Jyljymaıtyn múlik, qurylys jáne blokcheın naryqtary: 2026 jyly ne kútemiz
ALMATY. KAZINFORM – Kazinform agenttiginiń tilshisi Qazaqstan rıeltorlary qaýymdastyǵynyń, Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń, Blokcheın jáne tsıfrlyq maınıng qaýymdastyǵynyń ókilderimen tildesip, saladaǵy qazirgi ahýalǵa qandaı baǵa beretinin jáne 2026 jylǵa ekonomıkalyq boljamyn surap bildi.
Qazaqstan rıeltorlary qaýymdastyǵy prezıdentiniń keńesshisi Nına Lýkıanenkonyń aıtýynsha, qaýymdastyqtyń basty mindeti – jyljymaıtyn múlik naryǵynyń kúrt ózgeristerge urynbaı, baıypty ári birtindep qaıta beıimdelýine jaǵdaı jasaý.
– Bizdiń negizgi fokýsymyz – jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy kásibılik pen ashyqtyq deńgeıin arttyrý. Biz rıeltordyń qyzmeti tek «páter kórsetýmen» shektelmeı, alǵashqy keńes berýden bastap kiltti alǵanǵa deıingi mámileni keshendi túrde súıemeldeý ári klıent múddesin qorǵaý retinde qabyldanǵanyn qalaımyz, - deıdi Nına Lýkıanenko.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazirgi naryq birtindep «eseıip keledi»: mamandyqta suranysta bolý úshin tereń bilim men daǵdy qajet. Al klıentter qujattarmen, banktermen, salyqpen, ınvestıtsııamen jáne quqyq turǵysynan qaýip-qatermen kásibı túrde jumys isteı alatyn mamanmen seriktestik ornatýǵa daıyn. Onyń pikirinshe, bul – qısyndy úderis.
– Adamdar neni satyp alyp jatqanyn, qandaı qaýip-qater bar ekenin jáne ózderin qalaı qorǵaı alatynyn bilgisi keledi. Sondyqtan naryqta tek páter kórsetip, komıssııa alý emes, mámileni zańdyq turǵydan tolyq súıemeldeý, ınvestıtsııalyq keńes berý, tabys ákeletin jyljymaıtyn múlik pen jalǵa berýden túsetin kiristerdi basqarý, sondaı-aq halyqaralyq mámileler men qonys aýdarý (relokatsııa) qyzmetteri mańyzdy bolyp otyr. Basqasha aıtqanda, naryq dástúrli «páter kórsettiń – komıssııa aldyń» modelinen kásibı qyzmet kórsetý deńgeıine qaraı jyljyp keledi, - dep esepteıdi sarapshy.
Al Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń Almaty fılıalynyń dırektory Tımýr Nurtaev elde qurylys salasyn uzaq merzimge damytýdy kózdeıtin naqty strategııanyń joq ekenin aıtty, ıaǵnı salanyń aldaǵy baǵyty áli aıqyn emes.
– Sol sebepti biz, «Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» retinde, osyndaı strategııany ázirlep jatyrmyz jáne keıin ony Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligine usynýǵa daıynbyz. Degenmen, meniń oıymsha, Qazaqstannyń qurylys salasyn damytý strategııasyn ázirleý jáne kelisý jumysyn mınıstrlik pen «Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» birlesken túrde júzege asyrýǵa tıis, - deıdi ol.
Blokcheın jáne tsıfrlyq maınıng qaýymdastyǵynyń vıtse-prezıdenti Sergeı Pýtra da qaýymdastyqtyń maqsaty týraly aıtty.
Qaýymdastyqtyń eń negizgi basymdyǵy – tsıfrlyq maınıng ındýstrııasy men jalpy Qazaqstannyń krıptoındýstrııasy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy tıimdi dıalog ornatý.
