Jylqy jylynyń mańyzy qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Shyǵys kúntizbesi boıynsha 2026 jyl – jylqy jyly. Ol tarıhta qandaı oqıǵalarmen este qaldy jáne el úshin nesimen erekshe? Naýryz merekesi qarsańynda taqyrypty Kazinform agenttiginiń tilshisi zerdeledi.
Tarıhı oqıǵalar
Tarıhshylardyń aıtýynsha, jylqy jylyna qatysty túsinikterdiń qalyptasýyna tarıhı oqıǵalar áser etken. Máselen, keı derekterde bul kezeń Shyńǵys hannyń Orta Azııaǵa jasaǵan joryqtarymen tuspa-tus keletini aıtylady. Budan bólek, baıyrǵy jurt saýda-sattyq pen kóshi-qon sııaqty mańyzdy sharýalardy dál osy jylǵa josparlaǵan.
– Qazaqta «jylqy jyly aldyńda» degen maqal bar. Ol eki túrli maǵynada aıtylǵan. Ózgeristerge toly bolýy yqtımal. Jańalyq, jaqsylyq bolýy múmkin, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory Tursynhan Zákenuly.
Bul senimniń tamyry qazaq dalasynyń kóne tarıhymen de sabaqtas. Óıtkeni, Qazaqstan – jylqy alǵash qolǵa úıretilgen óńirlerdiń biri. Soltústik Qazaqstandaǵy Botaı mádenıeti (b.z.d. 3700-3100 jyldar) jylqynyń tuńǵysh ret qolǵa úıretilgenin dáleldeıdi. Jylqynyń arqasynda kóshpendiler alys qashyqtyqtardy baǵyndyryp, áskerı ústemdikke jetti.
Tikeleı jylqy jylymen sáıkes kelmese de, tarıhta osy kezeńdermen qabattasyp jatqan mańyzdy oqıǵalar az emes. Máselen, 1870 jyly «Túrkistan ýálaıatynyń» gazeti jaryq kórdi. 1930 jyly Túrksib temirjoly ashylyp, el aýmaǵynda tuńǵysh ret áýe qatynasy ornady. Al 1990 jyly ekonomıkany naryqtyq qatynastarǵa negizdeıtin zańdar qabyldansa, 2002 jyly Túrkistanda Dúnıejúzi qazaqtarynyń ekinshi quryltaıy ótip, Astanada «Báıterek» monýmenti boı kóterdi.
Dástúr men yrymdar
Sonymen qatar jylqy qazaq qoǵamynyń áleýmettik ómirinde aıryqsha oryn alǵan. Syıly qonaqqa at mingizý, kúıeý jigittiń qalyńdyq alýyna alǵash barǵanynda at baılaý, soǵysta jaý qorshaýynda qalǵan qolbasshyǵa at súıek berip qutqarý sııaqty dástúrler jylqynyń tek kólik emes, áleýmettik mártebeniń sımvoly bolǵanyn kórsetedi. «Atqaminer», «atqosshy», «atshabar» sııaqty laýazym ataýlarynyń ózi onyń qoǵamdaǵy rólin ańǵartady.
Qazaq jylqysyna arnalǵan tuńǵysh portal – Argymaq.kz saıtynyń bas redaktory Erjan Jaýbaıdyń aıtýynsha, jylqyǵa qatysty yrym-tyıymdar halyq ómirinde erekshe oryn alady.
– Ananyń qursaǵynan bastap o dúnıege deıin jylqyǵa qatysty tyıymdarmen ósemiz. Mysaly, bosanatyn áıeldiń tolǵaǵyn jeńildetýge arnalǵan «jylqy demi» degen dástúr bar. Shapqylap kelgen jylqynyń ıisin, demin ıisketedi. Jańa týǵan balany ataqty adamdardyń úzeńgisinen ótkizgen. Bul – bala abyroıly azamat bolsyn degen nıetten týǵan dástúr, – deıdi ol.
Jýrnalıst keltirgen derekter jylqynyń qazaq dúnıetanymyndaǵy ornyn taǵy bir qyrynan kórsetedi.
– Túrkitektilerdiń quıymshaǵynyń ústinde, jańa týǵan sábıde kók tańba bolady. Kóbine ony perishte qaqqan dep túsindiredi, keıde tulpardyń izi dep sanaıdy. Atqa minýge jaraǵan kezde balaǵa arnalǵan arnaıy qaýipsiz er-toqym – ashamaıǵa mingizý, súndet atyna otyrǵyzý sııaqty dástúrler bar. Qazaqta «Balań ynjyq bolsa, jylqy baqqyz, balań tentek bolsa, qoı baqqyz» degen maqal bar. Ol da atqa miný mádenıetin dáripteıdi, – deıdi spıker.
Qazaq uǵymynda jylqy kúndelikti turmystyń bóligi ǵana emes, ómir jolymen sabaqtas qasıetti janýar sanalǵan.
