«Aqsaq qulan» ańyzy men tarıhı shyndyq arasynda baılanys bar ma

Joshynyń dúnıege kelý qupııasy

Joshy — Shyńǵys hannyń úlken uly ári Joshy ulysynyń negizin qalaýshy. Tarıhshynyń aıtýynsha, Joshy ortaǵasyrlyq tarıhtaǵy eń jumbaq tulǵalardyń biri bolyp qala beredi. Onyń tóńiregindegi ǵylymı pikirtalas ǵasyrlar boıy jalǵasyp keledi. Al tarıhı derekkózderdegi qaıshylyqtar Shyńǵys han urpaqtarynyń bılikke talasy saldarynan odan saıyn órshı túsken.

— Bul baǵytta basy ashylmaǵan suraq óte kóp jáne talas áli tolastaǵan emes. Suraq negizinen onyń dúnıege kelýi, Mońǵol ımperııasyndaǵy mártebesi, óliminiń sebebi men ýaqyty týrasynda órbıdi. Pikir qaıshylyǵy Shyńǵys han urpaqtary bılik pen yqpal úshin qyrqysyp, Mońǵol ımperııasy qulaǵan almaǵaıyp zamanda týǵan edi. Saıası teketires tarıhı eńbek betinde kórinis taýyp otyrdy, — dedi Artem Porsın.

Tarıhshynyń aıtýynsha, Shyńǵys han urpaqtarynyń qos tarmaǵyn da jaqtaýshylar tarıhı oqıǵalardy kóbine óz bıleýshilerine tıimdi turǵydan kórsetken. Joshynyń dúnıege kelýi boıynsha daýly suraq negizinen «Mońǵoldardyń qupııa shejiresine» baılanysty týyndaǵan. Onda Joshynyń anasy, ıaǵnı Shyńǵys hannyń áıeli Bórte merkitterdiń tutqynynda bolǵan kezde zorlyq-zombylyq saldarynan týylýy múmkin ekeni jazylǵan. Alaıda qazirgi zamanǵy tarıhshylardyń basym bóligi muny saıası astary bar tuspal dep esepteıdi. Olardyń sózinshe, Shyńǵys han Joshyny árdaıym óziniń úlken uly retinde moıyndaǵan.

— Bul nusqa Joshy urpaqtarynyń qarsylastarynyń bılikke quqyǵyn joqqa shyǵarý jáne búkil ımperııalyq quryltaılarda sheshim qabyldaýyna kúmán keltirý maqsatynda ádeıi oılap tabylǵan. Sondyqtan munyń dál osy ýaqytta esh máni joq, — dedi tarıhshy.

Shejire qaıshylyǵy: Joshy neden qaıtys boldy?

Joshynyń 1225 jylǵy ólimi de kúmándi kúıinde qalyp otyr. Artem Porsın Joshynyń ólimi týraly málimet alýǵa bolatyn erte kezeńdegi derekkózderdi eki topqa bóledi. Olar — mońǵol ulystarynyń óz ishinde jazylǵan ımperııalyq jáne syrtqy derekkózder.

— Imperııalyq tarıhshylar bir jaǵynan óte kóp aqparatqa qanyq, ekinshi jaǵynan Shyńǵys han urpaqtarynyń bıligi men baqylaýynda bolǵandyqtan málimet kóbine burmalanyp jetken nemese aıtylmaǵan. Mońǵol qaǵanaty tusyndaǵy tarıhı eńbekterden tsenzýra bolǵanyn baıqaımyz. Bıleýshi áýletke kóleńke túsiretin jaǵdaılardy jazý barysynda ony túzetip otyrǵan nemese eleýsiz qaldyrǵan, — dedi tarıhshy.