– Bizdiń mindetimiz – memleketke de, bızneske de qolaıly bolatyn retteý tetikterin tabý jáne ortaq sheshimge kelý. Sondyqtan osy jyly da, odan keıingi kezeńde de biz dál osy baǵytta jumys isteı beremiz: krıptoındýstrııa men tsıfrlyq maınıng salasynda ıkemdi, biraq tıimdi memlekettik retteý júıesin qalyptastyramyz. Qazirgi kezde biz egjeı-tegjeıin naqtylap jatyrmyz, sebebi 1 qańtardan bastap jańa Salyq kodeksi kúshine endi. Salyq kodeksiniń mátinin oqý – bir basqa, al onyń qoldanylý tájirıbesi – múldem bólek másele. Sol sebepti biz búkil salany memlekettik retteý turǵysynda osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyramyz, - deıdi Sergeı Pýtra.
Onyń aıtýynsha, byltyr qaýymdastyq aldyńǵy jyldary qalyptasqan normatıvtik baza aıasynda jumys istedi.
Buryn tsıfrlyq maınıng energetıkalyq tapshylyq máselesine baılanysty aıtarlyqtaı shektelip, maınerler qatań memlekettik retteý talaptaryna saı qyzmet etýge májbúr bolǵan.
2025 jyldyń basyna qaraı bul shekteýdiń bári qoldanysta boldy.
– Byltyr biz osy shekteýlerdiń bir bóligin alyp tastadyq. Máselen, buryn tsıfrlyq maınerlerge basqa qyzmet túrimen aınalysýǵa tyıym salynǵan edi, kompanııa tek tsıfrlyq maınıngpen aınalysýy kerek bolatyn. 2025 jyly bul talap alynyp tastaldy. Sonymen birge buryn óndirilgen tsıfrlyq aktıvterdiń keminde 70%-yn AHQO bırjalary arqyly mindetti túrde satý talaby qoıylǵan, bul shekteý de joıyldy. Endi tsıfrlyq maınerler naryqtaǵy basqa qatysýshylar sııaqty óndirgen aktıvterin ótkizýdiń eń tıimdi jolyn óz betinshe tańdaı alady, - deıdi ol.
Sergeı Pýtranyń túsindirýinshe, bul maınerlerdiń óz aktıvterin sheteldik bırjalarda jappaı satatynyn bildirmeıdi. Bul tek AHQO bırjalary endi báseke jaǵdaıynda jumys isteıtinin kórsetedi jáne olar qazaqstandyq maınerlerge tıimdirek usynystar jasaýy múmkin.
Jańa Salyq kodeksine baılanysty qandaı ózgerister bolady
Sergeı Pýtranyń pikirinshe, tsıfrlyq maınerler úshin mańyzdy ózgerister bola qoımaıdy. Tsıfrlyq maınıngige qatysty salyq salý baptary burynǵy Salyq kodeksinen túgel derlik kóshirilgen.
Bul salyq salý mehanızmi salystyrmaly túrde jaqynda – 2023 jyly «Tsıfrlyq aktıvter týraly» zań qabyldanǵannan keıin ázirlengen jáne qazirgi kezde tıimdiligin kórsetip otyr. Sondyqtan jańa Salyq kodeksi engizilgende maınerler úshin aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıdy.
Alaıda jańa Salyq kodeksi tsıfrlyq aktıvterdi aınalymǵa shyǵaratyndarǵa áser etedi. Qoldanystaǵy Salyq kodeksinde arnaıy bap qarastyrylǵan edi: turaqty quny bar, ıaǵnı steıblkoındermen júrgiziletin operatsııalar salyqqa tartylmaıtyn. Jańa Salyq kodeksinde mundaı bap joq.
