Jylyjaıdan shyqqan qara tútin: Túrkistan oblysyndaǵy ekologııalyq ahýal alańdatady

Oblysta 600 gektarǵa jýyq jylyjaı kómirmen jylytylady

Búginde Túrkistan oblysynda 3 myńnan astam jylyjaı bar. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, jylyjaılardyń basym bóligi Saryaǵash, Qazyǵurt jáne Keles aýdandarynda shoǵyrlanǵan.

– Jalpy oblys boıynsha 1007 gektar bolatyn 3366 jylyjaı jumys isteıdi. Onyń ishinde qysqy-kóktemgi jáne kúzgi-qysqy kezeńderde 1506 sharýashylyqqa tıesili 599,4 gektar jylyjaı kómir otynymen, 42 sharýashylyqqa tıesili 50 gektar jylyjaı tabıǵı gazben jylytylady, – dep habarlady oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasy.

Vedomstvo málimetinshe, osyǵan baılanysty jylyjaı sharýashylyqtaryn ekologııalyq turǵydan jańǵyrtý jáne balamaly jylý kózderine kezeń-kezeńimen kóshirý túıtkildi máselege aınalyp otyr.

Tútinge tunshyǵyp otyrmyz: turǵyndar ne deıdi

Jylyjaılardan shyǵatyn tútin máselesi Saryaǵash pen Keles aýdandarynyń turǵyndaryn birneshe jyldan beri alańdatyp keledi. Áleýmettik jelilerde turǵyndar bul týraly birneshe márte shaǵym aıtyp, máseleni kótergen.

Ásirese Saryaǵash aýdanyndaǵy Jibek joly aýyldyq okrýgi men Yntymaq aýylynda, sondaı-aq Keles aýdanyndaǵy eldimekenderde kómirmen jylytylatyn jylyjaılardan shyǵatyn qoıý tútin turǵyndardyń narazylyǵyn kúsheıtken.

Saryaǵash aýdanynda 2183 jylyjaı ornalasqan, olardyń jalpy aýmaǵy –807,2 gektar. Onyń 551,8 gektary kómirmen, 7,5 gektary tabıǵı gazben jylytylady. Al 247,9 gektary – qarapaıym parnıktik úlgidegi nysandar.

Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, tútin ásirese kún sýyǵan túnderde qoıýlana túsedi.

– Túnde tútinnen tynys alý qıyndap ketedi. Temperatýra nólden tómen túskende jylyjaılarda otty qatty jaǵady. Máselen, túnde syrtqa shyqsańyz, aınalany qoıý tútin basyp turady. Jylyjaılar kóbeıip jatyr. Osy qarqynmen jalǵasa berse, aýanyń lastanýy kúsheıetini anyq. Gazǵa kóshedi dep jatyr, biraq bári áli tolyq kóshken joq. Osynsha aýmaqty tabıǵı gazben qamtý da ońaı emes. Keminde súzgi ornatsa da tıimdi bolar edi, – deıdi saryaǵashtyq turǵyndar.

Keles aýdany Aqtóbe aýyldyq okrýginiń turǵyny Marqabaı Qaldarbekuly sońǵy jyldary másele kúrdelene túskenin aıtady.

– Keıingi eki-úsh jyldan beri bul ózekti máselege aınaldy. Saryaǵashta shıpajaılar kóp, kelýshiler de az emes. Soǵan jaqyn ornalasqan jylyjaılardan shyǵatyn tútin turǵyndarǵa qolaısyzdyq týǵyzyp otyr. Qansha ret shaǵymdansaq ta, nátıje joq. Keıbiri qaldyq kómir jaǵady. Úıdiń esigin ashsaq, ıisi ókpeni ashytyp, bas aýyrtady. Amal joq, shydaımyz. Qysta kún sýytqanda aýa qatty lastanady. Munyń zardaby kórshi Ózbekstanǵa deıin jetip jatyr, – dedi ol.

Al Keles aýdany Oraz ata aýylynyń turǵyny Rústem Salıbekov ekologııalyq máselelerdiń jyl boıy jalǵasatynyn jetkizdi.

– Qysta kún sýyǵannan bastap jylyjaılardyń tútininen tynys alý qıyn. Óıtkeni tonna-tonna kómir jaǵylady. Al jazda Jartytóbedegi polıgonnan shyǵatyn qoqystyń ıisi maza bermeıdi. Osylaısha turǵyndar jyl on eki aı ekologııalyq qolaısyzdyqty bastan ótkerip keledi. Buryn shıpajaı mańyndaǵy qoqys pen káriz júıesiniń máselesi bolsa, endi oǵan jylyjaılardyń tútini qosyldy. Bul tabıǵatqa da, halyqtyń densaýlyǵyna da keri áserin tıgizip otyr, – dedi turǵyn.

