«Jetimder úıinsiz Jetisý» - saýaby mol, shapaǵaty sheksiz joba

Endi qaıtpek kerek? Osy kókeıtesti másele jóninde «QazAqparat» tilshisi Almaty oblysy Panfılov aýdandyq bilim bóliminiń tikeleı osy iske jaýapty bas mamany Roza Muqametbaıqyzy Ystaıǵa jolyǵyp, oı-pikirimen bólisken edi.

- Elbasymyz Nursultan Nazarbaev byltyr Astana qalasynda ótken VIII Azamattyq forýmda barsha azamattarǵa ónege bolatyn másele kóterdi. Onda Tuńǵysh Prezıdent Analar úıi men jetimder máselesi ózin qatty alańdatatynyn aıtyp, Qazaqstanda balalar úıi bolmaýy tıis degendi alǵa tartqan edi. Al ol úshin ne isteý kerek ?Bizdiń balalarymyz muhıttyń ar jaǵyndaǵy tanymaıtyn elge baryp ósse de, erteń elin, jerin saǵynady. Biraq, olar bóten adam bolyp keledi. Memleketimizdiń qıyn-qystaý kezeńderinde biz bul máseleni nazardan tys qaldy. Ózimizdiń musylman dininde de, qazaqshylyqta da «Jetimge qol sozsań, jumaqtan shyǵasyń» degen bar ǵoı. Sondyqtan, óziniń eki-úsh balasy bar adam taǵy bir balany sol balalar úıinen alatyn bolsa, tek jaqsylyqqa keneledi dep sanaımyn», dedi Nursultan Ábishuly. Mine, osy másele tóńireginde biraýyq oılanyp, ony iske asyrýǵa kóńil bóletin bolsaq Qazaqstanda jetimder sany azaıa túseri sózsiz.

Elbasynyń joǵaryda aıtqan bastamasyna oraı, túrli deńgeıdegi alqaly jıyndarda tolǵaqty oı, tuşymdy pikir aıtylyp, kóptegen sharalar atqarylyp jatyr. Sonyń eń bastysy - Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip otbasylyq nysandardy damytý boıynsha júzege asyryp jatqan jobasy. «Jetim balalar úıinsiz - Jetisý» jobasy qolǵa alynǵaly beri Almaty oblysynda jetim balalar sany azaıyp, balalar úıleriniń sany qysqaryp keledi. Osyndaı ıgi sharanyń arqasynda qamkóńil balalar aıaly alaqan men otbasynyń jylýyn sezinip otyr. Bunyń bir kórinisin Jarkent óńirinen de baıqaýǵa bolady dep senimdi túrde aıta alamyn.

- Máselen, bul baǵytta Jarkent óńirindegi jumys barysy qandaı?

- Bul biregeı jobany Almaty oblystyq ákimdigi men oblystyq prokýratýra «Balalar úıinsiz - Jetisý» ataýymen 2017 jyly qolǵa alǵa bolatyn. Osynyń aıasynda Panfılov aýdanynda da jumys júıeli túrde júrgizilip keledi. Aldyn ala bekitilgen josparǵa sáıkes jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy ornalastyrýdyń otbasylyq túrlerin damytýdy nasıhattaý kún tártibinen túsken emes. Balany asyrap alatyn otbasylardy tabý, sondaı-aq, patronattyq tárbıeshilerdiń, qamqorshylar men qorǵanshylardyń, eń bastysy - otbasy úlgisindegi balalar úılerin ashqan azamattardyń tájirıbesin taratýǵa barynsha nazar aýdaryp kelemiz. Osy maqsatty oryndaý jolynda aýdandyq prokýratýramen birlese otyryp kezdesýler men semınarlar ótkizip, «dóńgelek ústelder» uıymdastyryp júrmiz.

- Balalardy ornalastyrýdyń otbasylyq túrleri týraly tarata aıtyńyzshy ?

- Jetimder men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy ornalastyrýlyń bul túrine qamqorlyqqa (qorǵanshylyqqa) alý, patronattyq tárbıe jáne asyrap alý, sonymen birge otbasylyq balalar úıi jatady.

- Qarapaıym jurt túsinbeýi múmkin, patronat tárbıeshi degen kim sonda ?

- Patronat tárbıeshi - bilim berý uıymdaryndaǵy, medıtsınalyq nemese basqa da uıymdaǵy balany tárbıeleıtin adam. Patronat tárbıeshige tárbıeleýge beriletin balalardyń jalpy sany úshten aspaıdy. Balany patronattyq tárbıege alýǵa tilek bildirgen adam «Patronattyq tárbıe týraly» erejege sáıkes qujattar tapsyryp, shart jasasady. Oǵan balalardy baǵyp, tárbıelegeni úshin aı saıyn aılyq tólenýmen birge, balanyń kıim-keshegine, tamaǵyna, taǵy basqa kerekti zattaryna memleket belgilegen kólemde járdemaqy tólenedi. Bul qarajat patronattyq tárbıelenýshi 18 jasqa tolǵansha beriledi.

