Jetisý jerindegi Qoılyqta ulttyq kodtyń ózegi jatyr

TALDYQORǴAN. QazAqparat - Uly dalanyń qoınaýynda rýhanı qundylyqtarǵa arqaý bolatyn tarıhı-mádenı muralar jetkilikti. Ondaı muralardy ózimizden bastap ózge jurtshylyqqa nasıhattaýdyń ózi qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyna belgili bir deńgeıde septigin tıgizetini anyq. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda bylaı degen edi: «Uly Dalanyń kóz jetkizgisiz keń-baıtaq aýmaǵy tarıhta túrli ról atqarǵan. Biraq, osynaý rýhanı geografııalyq beldeýdi meken etken halyqtyń tonnyń ishki baýyndaı baılanysy eshqashan úzilmegen. Biz tarıhymyzda osynaý kórkem, rýhanı, qasterli jerlerimizdiń birtutas jelisin buryn-sońdy jasaǵan emespiz. Másele elimizdegi eskertkishterdi, ǵımarattar men kóne qalalardy qalpyna keltirýde turǵan joq. Ideıanyń túpki tórkini Ulytaý tórindegi jádigerler keshenin, Qoja Ahmet ıAsaýı mavzoleıin, Tarazdyń ejelgi eskertkishterin, Beket ata kesenesin, Altaıdaǵy kóne qorymdar men Jetisýdyń kıeli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýdy meńzeıdi».

 

Tereń tarıhymyzda túrli ról atqarǵan sondaı kıeli oryndardyń biri - Qoılyq. Aıta keterligi, 2014 jyly Qazaqstan, Qytaı jáne Qyrǵyzstannyń bastamasymen ıÝNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralary tizimine Uly Jibek jolynda ornalasqan segiz arheologııalyq nysan engizilgen bolatyn. Al sol tizimge toleranttylyqtyń, dinı tózimdilik pen dostyqtyń sımvoly sanalatyn - Qoılyq qalasy da endi. Dinı tózimdilik pen toleranttylyq ortalyǵy sanalýǵa basty sebep - qalada óz zamanynda hrıstıan, býdda, manıheı jáne musylman qaýymy tatý tirshilik keshken eken. Tipti áıgili Frantsýz monahy Gılom Rýbrýk 13-ǵasyrdyń ortasynda osyndaı mamyrajaı tatý tirshilik keshken qazaqtyń kóne Qoılyq qalasynda bolǵanyn jazyp qaldyrǵan.

 

ІH-HІІІ ǵasyrlarda bul shahar túrkilik Qarluq memleketiniń Astanasy jáne Uly Jibek joly boıyndaǵy iri saýda-sattyq, mádenı ortalyǵy retinde tanylǵan. Frantsýz elshisi ári saıahatshysy Gılom Rýbrýk óz jazbalarynda qalaǵa sıpattama jasap, erekshelikterin de atap ótken. Onyń jazbalaryna qaraǵanda sol kezdiń ózinde Qoılyqta sý qubyrlary, kanalızatsııalar bolǵan.

 

Kóne jazbalardaǵy málimetter Qoılyqtaǵy qazbalardan óz dálelin taýyp otyr. Jalpy qalada 3 úlken dinı aǵymnyń izi qalǵan. Ol Býdda hramy, musylmandar meshiti jáne hrıstıan shirkeýi. Qazirgi tańda Býdda ǵıbadathanasy qorshalyp, tóbesi jabylǵan. Al qalǵan eki nysan qaıta kómilip, konservatsııalandy. Sebebi qar men jańbyr jáne basqa da tabıǵı faktorlar arheologııalyq qazbalardyń joıylyp ketýine úlken áser etedi.

 

Kóne qalashyqtan tabylǵan zattardyń negizgi bóligi Sarqan aýdanynyń Qoılyq aýylyndaǵy Maǵjan Jumabaev atyndaǵy orta mekteptiń shaǵyn mýzeıinde saqtaýly. Bul jerde erekshe atap ótetin eksponattar qataryna qyshtan quıylǵan qubyrlar, as saqtaıtyn saýyt, keramıkamen qaptalǵan shamdy jatqyzýǵa bolady. Qysh qubyrlar qala ishimen sý júıesi jáne káriz júıesi júrgizilgenin aıqyndaıdy. Al as saqtaıtyn saýytty búgingi zaman tilimen aıtqanda tońazytqysh deýge bolady. Sondaı-aq keramıkalyq shamnyń syrtyndaǵy boıaýdyń quramy Túrkistandaǵy Qoja Ahmet ıAsaýı mavzoleıiniń boıaýymen uqsas.

 

Jalpy Qoılyq qalasy ıÝNESKO-nyń dúnıejúzilik mádenı muralar qorynyń tizimine engen Almaty oblysyndaǵy úsh qalanyń biri. 2014 jyly Qoılyqtan bólek Talǵar aýdanyndaǵy Talhız jáne Balqash aýdanyndaǵy Qaramergen qalashyqtary «ıÝNESKO» tizimine kirgen bolatyn.

 

«Búgingi elimizdegi ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisim osydan myń jyl buryn Qoılyq qalashyǵynda kórinis alǵan. Demek qazaqtyń qanyndaǵy bul qasıet babalardan kele jatyr», - deıdi ólketanýshy Zaman Tóleýov. Ólketanýshynyń aıtýynsha, kópultty Qazaqstan halqynyń tatý-táttiligi, naqty bir tiregi, dini - sol jergilikti memleket quraýshy ultqa baılanysty. «Men buny Elbasymyzdyń aıtqan ulttyq kodynyń naq ózi dep túsinemin. Endeshe Qoılyqta - ulttyq kodtyń ózegi jatyr»,- deıdi qart jazýshy.

 

 

Aıta keterligi, aldaǵy ýaqytta Almaty oblysynyń barlyq tarıhı jáne mádenı eskertkishteriniń elektrondy kartasy jasalady. Bul Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar-rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyndaǵy tarıhı eskertkishterdi túgendeý tapsyrmasyn júzege asyrý aıasynda qolǵa alynatyn aýqymdy joba bolmaq.

Qazirgi tańda mektep janyndaǵy mýzeıde qalashyqtan tabylǵan 150-den astam eksponat saqtaýly. Olardyń basym bóligin jergilikti turǵyndar óz aýlalarynan taýyp ákep bergen.