Ekologııa departamenti: Zań buzǵan 64 tulǵa jaýapqa tartyldy

Túrkistan oblystyq Ekologııa departamentiniń málimetinshe, bıyl ekologııalyq kodeks talaptarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda baqylaý jumystary kúsheıtilgen. Nátıjesinde Túrkistan oblysynyń mamandandyrylǵan tabıǵat qorǵaý prokýratýrasynyń usynysy negizinde ekologııalyq zańnamany buzǵan 64 tulǵaǵa qatysty ákimshilik yqpal etý sharalary qoldanyldy.

Sáýir aıynda oblys ákiminiń orynbasarynyń tóraǵalyǵymen ótken keńeste jylyjaılardy kezeń-kezeńimen tabıǵı gazǵa kóshirý jáne tıimdi súzgileý júıelerin engizý máseleleri qaraldy.

– «QazaqGaz Aimaq» AQ óńirdi tabıǵı gazben qamtamasyz etý múmkindigi jetkilikti ekenin málimdegenimen, jylyjaı ıeleri gaz tarıfiniń qymbattyǵyn negizgi kedergi retinde atady, – dep habarlady oblystyq ekologııa departamenti.

Departament málimetinshe, jylyjaılarda ornatylǵan jańa úlgidegi jylytý peshterine júrgizilgen taldaý nátıjesinde azot oksıdteri (NO, NO₂) men kómirtek totyǵy (CO) mólsheriniń belgilengen normatıvterden joǵary ekeni anyqtaldy. Bul qoldanystaǵy jylytý júıelerin odan ári jetildirý qajettigin kórsetti.

Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń habarlaýynsha, bıyl 17 sáýirde oblysta qurylǵan jumys tobynyń quramyndaǵy aýyl sharýashylyǵy basqarmasy, aýdan ákimdikteri, «Atameken» UKP óńirlik fılıaly men Jylyjaı qaýymdastyǵynyń ókilderi Ózbekstannyń Tashkent oblysyndaǵy Qybyraı, Tashkent jáne ıÝnýsobod aýdandaryndaǵy jylyjaı keshenderine jumys saparymen baryp qaıtty. Sapar barysynda arnaıy súzgilermen jabdyqtalǵan qazandyqtardyń jumysy zerdelenip, qazandyq óndirýshi kásipkerlermen tájirıbe almasý júrgizildi.

– Qazirgi ýaqytta jylyjaı qazandyqtaryna tútin súzgilerin ornatý baǵytynda «TERMOGROUP» JShS jáne «ELNÝR» sharýa qojalyǵymen birlesken jumystar júrgizilip jatyr. «ELNÝR» sharýa qojalyǵy tájirıbelik negizde eki sý súzgisin jasap, fermerlik jylyjaılarǵa ornatty. Mamyr aıynda Ekologııa departamentiniń zerthanasy tıisti synaq júrgizdi. Onyń qorytyndysy endi belgili bolady, – dep málim etti basqarma.

Basqarma málimetinshe, memlekettik baǵdarlama aıasynda fermerlik jylyjaılarǵa ár gektarǵa 4,8 mln teńge, al ónerkásiptik jylyjaılarǵa 8,1 mln teńge kóleminde sýbsıdııa beriledi. Sondaı-aq 2023 jyldan bastap elektr energııasy, tabıǵı gaz jáne kómir shyǵyndarynyń bir bóligin sýbsıdııalaý tetigi engizilgen.

Osyǵan baılanysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine memlekettik qoldaý tetikterin jetildirý jóninde usynys joldanǵan. Atap aıtqanda, sýbsıdııalaý kezinde tútin súzgilerin ornatqan sharýashylyqtarǵa basymdyq berý týraly qaǵıdaǵa ózgerister engizý usynyldy.

Jylyjaı ıeleri: Súzgi ornatýǵa daıynbyz, biraq naqty talaptar qajet

Jylyjaı sharýashylyǵy eń damyǵan Saryaǵash aýdanynda tórt gektar aýmaqty alyp jatqan Agro Tur jylyjaı kesheninde kókónis pen gúl daqyldary ósiriledi.