– Sondyqtan kez kelgen tsıfrlyq aktıvti satý nemese aıyrbastaý fızıkalyq jáne zańdy tulǵalar úshin korporatıvtik nemese jeke tabys salyǵyn salýǵa negiz bolady. Barlyq fızıkalyq jáne zańdy tulǵaǵa tsıfrlyq aktıvterdi satý operatsııalary boıynsha salyq mindettemesin muqııat zertteýge keńes beremin, áıtpese keıin tosyn jaǵdaıǵa tap bolýy múmkin. Buǵan tek fıat valıýtaǵa satý emes, bir tsıfrlyq aktıvti ekinshisine aıyrbastaý da kiredi. Fızıkalyq tulǵalar úshin mundaı operatsııa satý retinde esepteledi. Zańdy tulǵalarda barterlik mámile túsinigi bolsa, fızıkalyq tulǵalarda mundaı túsinik joq. Sondyqtan bir tsıfrlyq aktıvti ekinshisine aıyrbastaǵan jaǵdaıda fızıkalyq tulǵaǵa salyq mindettemesi týyndaıdy, - deıdi Sergeı Pýtra.
Qazaqstan qurylysshylar odaǵy fılıalynyń dırektory Tımýr Nurtaevtyń aıtýynsha, 2026 jyly Qazaqstandaǵy qurylys salasyna úsh zań áser etedi.
Birinshisi – 2025 jylǵy 1 qyrkúıekte kúshine engen jáne qazir qoldanystaǵy «Úlestik qurylys týraly» zań.
Ekinshisi – 2026 jylǵy 1 qańtardan bastap kúshine engen jańa Salyq kodeksi jáne úshinshisi – 2026 jylǵy shildede kúshine enetin Qurylys kodeksi.
Endi qurylys kompanııalary «Qazaqstan Turǵyn úı Kompanııasynyń» kepildigi bolsa, jergilikti atqarýshy organnyń ruqsatyn alsa nemese ekinshi deńgeıli bankte kredıttik jelisi bolsa ǵana turǵyndardan qarajat tarta alady.
– Alaıda qazirgi kezde paıyzdyq mólsherlemeler joǵary bolǵandyqtan, qurylys kompanııalary bankterden qarajat tartýǵa sırek júginedi. Sonymen qatar, eger «Qazaqstan turǵyn úı kompanııasy» (QTK) kepildigi bolmasa, qurylysshylar jobalaryn jarnamalaı almaıdy. Buryn qurylys kompanııalarynyń Almaty men Astanada keminde 18 myń sharshy metr qurylys tájirıbesi bolýy kerek edi, endi bul kórsetkish 10 myń sharshy metrge, al óńirlerde 10 myńnan 5 myń sharshy metrge tómendetildi. Bul durys sheshim dep esepteımin, sebebi ol qurylys kompanııalaryna «kógildir» aımaqtan shyǵýǵa jáne «Úlestik qurylys týraly» zań aıasynda jumys isteýge múmkindik beredi. Munda bir jaǵynan zań arqyly keıbir talaptar kúsheıtilse, ekinshi jaǵynan memleket belgili bir jeńildikter beredi, - deıdi Tımýr Nurtaev.
Jańa Salyq kodeksine qatysty sarapshynyń pikirinshe, qurylys bıznesine qoıylatyn talaptar kúsheıgen.
– Eger qurylys kompanııasy 2026 jylǵy 1 qańtarǵa deıin ruqsat alyp nemese qurylys-montaj jumystarynyń bastalǵanyn memlekettik organǵa habarlasa, páterdi satqan kezde QQS tólemeıdi. Salýshyǵa 16%-dy baǵaǵa qosyp, keıin salyq tóleý qajet bolmaıdy. Al ruqsat 2025 jylǵy 31 jeltoqsanda alynsa, kompanııa bir jyldan bir jarym jylǵa deıin, ıaǵnı qurylys júrgizý kezinde QQS tólemeı jumys isteı alady, - dep túsindirdi Tımýr Nurtaev.
Osylaısha, kelesi bir jarym jyl ishinde QQS boıynsha qatań talaptar qurylys kompanııalaryna is júzinde qoldanylmaıdy.
