Jyl basy — Naýryz: umytylyp bara jatqan salt-joralǵylar

Elimizde Naýryz — memlekettik mereke. 2009 jyldan bastap meıramda 3 kún demalys beriledi. Beıresmı túrde óńirlerde Naýryz bir aı boıy toılana beredi. Myńdaǵan jyl tarıhy bar merekede buryn atqarylǵan, biraq qazir umytylyp bara jatqan salt-dástúr elementteri jóninde mamandardan surap bilgen edik.

Eńbek pen keńdik merekesi

Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Bolat Qorǵanbektiń aıtýynsha, Naýryz — adam balasymen birge jasasyp kele jatqan meıram. Kóne mereke bolǵandyqtan, álbette umytylǵan dástúrler bolady. Olardyń endi atyn da, zatyn da anyqtaý múmkin emes. Degenmen, buryn atqarylǵany málim, biraq búginde eshkim istemeıtin joralǵylar da bar.

— Mysaly, buryn Naýryzda kóne kıimder, eski-qusqy zattar órtelgen. Bul — «Jamandyqtyń bári eskimen ketsin, jańa jylda bárin jańadan bastaımyz» degen nıettiń kórinisi. Jańarýdyń belgisi retinde áıelder jańa kıim, jańa kilem toqyǵan. Egin egý dástúri bolǵany da belgili. Sebebi bul — eńbek meıramy, — deıdi ádebıettanýshy.

Sondaı-aq bos ydys qaldyrmaı sý toltyrý yrymy bolǵan.

— Qazir ony keı zertteýshiler «molshylyq, toqshylyq bolsyn» degen uǵymnan shyqqan dep túsindirip júr. Biraq menińshe, munyń máni basqada. Ydystarǵa sý toltyrylǵan sebebi — bul kezde sýdyń ózi tazarady, nurlanady. Mine, osy sekildi kópshilikke belgili, biraq qazir eshkim atqara qoımaıtyn yrym-joralǵylar bar, — deıdi B. Qorǵanbek.

Sonymen birge, merekeniń basty erekshelikteriniń biri — keshirý. Arazdasqandar, renjiskender birin-biri keshirip, tatýlasady. Óıtkeni, bul — keńdik meıramy.

Naýryzda tek jaqsy sóz, aq tilekter aıtylǵan. Olar óleń-jyr túrinde tógilgen. Halyq bul kúndi ári kıe tutyp, ári qasıetinen qoryqqan. Bireýge jaman sóz aıtsam, ol oryndalyp, taǵdyryn kúıretemin dep qaýiptengen.

— Naýryzda atqarylatyn osyndaı yrym-joralǵylardy biz bilemiz. Sondyqtan olardy joǵaldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Degenmen, atqarýǵa kelgende, nemquraıdylyq tanytamyz. Bul dástúrlerdiń mán-maǵynasyn jete túısinbegendikten bolsa kerek. Sondaı-aq Naýryzda tyıymdar da bolǵan. Olardyń qataryna jaman sóz aıtpaý, jaman is istemeý, uzaq jolǵa saparǵa shyqpaý t. b. jatady, — dep túıindedi ǵalym.

Tarıhı derekterde Naýryz týraly ne jazylǵan

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Maqsat Alpysbestiń sózinshe, Naýryz — qadym zamandardan toılanatyn halyq merekesi.

— Ejelgi qytaı derekterinde ǵundar eldiń rýbasy abyzdaryn jınap, jylyna bir ret úlken jıyn ótkizetini jazylǵan. Bul faktiniń ózi «Ulystyń uly kúni — Naýryz» degen sózdiń mánin ashyp turǵandaı. Óıtkeni, memlekettiń úlken toıy degen maǵynany bildirip tur. Sondaı-aq atalǵan derek Naýryzdyń tarıhy qanshalyqty tereń ekenin dáleldeıdi. Sebebi ǵundar bizdiń zamanymyzǵa deıingi ǵasyrlarda dáýir keshken, — deıdi ol.

M. Alpysbes Omar Haııam XI ǵasyrda «Naýryznama» degen eńbek jazǵanyn atap ótti. Onda merekeni túrki patshalary qalaı uıymdastyrǵany qamtylǵan. Shyǵarmada meıram saıası, memlekettik dástúrlermen baılanysty bolǵandyǵy kórsetiledi. Mysaly, Naýryz merekesinde patsha halyqqa syı bergen jáne halyqtyń aldynda patshaǵa da tartý jasalǵan.

— Ortaǵasyrlyq túrki memleketi Seljúkter patshalyǵynda el bıleýshilerine Naýryzda altyn, arpa, qylysh, júzik, sadaq, jebe, júırik at, lashyn sekildi syılyqtar berilgen. Olardyń máni el bıleıtin qaǵan týraly ǵun-túrkilik dáýirlerdegi túsinikpen baılanysty. Táńirdiń qalaýymen, Táńirdiń qutymen taqqa otyrǵan bıleýshiniń sıpaty bıik, — deıdi tarıhshy.

Sol sebepti patshaǵa asyl tastyń ishindegi eń asyly — altyn, jylqynyń ishindegi eń júırigi — tulpar, dándi-daqyldardyń ishindegi eń qundysy — arpa, qyran qustardyń ishindegi eń asyly — lashyn, bıliktiń sımvoly — júzik, t. b. eń qymbat syılyqtar usynylǵan.