- Al, otbasy úlgisindegi balalar úıiniń ózgesheligi qandaı jáne ony qalaı ashýǵa bolady ?

- Mundaı úlgidegi balalar úıine jetim jáne ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qabyldaý tártibi basqasha. Oǵan qabyldanatyn balalar sany tórtten kem bolmaýy kerek. Sosyn balalar sany onnan aspaýy da tıis. Máselen, eger Siz otbasylyq balalar úıin ashqyńyz kelse, qujat jınap, aýdandyq bilim bólimine aryz jazasyz. Aryzben birge jubaıyńyz ekeýińizdiń bilimińiz týraly qujattaryńyzdy, neke týraly kýáligińizdi, jeke kýálikti, eger on segiz jasqa tolǵan balalaryńyz bolsa, notarıýs arqyly olardyń kelisimin, sottylyǵyńyz joq ekendigi týraly jáne mekenjaı anyqtamalaryn, densaýlyq týraly anyqtamany ótkizesiz. Sonymen birge, otbasylyq balalar úıin ashýǵa eń kerekti qujat - turǵyn úıdiń tehnıkalyq tólqujatynyń kóshirmesin de ótkizesiz. Balalar úıin ashqan ata-anaǵa memleket jalaqy tóleıdi, sonymen birge balalar úıin qarjylaı qamtamasyz etip otyrady.

- Osyndaı nysanda ashylǵan balalar úıi aýdanymyzda bar ma ?

- Árıne, bar. Súptaı aýylynda «Bergenbekovter» otbasylyq balalar úıi ashyldy. Bul úıdiń otaǵasy da, otanasy da - muǵalim. Olar tórt bala tárbıelep otyr. Bul balalardyń barlyǵy da aýyl balalarymen birdeı bilim alyp jatyr. Panfılov aýdany Basqunshy aýylynda turatyn Tánekeeva Baqyt degen apaı da «Aınalaıyn» balalar úıinen eki qyz balany qamqorlyǵyna alyp, óz otbasynda tárbıeleýde. Jarkent qalasynda turatyn kámeletke tolmaǵan Efımov Danıel Nıkolaevıch anasy qaıtys bolǵannan keıin (ákesi týraly málimet joq) Taldyqorǵan qalasyndaǵy ýaqytsha beıimdeý ortalyǵyna ornalastyrylǵan bolatyn. Baqyt Esmuratqyzy bul qamkóńil búldirshindi de odan ári balalar úıine ótkizdirmeı, óziniń otbasylyq qamqorlyǵyna aldy. Jetim balalarǵa júrek jylýyn syılaǵysy kelgen, jany jaısań mundaı jandar aýdanymyzda az emes. Jarkent qalasynan jýyrda taǵy da osyndaı eki otbasylyq balalar úıin ashý josparlanǵan.

- Nıetterińiz óte ońdy eken. Degenmen, bala asyrap alý - asa kúrdeli is ekeni de beseneden belgili. Osyǵan oraı, qıynshylyqtar da kezdesip qalatyn shyǵar ?

- Álbette. Ómir bolǵan soń bári de bolady. Kútpegen jerden kúrmeýi qıyn túıinder de tap kelip jatady. Sondaı sebepterdiń saldarynan ótken jyldary balalar úıinen alynǵan úsh balany burynǵy mekemesine qaıtarýǵa týra keldi. Bul jaǵdaı bizge de, balalarǵa da ońaı tıgen joq. Bizdiń de júregimiz qatty aýyrdy, jany jaraly balalar odan da qınalyp qaldy. Biraq, amal qansha... Osyndaı másele endigiári bolmasa eken dep tileımiz. Sol úshin de azamattardy jan-jaqty oılanyp, salmaqtap baryp sheshim qabyldaýǵa shaqyramyz. Ár balanyń artynda onyń taǵdyry turǵanyn umytpaý kerek. Bir aıta keterligi, mundaı keleńsizdikke uryndyrǵan azamattar «qara tizimge» ilinedi de, budan bylaı olardyń balalar úıinen bala asyrap alýyna múldem jol berilmeıdi.

Sóz sońynda aıta keteıin, balaǵa úlgi bolatyn jaqsy ata-ana bolý qıyn, al bala asyrap alýshy ata-ana úshin ol odan júz ese jaýapty dúnıe. Mundaı jaýapkershiligi zil batpan mindetti moınyna alý arqyly jetimderdi jebep, otbasylyq jylý syılap júrgen júregi jumsaq, meıirimi mol jandarǵa Alla razy bolsyn aıtamyz.

- Suhbatyńyzǵa rahmet!

Nurádil Begimbet