JI dáýirindegi túrki ıntegratsııasy: «Er túriktiń besigindegi» beıresmı sammıtten ne kútemiz

175 mln adamnan asatyn naryq jáne tarıhı tamyrlastyq

2009 jyly Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi retinde qurylǵan uıym araǵa 12 jyl salyp resmı túrde halyqaralyq uıym retinde tirkeldi.

Sıpaty men tabıǵatyna qarasaq, TMU - áskerı blok ta, ekonomıkalyq odaq ta emes. Ataýy men múshelerine qarap Arab lıgasyna uqsatýǵa bolady. Biraq alyp jatqan aýmaǵy men ekonomıkalyq qurylymy, damý deńgeıi men saıası júıesi áldeqaıda árkelki, ıntegratsııa qaǵıdattary jan-jaqty. Uıymnyń beldi múshesi Túrkııa keıingi jyldary NATO-nyń (Soltústik atlantıkalyq kelisim uıymy) mańyzdy bólshegine aınaldy. Qalǵan 4 memleket - TMD-nyń músheleri. Qyrǵyzstan men Qazaqstan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy arqyly Máskeýmen tyǵyz baılanysty ıntegratsııalardyń belsendi oıynshysy bolyp otyr. Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan úshtigi - Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń da tolyqqandy múshesi. Budan TMU-ǵa kiretin elderdiń aýmaǵynda túrli formattaǵy ıntegratsııalar básekesi bar bolǵanmen, tarıhı tamyrlastyqtan bastaý alatyn ámbebap formattaǵy túrki ıntegratsııasyna baýyrlas elderdiń bári de múddeli ekenin kórýge bolady.

Sońǵy resmı derek boıynsha, uıymǵa múshe elderdiń jıyntyq jalpy ishki ónimi (JІÓ) 2,4 trln dollarǵa jetken. Al birlesken syrtqy saýda kólemi 850 mlrd dollar bolǵan. Uıym ishindegi ózara saýda kólemi 57 mlrd dollardan asqan. Bul - uıymnyń jalpy syrtqy saýda kóleminiń 7 paıyzy degen sóz. Birneshe jyl buryn atalmysh kórsetkish 3 paıyzdyń kóleminde ǵana bolatyn.

Qazaqstannyń uıymǵa múshe eldermen saýda kólemi 12,9 mlrd dollar bolyp otyr. Basqasha aıtsaq, ózara saýdanyń 23 paıyzyn nemese besten bir bóligin Qazaqstan qamtamasyz etip tur degen sóz.

Halyqaralyq valıýta qorynyń málimeti boıynsha álemdik nomınaldy JІÓ 126 trln dollarǵa jetken. Sonda TMU-ǵa múshe 5 memlekettiń 175 mıllıonnan astam halqy (álem halqynyń 2,18%) álemdik JІÓ-niń 1,7%-yn beredi degen sóz. Salystyryp qarasaq, halqynyń sany 450 mln adamnan asatyn Eýropalyq odaq (jer shary halqynyń 5,6%-y) álemdik JІÓ-niń 14-15%-yn qamtamasyz etedi. TMU-ǵa múshe elderdiń demografııalyq áleýetin, onyń ishinde Ózbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan sııaqty elderdiń álemdegi eń «jas ulttar» qataryna kiretinin eskersek, Ázerbaıjan men Qazaqstannyń munaı-gaz resýrsyna baı ekenin, Túrkııanyń geografııalyq orny men 100 jyldan asatyn derbes ekonomıkalyq tájirıbesin, týrızm men áskerı ónerkásiptegi jetistikterin eskersek, qolda bar áleýet áli tolyq ıgerilmeı jatqanyn kórýge bolady. Qazaqstan osy áleýetti jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý salasy arqyly keńeıte túsýdi usynyp otyr. Sol sebepten de Túrkistan tórindegi beıresmı sammıttiń taqyrybyn osy salamen baılanysty etip aldy.

TMU sońǵy jyldary Túrki ınvestıtsııalyq qory, DEPA, TURANSEZ, e-Permit, e-CMR, TURKUNIB jáne «Tsıfrlyq Jibek joly» sekildi jobalar arqyly ózara saýda, ınvestıtsııa, kólik-logıstıka, tsıfrlyq baılanys, bilim jáne tehnologııalyq ıntegratsııany kúsheıtýge basymdyq berip keledi.

Astana TMU-ǵa tyńnan ne usyna alady?

Dúnıejúzilik banktiń esebi boıynsha, tsıfrlyq ekonomıkanyń álemdik JІÓ-degi úlesi 15%-dan asqan. Al 2030 jylǵa qaraı JI álemdik JІÓ-ge 20 trln dollarǵa deıin úles qosady degen boljam bar. OpenAI bas atqarýshy dırektory, ChatGPT-diń negizin qalaýshy Sem Altman sııaqty sarapshylar 2028 jyly álemdegi Data-ortalyqtardyń ujymdyq ıntellektisi adamdardyń ujymdyq ıntellektisinen asyp túsedi degen boljam aıtyp júr. Qazaqstan osy tendentsııalardyń bárin jan-jaqty saralaı otyryp, jasandy ıntellekt pen tsıfrlyq tehnologııalardy kezekti ekonomıkalyq serpilistiń kózi, tehnologııalshyl ultqa aınalýdyń tetigi retinde tańdap aldy. Astana osy basym baǵytty túrki ıntegratsııasynyń da ózegi etýge yntaly. Mundaı bastamanyń artynda búginge deıin jolǵa qoıylǵan naqty júıe tur deýge bolady. Qazaqstan qazir Dúnıejúzilik elektrondy úkimet ındeksinde 24-orynda tur. Astana Hub alańy arqyly 2025 jyly 1,1 mlrd dollardyń ІT qyzmetin eksporttady. Osy hab bazasynda qurylǵan 1 mlrd dollar bolatyn venchýrlyq qordyń qoldaýyn qazaqstandyqtarmen birge relokanttar, kórshi elderdiń startap avtorlary kóre bastady. Bıyl 1 qyrkúıekte elde tuńǵysh JI ýnıversıtet ashý josparlanǵan. Byltyr jazda Alem.cloud atty Ortalyq Azııadaǵy eń iri sýperkompıýter resmı túrde iske qosyldy. Ol álemdegi 500 iri sýperkompıýterdiń renkınginde 86-orynda tur.