XIII ǵasyrdyń elýinshi jyldary mońǵol bıligi tusynda jazǵan eń ejelgi ımperııalyq tarıhshy Djýveını Joshynyń Deshti-Qypshaqta qaıtys bolǵanyn ǵana tilge tıe etedi. XIV ǵasyrdyń basynda jazǵan Rashıd ad-Dın bir jazbasynda Joshynyń aýrý saldarynan qaıtys bolǵanyn jazsa, endi birde onyń ákesi jáne baýyrlarymen ózara qaqtyǵys kezinde kóz jumǵanyn tuspaldaıdy. Rashıd ad-Dınniń sózinshe, Shyńǵys han ony bir emes, birneshe márte Quryltaıǵa shaqyrǵan. Alaıda Joshy naýqas bolýy, alys jolǵa shydamaıtyny sebepti bas tartqan. Osy ýaqytta Mońǵolııaǵa mańǵyt taıpasynyń áldebir ókili kelip, Joshyny ańshylyq joryq kezinde kórgenin aıtqan. Shyńǵys han Joshyny kúıretý úshin uldary Shaǵataı men Úgedeıge áskerdi jınaýdy buıyrady. Degenmen, mońǵol áskeri batysqa attanyp ketken soń Joshynyń kenetten qaıtys bolǵany týraly habardy estıdi. Sol kezde Shyńǵys han ózine ótirik aqparat jetkenin túsinedi. Mańǵyt taıpasynyń álgi ókilin tabýǵa tyrysqanmen odan nátıje shyqpaǵan.

— Rashıd ad-Dın bir jaǵynan soǵys órti tutanýǵa shaq qalǵan úlken teketiresti jazsa, ekinshi jaǵynan «Joshy aýyryp qaıtys boldy» deıdi, — dep atap ótti Artem Porsın.

Tarıhshynyń málimdeýinshe, mońǵol bıliginiń tsenzýrasynan azat derekkózder jaǵdaıdyń budan da kúrdeli ekenin alǵa tartady. Úndistanda XIII ǵasyrdyń elýinshi jyldary jazǵan parsy tarıhshysy Djýzdjanı óz eńbeginde mońǵoldarǵa basa mán bergen. Ol Joshy óz ákesiniń buıryǵymen óltirilgenin ashyp jazady. Aıtýynsha, Joshy Deshti-Qypshaqqa Shaǵataımen birge barǵan, oǵan ulys qatty unaǵan. Biraq Shyńǵys hannyń ózi baǵyndyrǵan aımaqtar men taıpalardy jappaı qyryp-joıýǵa baǵyttalǵan áreketine qatty narazy bolyp, kóterilis jasaýǵa bel baılaıdy. Іnisi Shaǵataı muny ákesine jetkizip, Shyńǵys han Joshyny óltirýge adam jiberedi.

— Bul jerde másele Djýzdjanıdiń mońǵoldyń dushpany bolǵanynda. Tarıhshy olardy jek kórgen jáne mońǵol shapqynshylyǵynan bas saýǵalap Úndistanǵa qashqan. Sondyqtan onyń búkil jazǵany kúmán týdyrady, — dedi tarıhshy Porsın.

Egıpet tarıhshysy ál-Omarı keshteý, XIV ǵasyrda jazǵan. Ol da Joshy kisi qolynan qaza tapqanyn keltirgen. Ál-Omarı Horezmdegi bıleýshi tappen jaqyn qarym-qatynasta bolǵan, sondyqtan Altyn Ordadaǵy jaǵdaıdy jaqsy bilýi zańdy.

— Eger Joshyǵa jaqyn derekkózderge súıensek, jaǵdaı ekiushty bolyp kórinedi. Biz bıleýshi taptar arasynda qaqtyǵys bolǵanyn senimmen aıta alamyz. Áńgime Joshynyń Shyńǵys hanmen emes, inisi Shaǵataı ekeýiniń arasyndaǵy qaqtyǵysqa kep tireledi. Kóptegen derekkóz osyny kórsetedi. Joshynyń ólimi qoldan uıymdastyrylǵan bolýy ábden múmkin. Eger rasymen solaı bolsa, onda oǵan Shaǵataıdyń qatysy bar, — deıdi tarıhshy.