Bul memleketke turǵyn úı satyp alýshylar úshin QQS engizýdi birtindep, jumsaq túrde júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
– Degenmen, qurylys kompanııalary endi jeńildetilgen salyq júıesi boıynsha jumys isteıtin jeke kásipkerlerdi tarta almaıdy. Sol sebepti barlyq qurylys materıaly QQS qosylǵan baǵada satyp alynady, sondaı-aq atqarylatyn jumystarǵa da salyq salynady. Kez kelgen jaǵdaıda qurylys quny ósedi, onyń ishinde ınflıatsııa áseri de bar. Sondyqtan 2026 jyly jumystardyń ózindik quny men ınflıatsııa páterdiń satylý baǵasyna áser etedi, - dedi ol.
Qazaqstan rıeltorlary qaýymdastyǵynyń prezıdent keńesshisi Nına Lýkıanenkonyń pikirinshe, 2026 jyl rıeltorlar úshin beıimdelý jyly bolady. Salyq júıesindegi ózgerister qarjylyq ashyqtyqqa qoıylatyn talapty kúsheıtip, júktemeni arttyrady. Onyń oıynsha, keıbir mamandar úshin bul ońaı bolmaıdy.
Salany turaqty damytý úshin ne qajet
Sergeı Pýtranyń aıtýynsha, búgingi tańda salany turaqty damytý úshin mańyzdy sharalardyń biri – salaǵa ınvestıtsııa tartý.
Onyń pikirinshe, Qazaqstandaǵy ınvestıtsııalyq ahýal kúrdeli, sondyqtan ınvestorlar ártúrli sebepterge baılanysty elge kirýde qıyndyqqa tap bolady.
– Qazirgi kezde salany turaqty damytý úshin eń mańyzdy sharalardyń biri – bul, bálkim, ınvestıtsııalyq qyzyǵýshylyqty arttyrý. Bul ádette qarapaıym qadamdar: turaqty, kepildendirilgen retteý júıesi arqyly nemese salyqtyq júktemeni azaıtý arqyly júzege asady. Dál osy faktorlar árdaıym ınvestorlardy qyzyqtyrady jáne olardyń nazaryn aýdarýdyń eń ońaı joly bolyp esepteledi, - dep túsindirdi Blokcheın jáne tsıfrlyq maınıng qaýymdastyǵynyń vıtse-prezıdenti.
Onyń aıtýynsha, ınvestorlar naryqqa kirgen kezde uzaq merzim boıy dál qazirgi jaǵdaılarda jumys isteı alatynyna senim artady, sondaı-aq elektr energııasynyń tarıfteri uzaq ýaqyt boıy ózgermeıtinin kútedi.
Degenmen, onyń sózinshe, energetıkalyq turaqtylyqty qazirgi kúni tek boljam jasaý arqyly baǵalaýǵa bolady, naqty kepildik joq. Elektr energııasynyń baǵasy jyl saıyn ózgerip otyrady, bul ınflıatsııanyń áserine baılanysty.
Sonymen qatar elde áli de elektr energııasynyń tapshylyǵy bar, biraq bolashaqta ony kezeń-kezeńimen joıý josparlanǵan.
– Sondyqtan biz ınvestorlardy qyzyqtyratyn sharalardyń biri salyqtyq yntalandyrý bolýy múmkin dep esepteımiz. Bul tikeleı jeńildikter túrinde bolmaýy da múmkin, biraq belgili bir ınvestıtsııalyq sharttarmen baılanysty bolady. Mysaly, ınvestıtsııalar tek tsıfrlyq maınıngke emes, jasandy ıntellekt sııaqty irgeles salalarǵa da baǵyttalsa, kompanııalar belgili bir salyqtyq jeńildikter ala alady, - dep túsindirdi Sergeı Pýtra.
Almatydaǵy «Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» fılıalynyń basshysy Tımýr Nurtaev elde qurylys materıaldarynyń 50%-dan astamy ımporttalatynyn, ıaǵnı is júzinde bul sala basqa memleketterdiń ekonomıkasyna táýeldi bolyp otyrǵanyn aıtty.
Onyń oıynsha, Úkimettiń negizgi mindetteriniń biri – qurylys materıaldaryn otandyq óndiris arqyly qamtamasyz etý, osylaısha, valıýtalyq jáne geosaıası táýekelderdi azaıtý. Maqsat – óndiristi barynsha lokalızatsııalap, tipti 100%-ǵa deıin jetkizý, bul saladaǵy negizgi qajettilikterdi jabýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde qurylystyń ózindik qunyna tikeleı áser etedi.
