáne tóte saılaý quqyǵy negizinde jasyryn daýys berý arqyly bes jyl merzimge saılanady.

Sonymen qatar zańnamada birqatar shekteý qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, tómendegi sanattaǵy turǵyndar máslıhat depýtaty bola almaıdy:

* sot áreketke qabiletsiz dep tanyǵan azamat;

* bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda otyrǵan adam;

* zańda belgilengen tártippen ótelmegen nemese alynbaǵan sottylyǵy bar adam;

* sybaılas jemqorlyq jasaǵany úshin kináli dep tanylǵan adam.

Partııalyq tizim boıynsha úmitkerlerdi saıası partııalar usynady. Al birmandatty saılaý okrýgteri boıynsha kandıdat usyný quqyǵy saıası partııalarǵa, qoǵamdyq birlestikterge berilgen. Azamattar ózin-ózi usyný tártibimen de úmitkerler tizimine ene alady.

Aldaǵy saılaý saıası reformanyń tiregi bolatyny aıqyn. Partııalar men depýtattar saıası júıege qanshalyqty beıimdele alatynyn, halyqpen tyǵyz baılanys ornatýǵa qabiletti ekenin kórsetetin kez keldi. Bastysy, saılaý nátıjesi kimniń depýtattyq mandatqa ıe bolǵanymen ólshenbeıdi. Máslıhattardyń jańa quramy saıası jańarýdy jergilikti deńgeıde úılestire ala ma – negizgi kórsetkish osy.

Buǵan deıin máslıhat depýtattarynyń saılaýyna qandaı partııalar qatysatynyn jazdyq.

Máslıhat depýtattarynyń kezekten tys saılaýy týraly ózekti jańalyqtardy osy jerden oqı alasyz.