Porsınniń sózinshe, bul týraly Rashıd ad-Dın ishinara jazǵan. Ol Shyńǵys han qaıtys bolarynan shamaly ýaqyt buryn Shaǵataıǵa kóńili tolmaǵanyn keltiredi. Onyń ústine Shaǵataı Shyńǵys hannyń úshinshi uly Úgedeıdi murageri retinde jarııalaǵan áýlet jınalysyna qatyspaǵan kózi tiri jalǵyz uly edi. Tarıhshy Shyńǵys han Shaǵataı búlik shyǵarýy múmkin dep qaýiptengen bolýy múmkin dep esepteıdi.

Aqsaq qulan týraly kúı

Joshynyń ólimi kóshpendilerdiń jadynda ataqty «Aqsaq qulan» kúıi (mýzykalyq-poetıkalyq shyǵarma) arqyly saqtaýly. Shyǵarma jelisine sáıkes Shyńǵys han súıikti ulynyń ólimin estirtken kez kelgen adamdy ólim jazasyna kesetinin jarııalaıdy. Bul týraly qaǵanat ámirshisine qalaı aıtý keregin eshkim bilmeıdi. Bul mindetti naıman taıpasynyń noıany Ketbuǵa atqarǵan. Ol qaıǵyly habardy dombyranyń shanaǵynan kúı tógiltip jetkizedi. Tarıhshynyń sózine súıensek, oqıǵa jelisi Altyn orda kezeńinen bastaý alady. Mundaı sıýjet qazaq folklorynda ǵana emes, qyrǵyz ben noǵaıdyń epıkalyq dástúrinde de kezdesedi. Demek, kúı Joshy ulysy tarap, halyqtar bólinip shyqqanǵa deıin paıda bolǵany qısynǵa keledi.

— Bul — qazaq mádenıetinde ózindik orny bar óte qyzyq ári keremet ańyz. Shyqqan ýaqyty men shyndyqqa sáıkes keletin-kelmeıtini belgisiz bolǵandyqtan tarıhshylar mundaı ańyzdarǵa saqtyqpen qaraıdy. Ketbuǵa jyraýdyń kim bolǵany da — daýly másele, — dedi Artem Porsın.

Tarıhshy bul hıkaıanyń Altyn Orda dáýirinde hatqa túskenin, keıin qazaq, qyrǵyz jáne noǵaı folklorynda birneshe nusqada saqtalyp, bizge jetkenin alǵa tartady. Onyń ishinde HH ǵasyrdyń ortasynda jazyp alynǵan noǵaı nusqasynda jaǵdaı egjeı-tegjeı baıandalǵan. Mátini HV ǵasyrdyń basynda Myrza Ulyqbektiń kitabynda jazylǵan sıýjetpen dóp keledi.

— Ámir Temirdiń urpaǵy Myrza Ulyqbek saıasatker ǵana emes, aty álemge jaıylǵan iri ǵalym da edi. Ol «Tórt ulystyń tarıhyn» qurastyrǵan, Joshy ulysynyń tarıhyn jetik bilgen. Onyń ústine Altyn Orda handarynyń biriniń qyzyna úılengen. Ol óz eńbeginde Joshynyń ólimi týraly sýyt habardy belgili bir noıan Shyńǵys hanǵa án túrinde jetkizgenin jazǵan. Jyr mátini sózbe-sóz noǵaı nusqasyna óte jaqyn. Sondyqtan bul jyrdyń áý basta jazbasha túrde bolǵanyn, Joshy urpaqtary arasynda aıtylǵanyn joramaldaı alamyz. Joshy Ulysy qulaǵannan keıin jyrdaǵy oqıǵa aýyzeki ádebıettiń bir bóligine aınalyp, urpaqtan-urpaqqa tarap, ártúrli nusqada saqtalǵan, — dedi ol.

Ketbuǵa kim bolǵan?

Ketbuǵanyń tarıhı tulǵasyna qatysty zertteýshiler arasynda kópke deıin talas júrdi. Naımandardyń shejiresinde osyndaı esimder jıi ushyrasady. Shejire rettiligine qarasaq, ol rasymen XIII–XIV ǵasyrda ómir súrgen. Jazbasha derekte Ketbuǵa noıandardyń kórnekti ókili jáne sol kezeńdegi iri saıası tulǵa retinde belgili. Tegi naıman, mońǵol hany Qulaǵýdyń qolastynda qyzmet etken.