— Bıleýshi de buqaraǵa syı-qurmet kórsetip, tartý-taralǵysyn úlestirip, jarylqaǵan. Bul — bılik pen halyq arasyndaǵy ózara jaqyn qarym-qatynastyń kórinisi. Omar Haııamnyń «Naýryznamasynda» osyndaı jaıttar baıandalady, — dep túıindedi M. Alpysbes.

Altybaqan — oıyn emes, ǵuryp

Mádenıettanýshy Serik Erǵalıdiń pikirinshe, Naýryz merekesinde kórinis tabatyn, biraq mán-maǵynasy kópshilikke beımálim ulttyq qundylyqtar bar. Sonyń biri — altybaqan ǵurpy.

— Altybaqandy sovettik etnografııa ulttyq oıyn dep keldi. Oıyn bolsa, onda onyń erejesi bolýy kerek. Al munda ereje joq. Demek, bul oıyn emes. Bul kún men túnniń teńelýine baılanysty ǵuryp. Altybaqannyń bir basynda boıjetken, ekinshi jaǵynda erjetken jigittiń terbelýi — bireýi kúnniń, bireýi aıdyń belgisi. Osylardy terbetý arqyly — ǵalamdyq úılesimdi pash etý. Altybaqan tek qazaqtarda naqty saqtalǵan. Qyrǵyz jáne hakas halyqtarynda da bar, biraq olar umytqan. Bizge qarap qaıta qalpyna keltirip jatyr, — deıdi mádenıettanýshy.

Budan bólek zertteý jumystary nátıjesinde tabylǵan qazaq halqynyń ulttyq ashanasyna qatysty derekter de jetkilikti.

— Qazaqtyń dáminen quralǵan 3 deńgeılik álem bar. Osyny dáripteıtin «Naýan» degen taǵamdyq sóreni qalpyna keltirdik. 3 beldeýlik álem — ol joǵarǵy, ortańǵy jáne tómengi álem. Mysaly qazaqta et ónimderin «qyzyl», sútten jasalǵan taǵamdardy «aq», kókónis, jemis-jıdekti «kók» deıdi. «Naýannyń» úsh sóresine osy atalǵan taǵamdardy salyp, dastarhanǵa qoıady. Aınalasyna baýyrsaqty shashyp tastaıdy. Baýyrsaq eshqashan qazaqtyń dastarhanynda shektelip, ydysqa salynbaǵan. Sebebi baýyrsaq kúnniń sáýlesiniń, jaryqtyń belgisi, — deıdi S. Erǵalı.

Bulaqtyń kózin qalaı ashamyz

Jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Jádı Shákenulynyń sózinshe, Naýryzda jasalatyn, biraq qazir sırek kezdesetin salt-dástúrlerdiń biri — «Bulaqtyń kózin ash» dep atalady.

— Atalǵan dástúrdiń mazmunyn týra maǵynasynda qabyldasaq, árıne ol bulaqtyń kózin ashý, shyqpaı jatqan sýdy shyǵarý degen mándi bildiretini ras. Al degenmen mundaǵy negizgi oıdyń sananyń, joldyń, ımandylyqtyń bastaý kózderine qaratylyp aıtylǵanyn kóbimiz áli tolyq uǵyna almaı júrmiz. Bul dástúr Naýryzda urpaǵymyzǵa kórsetetin úlgimizben dáripteıtin danalyǵymyzdy qamtıtyn, fılosofııalyq máni mol dúnıe, — deıdi qalamger.

Ulystyń uly kúni aǵash otyrǵyzý, qorshaǵan ortany taza ustaý, jas urpaqqa aıtatyn aqyl men naqyl sııaqty san taraýly bilimdi osy bulaqtyń kózin ash dástúri qamtıdy. Bulaqtyń sýy kólge, teńizge, odan ári muhıtqa baryp quıatyny sııaqty bul dástúrdiń negizinde alynǵan Naýryzdyń álippelik saýatyna qatysty qundylyqtar keler býyndarǵa jete beredi.

Qazaq halqynyń jan-dúnıesi ejelden tabıǵatpen tynystas. Mysaly, ejelgi túrki dáýirinde de Naýryz merekesi toılanǵan. Túrkiler bul meıramdy ózderiniń dúnıetanymyna saı ótkizgen.

— Eń qarapaıym bir mysal keltireıin: ol kezeńde ókshesi joq, basyna eshqandaı temir qaǵylmaǵan, jumsaq bylǵary teriden tigilgen aıaq kıim kıetin dástúr bolǵan. Ol ne úshin?! Eger qatty aıaq kıimmen atqa minseń, attyń baýyryn jaralaısyń, jerde júrseń jerdiń shóbin, kógin jaralaısyń. Sondyqtan shópti qıma, kópti qıma degen dúnıetanymǵa baılanysty osy dástúrdi saqtaǵan. Bul bizdiń tabıǵatpen egiz ekenimizdiń bir kórinisi, — dep túıindedi jazýshy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Mońǵolııadaǵy qazaqtar Naýryz meıramyn qalaı toılaıtynyn jazǵanbyz.