Al Ekibastuzda esepteý qýaty 1 GVt bolatyn derekterdi óńdeý alqaby qurylyp jatyr. Energetıka mınıstrligi kelesi jyly Qazaqstanda elektr qýatynyń profıtsıti qalpyna keledi degen esep aıtyp otyr. Osynyń arqasynda Ekibastuzdaǵy JI-habta 1 KVt/saǵ elektr qýatyna 2,5 AQSh tsentin tóleıtin tarıf usynylmaq. Bul atalǵan ortalyqqa úlken básekelik artyqshylyq beredi degen jospar bar. Premer-mınıstrdiń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, mundaı tarıf AQSh alqaptaryndaǵy baǵadan 4 ese arzan. Al Eýropada bul tarıf 20-40 eýro-tsent aralyǵynda. Mádıev Ekibastuzdaǵy JI-alqap 100 mıllı-sekýndtan kem bolmaıtyn jyldamdyqpen bir mezette 1 mlrd adamǵa deıin qyzmet kórsete alatynyn aıtyp júr.

2027 jylǵa deıin One Web, Starlink, Amazon, Shanghai SpaceSail sııaqty spýtnık arqyly ınternet taratatyn halyqaralyq kompanııalar Qazaqstan aýmaǵynda aımaqtyq ınfraqurylym núktelerin salýǵa kelisip otyr. Osylaısha kórshi elder spýtnık ınternetke Qazaqstandaǵy ınfraqurylym arqyly qosylatyn múmkindik almaqshy.

Sondaı-aq, bıyl Kaspıı tabany arqyly tartylyp jatqan ınternet kabel iske qosylýy kerek. Bul Reseı aýmaǵy arqyly taratylatyn trafıkke balama marshrýt bolmaq. Osy arqyly Azııa men Eýropa arasyndaǵy trafık tranzıtindegi Qazaqstannyń úlesi 1,5%-dan 5%-ǵa ósedi degen esepteýler bar.

Astana osy bastamalardyń bárin endi túrki ıntegratsııasy arqyly masshtabtaýdy kózdep otyr.

Orta dálizge baılanǵan ortaq múddeler

Túrkistandaǵy basqosý uıymnyń sońǵy jyldary ekonomıkalyq, kólik-logıstıkalyq, tsıfrlyq jáne tehnologııalyq ıntegratsııa baǵytyna basymdyq berip kele jatqan kezeńimen tuspa-tus kelip otyr. TMU elderi, ásirese, 2021 jylǵy Ystanbul sammıtinen keıin «Túrki áleminiń keleshegi–2040» strategııasy aıasynda ortaq tsıfrlyq keńistik, ınnovatsııa jáne jasandy ıntellekt salasyndaǵy yqpaldastyqty kúsheıtýge den qoıyp keledi.

Deı turǵanmen jasandy ıntellekt máselesi alǵash ret TMU sammıtiniń basty taqyryby bolmaq. Uıymnyń yntymaqtastyq baǵyttary tsıfrlyq ekonomıkany damytý, memlekettik qyzmetterdi avtomattandyrý, kıberqaýipsizdik, logıstıka jáne transshekaralyq saýda salalarynda ortaq tehnologııalyq ekojúıe qalyptastyrý sııaqty máselelerdi de qamtıdy. Buǵan deıin Bishkek sammıtinde tsıfrlyq ekonomıka seriktestigi týraly kelisimge qol qoıylyp, tsıfrlyq bolashaq uıymnyń negizgi basymdyqtarynyń biri retinde jarııalanǵany jáne bar.

Sonymen qatar, Túrkistan sammıti kólik-logıstıka baǵytyndaǵy bastamalardy ilgeriletý turǵysynan da mańyzdy bolmaq. Sońǵy jyldary TMU Orta dálizdi damytý, e-Permit jáne e-CMR júıelerin engizý arqyly kólik baılanysyn tsıfrlandyrýǵa erekshe kóńil bólip keledi.

Ekonomıkalyq yqpaldastyq ta kún tártibindegi negizgi taqyryptardyń biri bolsa kerek. Túrki ınvestıtsııalyq qorynyń iske qosylýy, tsıfrlyq saýda kelisimderi men ortaq qarjy ınstıtýttaryn qurý bastamalary uıymnyń ınstıtýtsıonaldyq áleýetin kúsheıtti.

Túrkistandaǵy beıresmı sammıt tek saıası dıalog alańy ǵana emes, Túrki áleminiń ortaq tarıhı murasy men tehnologııalyq bolashaǵyn baılanystyratyn sımvoldyq kezdesý retinde de baǵalanady.

Bul jıyn TMU-nyń tsıfrlyq ıntegratsııa, jasandy ıntellekt jáne aımaqtyq yqpaldastyq baǵytyndaǵy jańa kezeńiniń bastalýyna serpin berýi múmkin.

Túrkistandaǵy beıresmı sammıt aldynda uıymnyń Bas hatshysy Kýbanychbek Omýralıev Kazinform tilshisine suhbat berip, alǵashqy besjyldyq qandaı jetistiktermen túıindelip jatqanyn aıtty.