– Men kelesi jyly Qurylys isteri komıteti qurylys normalary men erejelerine ózgerister engizý jumysyn jandandyrǵanyn qalaımyn. Kóptegen norma áli kúnge deıin KSRO kezindegi standarttarǵa súıenedi. Al tehnologııalar men qurylys materıaldary únemi damyp keledi: bir nárse paıda bolsa, endi biri eskirip qalady. Sondyqtan qurylys normalary men erejeleri qazirgi zamanǵa saı bolýy kerek, - deıdi Tımýr Nýrtaev.
Nına Lýkıanenkonyń pikirinshe, rıeltorlarǵa túsinikti oıyn erejeleri men birkelki kásibı standarttar qajet.
Onyń oıynsha, buǵan: kásibı mamandyqty memleket deńgeıinde moıyndaý, mamandardy oqytý jáne sertıfıkattaý júıesin engizý, satyp alýshylar men satýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, salyq salý tártibiniń ashyq ári aıqyn bolýy, protsesterdi tsıfrlandyrý, attestattalǵan rıeltorlardyń memlekettik reestrin qurý, sondaı-aq bankter men qurylys kompanııalarymen ózara árekettesý erejelerin aıqyndaý jatady.
Onyń aıtýynsha, damyǵan elderde rıeltor mamandyǵy qurmetke ıe jáne jalaqysy joǵary. Al Qazaqstanda bul sala durys baǵalanbaıdy, sondyqtan rıeltorlyq qyzmetke kezdeısoq adamdardyń kirip ketýin shekteý qajet.
– Aqparattyq alańdarda rıeltorlarǵa bólek zań qajet degen pikir jıi aıtylady. Men dál osyny aıtyp otyrmyn – rıeltorlarǵa zań kerek, naryqqa ǵana emes. Salada kóp nárse zań jobasyn kim ázirleıtinine, qandaı kásibı mamandar onyń talqylaýyna qatysatynyna baılanysty bolady. Áıtpese normatıvtik qujattar klıentke de, rıeltorlarǵa da esh paıda ákelmeýi múmkin. Naǵyz kásibı mamandar ózderin «tek rıeltor dep ataıtyndardan» aıyra almasa, biz áli de jaǵymsyz oqıǵalar men jaman pikirlerdi kezdestire beremiz. Sondyqtan mamandyqqa kirý deńgeıin belgilep, ony baqylaýǵa alý qajet, - deıdi sarapshy.
Onyń sózinshe, bul strategııalyq turǵydan naryqty zańsyz alypsatarlar men «kógildir shemalardan» tazartýǵa múmkindik beredi. Naryqta tek resmı jáne júıeli jumys isteıtinder qalady, bul klıentterdiń jáne memlekettiń salaǵa degen senimin arttyrady.
2026 jylǵa boljam
Sergeı Pýtranyń aıtýynsha, 2025 jyly tsıfrlyq maınıng salasy 2024 jylmen salystyrǵanda ósken. Ol bıyl da bul ósý jalǵasatynyn boljaıdy. Bul dınamıkaly «kún sanap ósý» ósý bolmaıdy, biraq birtindep jáne josparly túrde júredi. Sebebi ındýstrııaǵa kedergi bolǵan birneshe másele sheshildi. Tsıfrlyq maınıngke arnalǵan salyq salý júıesi túsinikti jáne ashyq etip jasalǵan.
– Biz Úkimet pen Prezıdenttiń krıptoındýstrııa men krıptonaryqqa degen jaǵymdy sıgnaldaryn baıqaımyz. Mysaly, Qazaqstanda CryptoCity jobasyn iske asyrý qarastyrylyp jatyr, bul tsıfrlyq aktıvterge úkimettiń kózqarasy belgili bir dárejede jumsarǵanyn kórsetedi. Munyń áseri tek retteý protsesinde ǵana emes, sonymen birge qazaqstandyq jáne halyqaralyq ınvestorlar men jobalardyń salaǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa oń áser etedi. Biz naryqtyń damyp, ósetinine senemiz, - dep túıindedi ol.
