Joǵary bilimniń quny: ýnıversıtetter men eńbek naryǵy qalaı ózgerip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Jyl saıyn joǵary oqý oryndarynda bilim alý aqysy qymbattap keledi. Buǵan ınflıatsııa deńgeıi, JOO shyǵyny, tipti saladaǵy reformalar da áser etedi. Kazinform tilshisi stýdentter tóleıtin qarjynyń qaıda ketetinin, oqý aqysyna yqpal etetin negizgi faktorlardy taldady.
Oqý aqysy nege qymbattady?
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń deregine sáıkes, bıyl І toqsanda joǵary bilim berý qyzmetiniń quny ótken jylmen salystyrǵanda 10,8%-ǵa ósken.
Óńirlerdegi qosylǵan qun ártúrli. Eń joǵary ósim Atyraý oblysyna tıesili, munda oqý aqysy 36,3%-ǵa qymbattaǵan. Tizimde Túrkistan oblysy (19,6%), Mańǵystaý oblysy (15,2%), Qostanaı oblysy (1,8%), Shymkent (15,4%) pen Astana qalalary (15%) bar. Bilim alý tek Almaty oblysynda arzanǵa túsedi, aımaqta oqý aqysy ózgerissiz qalypty.
Demek, oqý aqysynyń qymbattaýy ýnıversıtetterge ortaq úrdis bolǵanymen, barlyq óńirde birkelki statıstıka joq. Sarapshylar muny joǵary oqý oryndarynyń túrli damý baǵytyn tańdaýymen túsindirdi. Naqtyraq aıtsaq, ár JOO materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýda, oqytýshylar quramyn jetildirýde derbes qarjy saıasatyn qoldanady: qaı ýnıversıtette joba kóp – shyǵyn mol, qaısysynda ózgeris az – qarjy únemdeledi.
Mysaly, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, keıingi jyldary ýnıversıtetterdiń shyǵyny edáýir artqan. Olar oqytýshylardyń jalaqysyn ósirýge, zerthanalardy jańǵyrtýǵa, bilim berýdi tsıfrlandyrýǵa, ǵylymı ınfraqurylymdy damytýǵa qyrýar qarjy jumsaýda. Stýdentterge jataqhana salýǵa da az aqsha ketpeıdi, oǵan ınflıatsııanyń qysymyn qosyńyz. Túptep kelgende, barlyq shyǵyn oqý aqysyna áser etip otyr.
Memleket joǵary oqý oryndary úshin biryńǵaı oqý aqysyn belgilemeıtinin aıta ketken jón. Degenmen, mınıstrlik ýnıversıtetter oqý aqysyn belgiler kezde bilim berý grantynyń kólemin eskerýi kerek degen ustanymda jáne baǵany negizsiz kóterýge qarsy.
Osy oraıda Ekonomıst Saparbaı Jubaev oqý aqysynyń ósýin ekonomıkalyq ahýalǵa siltedi.
– Eger jyl saıynǵy ınflıatsııa 10–12 paıyz deńgeıinde bolsa, joǵary bilim qunynyń shamamen sondaı qarqynmen ósýi zańdy. Bul – obektıvti ekonomıkalyq úderis, – deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, oqý aqysynyń qymbattaýyn tek ınflıatsııamen túsindirý orynsyz. Óńirlerdegi oqý aqysyna ýnıversıtetterdiń uzaq jyldyq baǵa saıasaty túrtki bolǵan.
– Elordadaǵy ýnıversıtetterde oqý aqysy burynnan joǵary. Eger oqý aqysy áli ósip jatsa, demek talapkerler sany artty degendi bildiredi. Al óńirlerde talapkerler sany salystyrmaly túrde az bolǵandyqtan, oqý aqysy uzaq jyl boıy tómen deńgeıde boldy. Endi aımaqtaǵy JOO-lar baǵany kóterý arqyly naryqtyq deńgeıge aqyryn jaqyndap keledi, – deıdi Saparbaı Jubaev.