– Arheologııalyq qorymdar, ásirese Berel men Esik qorymdary oǵan dálel bola alady. Buryn batyrlar men aýqatty adamdardy jerleý kezinde jylqyny qatar jerlegen. Ol bul dúnıede jylqy adal qyzmet etkendikten, o dúnıede de serik bolsyn degen nanym-senimmen baılanysty, – deıdi ol.
Buǵan qosa 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002 jylqy jylynda týǵandar bıyl múshel jasqa tolady. Múshelden múshelge ótetin aralyqtaǵy jas adamǵa qaýip-qater jaqyndaıtyn, tán men jannyń ózgeriske ushyraıtyn kezeńi dep eseptelgen. Qarııalar múshel jasqa tolǵan adam súıikti kıimin bireýge berse, keler jylǵa amandyqpen ótedi deıdi. Al jylqy jyly týǵandarǵa bul jyly jylqyny baýyzdaýǵa bolmaıdy.
Jylqy jyly dúnıege kelgen tulǵalar
Osy jyly dúnıege kelgen uly tulǵalarǵa nazar aýdarsaq, jylqy jylynyń qazaq tarıhy men mádenıetinde aıryqsha iz qaldyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Derekkózderge súıensek, qazaqtyń dańqty batyry Qabanbaı (Erasyl) da jylqy jyly týǵan. Sol sııaqty qazaqtyń jyr alyby Jambyl Jabaev ta osy jyly dúnıege kelgen.
Qazaq ádebıetiniń kórnekti ókilderi – Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın jáne Іlııas Jansúgirov te jylqy jyly dúnıege kelgen tulǵalar. Ulttyq óner men mádenıet tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan shertpe kúı sheberi Tólegen Mombekov, «qazaq valsiniń koroli» atanǵan Shámshi Qaldaıaqov, jazýshy ári qoǵam qaıratkeri Ánýar Álimjanov, medıtsına ǵylymdarynyń doktory Tóregeldi Sharmanov ta osy jyly týǵan.
Sondaı-aq qazaq rýhanııaty men ádebıetiniń damýyna eleýli úles qosqan jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekov, qalamger Dúkenbaı Dosjanov, ulttyq murany zerttegen Aqseleý Seıdimbek, halyq jazýshysy Muhtar Shahanov pen qoǵam qaıratkeri Tólen Ábdik – tórt túlik tóresiniń jyly týǵan azamattar. Taekvondo sportyn damytýǵa zor úles qosqan Mustafa Óztúrik te jylqy jyly dúnıege kelgen tulǵalardyń biri.
Olardyń ómir joly jeńil bolmaǵan. Keıbiri zulmat zamannyń qyspaǵyn sezse, keıbiri ádiletsizdikke ushyraǵan, keıbiri óz dáýirinen oza týǵany úshin qýdalanǵan. Alaıda olar ustanymynan eshqashan bas tartpaǵan. Bul – jylqy jylynyń tabıǵatyna tán qasıet.
Juldyzshylar joramaly
Juldyzshylardyń boljamyna súıensek, jyl tynysh, biraq mańyzdy ózgeristerge toly bolmaq.
– Jyldyń stıhııasy – ot. Ol – jyldamdyqtyń, qozǵalystyń, progrestiń sımvoly. Sondyqtan bıyl barlyq sala qarqyndy damıdy, – deıdi nýmerolog Aıman Jetpisbaeva.
Sonymen qatar jyl reformalardy iske qosýǵa jáne jańa basqarý úlgilerin engizýge qolaıly kezeń.
– Bul ýaqytta mańyzdy kontseptsııalar men strategııalar qabyldanýy múmkin. Ekonomıka úshin jyl qaıta qurylymdaý jyly bolyp sanalady. Qarjy salasynda belsendilik kúsheıedi, al bıznes úshin jańa jobalardy bastaý tıimdi bolady, – dep túsindirdi nýmerolog.
Onyń aıtýynsha, ot stıhııasyn kóteretin jandarǵa, ıaǵnı 1966-1967, 1976-1977, 1986-1987, 1996-1997, 2006-2007 jyldary týǵandarǵa jyl sátti bolady. Sonymen qatar týǵan kún men aıdyń qosyndysy 1, 5, 6 nemese 8 shyqqan adamdar úshin de bul jyl qolaıly.
– Adamdardyń kóbisi tártipke keledi. Eńbekqor adam aqshanyń qadirin biledi, qarjylyq saýattylyq artady, kóptegen adamnyń kredıti azaıady, – deıdi nýmerolog.
Sondaı-aq bıyl ǵalymdar men IT mamandary ózderin kórsete alady. Jasandy ıntellekt pen tsıfrlandyrý qarqyndy damıdy. Osylaısha, ótken jylmen salystyrǵanda, ózgerister legi aýqymdy bolmaq.
Aıta keteıik, buǵan deıin Májilis depýtaty Amanjol Áltaev elimizde «Tulpar kúnin» belgileýdi usynǵan bolatyn.