Almaty fılıalynyń «Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» basshysy Tımýr Nurtaev bylaı deıdi:
– Qazirgi kezde qurylys salasynyń damýy qalaı bolatynyn naqty aıtý qıyn, biraq men jaǵdaı ońaı bolmaıdy dep oılaımyn. Memlekettik organdar men depýtattar kezdesýlerde 2026 jyly iskerlik belsendiliktiń tómendeýi múmkin ekenin aıtyp otyr. Eger bul bolsa, adamdardyń tabysy azaıady, kompanııalar qyzmetkerlerin qysqartyp, shyǵyndaryn azaıtýǵa májbúr bolady. Bul óz kezeginde halyqtyń turǵyn úı satyp alý qabiletine áser etedi. Sondyqtan memleket «Otbasy Banki» men QTK arqyly ıpotekalyq baǵdarlamalardy qysqartpaı, kerisinshe qoldaýy kerek. Sol kezde turǵyn úı alǵysy keletin adamdarǵa múmkindik berilip, qurylys salasy toqtap qalmaıdy.
«Qazaqstan qurylysshylar odaǵy» – eldegi eń iri uıym. Oǵan barlyq óńirdegi fılıaldaryn qosqanda 1 750 kompanııa kiredi.
«Qurylysshylar odaǵy» buryn qabyldanǵan zańdarǵa túzetýler engizý boıynsha jumys isteıdi, óıtkeni úkimet jańa zańdardyń kásipkerlik jáne qurylys salasyna qalaı áser etetinin baǵalaıdy.
– Meniń usynysym, Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligi tek azamattardyń emes, qurylys salasynyń múddesin de qorǵaýy kerek. Qurylys salasy – ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi: bir jumys orny qurylys alańynda logıstıka, bank qyzmetteri, qurylys materıaldaryn óndirý sııaqty salalarda 6-7 qosymsha jumys ornyn qalyptastyrady. Sondyqtan qurylys salasynda toqyraýǵa jol berýge bolmaıdy, - dep qorytyndylady Tımýr Nurtaev.
Rıeltorlar qaýymdastyǵynyń keńesshisi qazirgi jaǵdaıdy «jeńil turaqtandyrý» dep sıpattaıdy – naryq kenetten sharyqtap ketpeıdi, kúrt quldyraý da bolmaıdy.
– Bastapqy naryq, eń aldymen, óte saqtyqpen qozǵalady: qurylys kompanııalary men satyp alýshylar qazir ár teńgeni muqııat eseptep otyr. Qaıtalama naryq jańa satyp alýshylardyń talaptaryna beıimdelýge májbúr bolady, olardyń qoljetimdi nesıeler alý múmkindigi shekteýli. Naryq joıylmaıdy – ol sanaly ári oılastyrylǵan túrde damıdy. Adamdar satyp alýdy jalǵastyra beredi, biraq ár qadamyn muqııat tekseredi, - dep boljaıdy Nına Lýkıanenko.
Onyń boljamynsha, jyldyń birinshi jartysynda naryqta suranystyń keıinge shegerilýi men aǵymdaǵy jaǵdaılarǵa beıimdelý kórinis tabady.
– «Otbasy Banki» baǵdarlamalary arqyly ıpotekalyq mámileler úlesi joǵary bolǵandyqtan, jyldyń basynda satyp alý belsendiligi tómen bolady. Memlekettik syılyqaqy naýryzda túsken kezde ǵana naryqta satyp alý áreketteri jandana bastaıdy, - dep atap ótti sarapshy.
Eske salaıyq, buǵan deıin Senat Qurylys kodeksiniń jáne ilespe qujattyń jekelegen baptaryn maquldamaı jańa normalarmen tolyqtyrý arqyly Májiliske qaıtarǵanyn jazǵanbyz.