Sarapshynyń aıtýynsha, jetekshi ulttyq ýnıversıtetter men óńirlik JOO-lar arasyndaǵy oqý aqysyndaǵy alshaqtyq áli saqtalyp tur. Qazirgi tańda mańdaıaldy ulttyq ýnıversıtetterde bir jyldyq oqý quny 1–4 mln teńge aralyǵynda bolsa, kóptegen óńirlik ýnıversıtette kórsetkish 550–700 myń teńge shamasynda.
Aqyly oqý armanǵa aınalmaı ma?
Bilim aqysy ýnıversıtetterdiń qarjylyq múmkindigi, ınfraqurylym deńgeıi men talapker suranysyna baılanysty ekeni túsinikti. Baǵanyń ósýi ekonomıkalyq turǵydan qısyndy kóringenimen, bul jerde taǵy bir suraq týady: oqý aqysy halyq úshin qanshalyqty qoljetimdi?
Oqýǵa jańa túsken jastardyń, ásirese aýyldan kelgen talapkerdiń qaltasyn qaǵatyn jalǵyz oqý aqysy emes. Odan bólek páter jaldaý, azyq-túlik, jol aqysyna ketetin shyǵyn jetip artylady. Sondyqtan joǵary bilimniń qoljetimdiligin oqý aqysymen ǵana baǵalaý jetkiliksiz.
EYDU-nyń (OECD) zertteýine súıensek, dál osy qosymsha shyǵyndar aýyldan shyqqan jastardyń joǵary bilim alýyna basty kedergi eken. Áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory Edil Nurymbetov kez kelgen adamnyń joǵary bilim alýǵa múmkindigi bolsa, áleýmettik jaǵdaı men tabysty arttyrý áldeqaıda ońaı bolady dep esepteıdi.
– Eger joǵary bilim alý qoljetimsiz bolsa, onda sala «áleýmettik lıft» retindegi qyzmetin joǵaltady. Mundaı jaǵdaıda «Qazaqstandaǵy barlyq azamattyń joǵary bilim alýǵa múmkindigi birdeı me?» degen zańdy suraq týyndaıdy, – deıdi sarapshy.
Onyń sózinshe, óńirlerden kelgen stýdenttiń naqty shyǵyny oqý aqysynan eki esedeı artyq. Sol sebepti memleket qarjy júktemesin bilim berý granttarynyń sanyn ulǵaıtý arqyly azaıtýǵa tyrysyp keledi. Jyl saıyn memlekettik grant pen kvota sany kóbeıip, «Serpin» jáne «Keleshek» baǵdarlamalary júzege asyrylýda. Bilim berý grantyndaǵy basymdyq ınjenerlik, medıtsınalyq, pedagogıkalyq, agrarlyq jáne ІT mamandyqtarǵa berilgen.
Áıtkenmen, atalǵan jolmen máseleni sheshý jyldan-jylǵa qıyndap keledi. Oǵan sebep – úmitkerler sanynyń artýy. Mysaly, birneshe jyl buryn mektepti jyl saıyn shamamen 200 myń túlek bitirse, bıyl olardyń sany 215 myńǵa jýyqtady. Memlekettik grantqa mektep bitirýshilermen qatar kolledj bitirýshileri men ótken jylǵy túlekter úmit artyp otyr. Jyl saıyn memlekettik bilim berý granty kóbeıgenimen, bıýdjet esebinen oqýǵa nıetti jastardyń qatary da artyp keledi.
Al ekonomıst Saparbaı Jubaevtyń pikirinshe, joǵary bilim alýǵa barlyq múmkindik bar, dabyl qaǵýǵa negiz joq.
– Búginde stýdentterdiń jartysynan kóbi memleket esebinen bilim alady. Kóptegen mamandyq boıynsha grant úlesi 55–60%-ǵa deıin jetedi. Onyń ústine memlekettik granttyń mólsheri bólimdegi oqý aqysynyń tómendeýine áser etip jatyr, – dep tolyqtyrdy spıker.
Jaz aılarynda mınıstrlik memlekettik bilim berý granttary qaı mamandyqtarǵa bólingenin jarııalaıdy. Keıingi úrdiske qarasaq, talapkerler memlekettik grant bólingen mamandyqty tańdaýǵa kóshipti.