Sharýashylyq basshysy Tursyn Tasqojaevtyń aıtýynsha, bıylǵy kúzden bastap jylyjaılardyń súzgisiz jumys isteýine jol berilmeıtini eskertilgen. Qazir Túrkistan oblysyndaǵy 100-den astam jylyjaı sharýashylyǵy ekologııalyq jaýapkershilik jónindegi memorandýmǵa qol qoıǵan.

– Іri jylyjaılarǵa súzgi ornatý jóninde talap qoıyldy, búginde onyń tizimi naqtylanǵan. Biz Ózbekstannan sý arqyly jumys isteıtin súzgini taýyp, tájirıbe retinde ornatyp jatyrmyz. Bul júıe qara tútindi sý arqyly ótkizip, zııandy zattardy ustap qalady, syrtqa tek bý shyǵady. Ornatqannan keıin ekologterdi shaqyryp, tıimdiligin birge baǵalaımyz. Eger nátıje jaqsy bolsa, osyndaı súzgilerdi jappaı engizýdi josparlap otyrmyz. Bir súzginiń quny shamamen 500 myń teńge, – dedi kásipker.

Onyń sózinshe, buǵan deıin jylyjaılarda tsıklondy súzgiler paıdalanylǵanymen, olardyń tıimdigi tómen bolǵan.

– Zııandy bólshekter súzgide jınalǵanymen, tútinniń qara túsi tolyq joıylǵan joq. Sondyqtan qazir tıimdirek tehnologııalardy izdestirip jatyrmyz. Munda kómirdiń sapasy da mańyzdy. Sapasyz kómir tolyq janbaı, tútin shyǵarady. Ondaı jaǵdaıda súzginiń de tıimdiligi tómendeıdi, – deıdi ol.

Kásipker taǵy bir mańyzdy másele retinde sý negizindegi súzgileý júıeleriniń sáıkestik sertıfıkattarynyń joqtyǵyn aıtty.

– Bul Qazaqstanǵa ǵana emes, ózbekstandyq áriptesterimizge de ortaq másele. Qazir birneshe súzginiń tıimdiligin synap jatyrmyz. Qaısysy ekologııalyq talaptarǵa saı kelse, sony qoldanamyz. Biz súzgi ornatýǵa daıynbyz. Alaıda sertıfıkat bolmaǵandyqtan, ekologter mundaı júıelerdi talapqa sáıkes emes dep esepteıdi. Ázirge eskertý jasap keledi, biraq jylytý maýsymy da jaqyndap qaldy, – dedi ol.

Jylyjaı ıeleri máseleni barlyq múddeli taraptyń qatysýymen talqylaýdy usynyp otyr. Olardyń pikirinshe, kásipkerler, ekologter, jergilikti atqarýshy organdar jáne oblys basshylyǵy qatysatyn dóńgelek ústelde shyǵaryndylardy baǵalaý ádistemesi, qoldanylatyn súzgilerge qoıylatyn talaptar jáne sertıfıkattaý tártibi naqty aıqyndalýy qajet.

Gazǵa kóshý: ekologııa men ekonomıkanyń ara salmaǵy

Jylyjaı ıeleri úshin ózekti máselelerdiń biri – kómirden tabıǵı gazǵa kóshý. «QazaqGaz Aimaq» AQ Túrkistan óndiristik fılıalynyń málimetinshe, 2025-2026 jyldary gazdandyrýǵa ótinim bergen 73 jylyjaıǵa tehnıkalyq shart berilgen.

– Onyń ishinde 59 jylyjaı atqarýshy tehnıkalyq qujattamany tolyq rásimdep, tabıǵı gaz jelilerine qosyldy, – dep habarlady mekeme.

Tabıǵı gaz ekologııalyq turǵydan kómirge qaraǵanda áldeqaıda taza otyn bolǵanymen, kásipkerler onyń ekonomıkalyq tıimdiligine alańdaıdy. Taıaýda tabıǵı gaz tarıfi ósip, bir tekshe metriniń quny shamamen 100 teńgege jetken.

Agrarshylardyń pikirinshe, gazǵa kóshý kezinde memlekettik qoldaý jetkiliksiz bolsa, jylyjaı ónimderiniń ózindik quny ósip, shaǵyn sharýashylyqtardyń básekege qabilettiligi tómendeýi múmkin.

Buǵan deıin Túrkistan oblysynda ekologııalyq zańnamany buzýdyń 73 deregi anyqtalǵany týraly jazǵan edik.