Joshy urpaqtary men qulaǵýlyqtardyń ózara qyrǵı-qabaq qarym-qatynasy tarıhtan jaqsy málim. Sol sebepti zertteýshiler arasynda «Qulaǵýǵa qyzmet etken Ketbuǵanyń bul kúıge qandaı qatysy bar?» degen suraq bolǵan. Óıtkeni shyǵarma jelisi boıynsha Shyńǵys hanǵa onyń ólimin estirtken adam Joshynyń tóńireginen shyqqan bolýy qajet. Qaraly habardy Shyńǵys hanǵa kim jetkizetinin Joshynyń jaqtastary sheshken. Sondyqtan ataqty kúıde sóz bolatyn Ketbuǵa Joshy ordasynyń noıany bolýy tıis.

— Ketbuǵanyń HІІІ ǵasyrdyń elýinshi jyldarynda Iranda boı kórsetýine jáne is-áreketine taldaý jasasaq, onyń áý basta Joshy ulysyna baǵynǵanyn, Batý han qaıtys bolǵannan keıin ǵana Qulaǵýdyń (Tóle urpaǵynyń) qaramaǵyna ótýge májbúr bolǵanyn shamalaımyz. Bul esim, onyń shyǵý tegi men naqty bir ulysqa baǵynyshtylyǵy týraly derek sáıkes kelýi múmkin. Búginde «Aqsaq qulan» kúıiniń keıipkeri Ketbuǵa men Iran, Irakty baǵyndyrǵan, 1260 jyly Aın-Djalýt shaıqasynda qaza tapqan Ketuǵa ekeýi bir adam ekenin tolyq senimmen aıta alamyn, — dedi Artem Porsın.

Ulytaýdaǵy mavzoleı kimge tıesili?

Ulytaýdyń kórki kóz tartarlyq taý bókterinde ornalasqan Joshy mavzoleıi — Qazaqstandaǵy kıeli mekenderdiń biri. Biraq uly qaǵannyń tuńǵysh uly osy topyraqta máńgilik damyl tapqany ras pa?

Tarıhshynyń aıtýynsha, bul aımaqta arheologııalyq zertteý jumysy jalǵasyp keledi. Eń kóne aǵash konstrýktsııalarǵa júrgizilgen radıokómirtekti taldaý nátıjesine saı bul XIII ǵasyrdyń 1260 jyldarymen merzimdeledi. Kesene XIV ǵasyrda turǵyzylǵan. 

— Meniń oıymsha, ol jerde Joshy ulysy shonjarlarynyń zırattary ornalasqan. Alaıda XX ǵasyrda qazba jumysy kezinde tabylǵan adam súıekteri alǵashqyda sol jerde jerlengen súıekter ekeni jáne munyń Joshynyń beıiti ekeni anyq emes. Bul suraq ázirge basy ashyq kúıinde qalyp otyr. Joshy ulysynyń alǵashqy qurylymy týraly jazbasha derekterge qaraǵanda onyń ıeliginiń ortalyǵy Ertis boıynda bolǵan. Sondyqtan onyń beıitin elimizdiń shyǵys jaǵynan izdegen áldeqaıda qısyndy, — dedi Artem Porsın.

Onyń ústine Ulytaý — kıeli ólke, halyqqa Joshy urpaqtary jerlengen oryn retinde tanys.

— Ulytaý Joshy urpaqtarynyń sol qanattarynyń biri bolǵan. Bul aımaq Batý áýletiniń tikeleı ıeliginde bolǵanǵa uqsaıdy. Sondyqtan onda Joshy urpaqtarynyń mazary bolýy ábden yqtımal. Alaıda, bul jáıtti áli de tereńirek zerttegen jón, — dedi tarıhshy.

Artem Porsın buǵan deıin «Joshy men Shyńǵys han arasynda rasymen teketires bolǵan ba, ataqty bıleýshiniń tuńǵyshy saıası kúrestiń qurbany bolýy múmkin de?» degen suraqtarǵa jaýap bergen bolatyn.