– Ekonomıka, quqyq jáne gýmanıtarlyq mamandyqtarda báseke áldeqaıda joǵary. Keıde 120 ball jınaǵan talapkerdiń ózi grantqa ilige almaı qalady. Al tehnıkalyq baǵyttar boıynsha grant kóp bólinedi, tıisinshe bul baǵyttaǵy mamandyqtarǵa tómen balmen oqýǵa túsýge múmkindik bar, – dep túsindirdi Saparbaı Jubaev.
Dıplom jaqsy jumys tabýǵa kepil emes
Osy saýalǵa qatysty sarapshylar pikiri san qıly. Keıbiri ýnıversıtetke salynǵan ınvestıtsııanyń óz-ózin aqtaıtynyna kúmándansa, kelesi tarap memleket qarjysyna oqyǵan jastardyń eńbek naryǵyndaǵy úlesin synǵa alady. Qoǵamnyń joǵary bilimge degen kózqarasy osy saýaldyń tóńireginde qalyptasyp keledi.
Óıtkeni, birneshe jylda oqý aqysy ǵana emes, jumys berýshilerdiń joǵary bilimge degen talaby da ózgerdi. Buryn dıplom mamannyń biliktiligin rastaıtyn basty qujat sanalsa, qazir kóp kompanııa úmitkerdiń naqty bilimi men daǵdysyna kóbirek mán beredi.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda 1,8 mıllıonnan astam jas ýnıversıtetti bitirgen, taǵy shamamen 1,6 mıllıony tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alǵan.
Qazir jastardy eń kóp jumyspen qamtyp otyrǵan sala – saýda. Bul salada 643 myń jas eńbek etedi. Salystyrmaly túrde aıtsaq, aqparat jáne baılanys salasynda – 102,4 myń, al qarjy sektorynda 96,5 myń adam ǵana jumys isteıdi.
Bul neni bildiredi? Demek, jastar eńbek jolyn oqyǵan mamandyǵyna sáıkes emes salada bastaıdy degen belgi. Osydan baryp bilim berý granttaryn bóleý kezindegi shıkilikti, eńbek naryǵyndaǵy dıplomǵa degen kózqarastyń ózgergenin ańǵaramyz.
Mundaı qubylystyń basty sebebi jumys berýshiniń talabyna tikeleı táýeldi. Edil Nurymbetovtiń aıtýynsha, álemde «dıplom ekonomıkasynan» «daǵdy ekonomıkasyna» (skill-based economy) kóshý úderisi júrip jatyr.
– Oksford ýnıversıteti arnaıy zertteý júrgizdi. Zertteý nátıjesinen jumys berýshiler úmitkerdi ınjenerlik, hımııalyq nemese tehnıkalyq bilimine ǵana qarap baǵalamaıtynyn kóremiz. Kóbi ózgeriske tez beıimdeletin, kúrdeli jaǵdaıda tez sheshim qabyldaıtyn adamdy jumysqa alǵysy keledi. Kompanııalar qyzmetkerlerdi tıimdi basqarý, komandamen jumys isteı bilý daǵdysyn eskeredi, – dedi spıker.
Sondyqtan qazir stýdentter oqýy men jumysty qatar alyp júrýge tyrysady. Sebebi tájirıbe dıplomnan kem baǵalanbaıtyn qundylyqqa aınaldy. Onyń ústine jumys isteý bir jaǵynan kásibı daǵdyny qalyptastyrsa, ekinshi jaǵynan oqý aqysyn tóleýge kómek bermek.
Joǵary bilim berý júıesindegi basty másele oqý aqysy emes, olqylyq ýnıversıtetterdiń ekonomıka suranysyna saı bilikti maman daıarlaý qabiletinde jatyr. Qazir ýnıversıtetter qos mindetti qatar eńserýge májbúr: shyǵynǵa qaramastan oqý aqysyn qoljetimdi etý; stýdentterdi eńbek naryǵyna beıimdeý.
Osy maqsatta aýqymdy bastamalar qolǵa alyndy. JOO-lar kadr daıarlaýdyń jańa modeline kezeń-kezeńimen kóshse, memleket joǵary bilimdi qarjylandyrý men grant bólý tetigin jańartyp keledi. Al jumys berýshiler túlekterdi tájirıbesi men kásibı daǵdysyna qaraı baǵalaı bastady.
