Jeti jylda Qazaqstan qalaı ózgerdi: negizgi kórsetkishter men nátıje

Basylym Qazaqstandaǵy ózgeristerdiń aýqymyn qarapaıym otbasynyń kúndelikti ómiri arqyly kórsetedi. Máselen, otbasy birneshe jyl buryn salynǵan páterde turyp, balasyn jańa mektepke aparyp, otandyq qurastyrylǵan kólikpen jumysqa bara alady. Ata-ananyń biri iri kompanııada eńbek etse, ekinshisi tsıfrlyq platformalar arqyly saýda jasap, qolma-qol aqshasyz tólem qabyldap, memlekettik qyzmetterdi onlaın paıdalanady.

Jeke-jeke alǵanda, munyń bári qalypty qubylys kórinýi múmkin. Alaıda osy ózgeristerdiń jıyntyǵy aýqymdy transformatsııany ańǵartady. Berlin Today bul úderistiń bastaýyn 2019 jyldan taratyp, Qazaqstannyń aldynda turǵan negizgi mindet – tabıǵı resýrstar men qalyptasqan qarjy júıesiniń múmkindikterin halyqtyń ómir súrý deńgeıin arttyrýǵa jáne ekonomıkany shıkizatqa táýeldilikten birtindep aryltýǵa baǵyttaý bolǵanyn jazady.

Qazaqstan bul kezeńge mol tabıǵı resýrstarǵa, salystyrmaly túrde damyǵan qarjy júıesine jáne halyqaralyq ınvestıtsııalardy tartýdaǵy kópjyldyq tájirıbege ıe el retinde qadam basty. Alaıda el aldynda budan da kúrdeli másele turdy. Qazaqstan osy artyqshylyqtardy halyqtyń ómir súrý deńgeıin aıtarlyqtaı arttyrýǵa baǵyttaı ala ma jáne ekonomıkany munaı men basqa da shıkizat resýrstaryna táýeldiligi tómen bolatyn bolashaqqa daıyndaı ala ma?

Sońǵy jeti jylda bul mindet jahandyq pandemııa, jetkizý tizbekterindegi qıyndyqtar men geosaıası keńistiktiń bólshektenýi sııaqty syrtqy syn-qaterlermen qatar sheshildi. Soǵan qaramastan, Berlin Today dereginshe, Qazaqstan bul kezeńnen 2019 jylmen salystyrǵanda aýqymdy ekonomıkasy, damyǵan kásipkerlik sektory jáne syrtqy álemmen tyǵyz baılanysy bar el retinde shyqty.

Ekonomıkalyq ósim men kásipkerliktiń jańa róli

Berlin Today jazǵandaı, sońǵy jeti jylda Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónimi (JІÓ) 50 paıyzdan astam ósken. Bul rette el halqynyń sany 20 mıllıonnan asyp, ekonomıka syrtqy syn-qaterlerge qaramastan ósimin jalǵastyrdy. Dúnıejúzilik banktiń málimetinshe, ótken jyly Qazaqstanda jan basyna shaqqandaǵy JІÓ shamamen 14,7 myń dollardy quraǵan. Salystyrý úshin, Ózbekstanda bul kórsetkish 4 myń dollarǵa, Qyrǵyz Respýblıkasynda 3,1 myń dollarǵa jýyq bolǵan.

Ekonomıkalyq ózgeristiń taǵy bir kórinisi – jeke kásipkerliktiń keńeıýi. Qazir Qazaqstannyń shaǵyn jáne orta bıznes salasynda shamamen 4,5 mıllıon adam eńbek etedi. Bul – jeti jyl burynǵydan 31,6 paıyzǵa kóp. Al tirkelgen ShOB sýbektileriniń sany 2025 jyldyń sońyna qaraı 2,3 mıllıonǵa jetip, 47,5 paıyzǵa artqan.

Nemis basylymy úrdisti Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy uzaqmerzimdi qurylymdyq ózgerister turǵysynan qarastyrady. Elde buǵan deıin memleket pen iri kompanııalar basym bolǵanymen, shaǵyn bıznestiń ósýi ekonomıkalyq belsendiliktiń aýqymyn keńeıtip keledi. Bul dástúrli salalarmen qatar, jeke kásipkerlikke negizdelgen ekonomıkalyq ortanyń qalyptasqanyn kórsetedi.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tusynda bul úderis ekonomıkalyq múmkindikterdi keńeıtýge baǵyttalǵan memlekettik sharalardyń bir bóligine aınaldy. «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasy kóbine ınstıtýtsıonaldyq jáne áleýmettik reformalarmen baılanystyrylǵanymen, onyń ekonomıkalyq máni bar. Ósim halyqtyń qalyń bóligine paıda ákelgende ǵana turaqty bola alady. Osy kezeńde jańa kásiporyndar men ónerkásiptik jobalardyń iske qosylýy, qurylystyń jáne memlekettik qyzmetterdiń damýy eńbek naryǵyn keńeıtip, halyqty jumyspen qamtýǵa múmkindik berdi, – delingen maqalada.

El ómirinde qandaı ózgerister baıqaldy?

Ekonomıkalyq ósimniń nátıjesi kúndelikti ómirden kóringende ǵana onyń aýqymyn baǵalaýǵa bolady. Berlin Today atap ótkendeı, Qazaqstanda sońǵy jyldaǵy ózgerister jańa turǵyn úılerden, mektepterden, medıtsınalyq nysandar men ónerkásip kásiporyndarynan baıqalady. 2019-2025 jyldary elde 100 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Kórsetkish halyq sanynyń ósýi men turǵyn úıge degen suranystyń artýymen qatar júrip jatqan ózgeristerdi kórsetedi.

Demografııalyq ósim men ishki kóshi-qon bilim berý ınfraqurylymyna da jańa talaptar qoıdy. Osy kezeńde 1342 mektep pen 345 balabaqsha salyndy. Jańa nysandar ásirese halyq sany artyp kele jatqan iri qalalardaǵy suranysty óteýge jáne synyptardaǵy oryn tapshylyǵyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul degenimiz ınfraqurylymnyń keńeıýi eldegi demografııalyq ózgeristermen qatar júrip jatyr degendi bildiredi.

Dál osyndaı úrdis densaýlyq saqtaý salasynda da baıqalady. 2023-2025 jyldary Qazaqstanda 1200-den astam medıtsınalyq nysan salyndy. Onyń 655-i – aýyldyq jerlerdegi alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek uıymdary. Osy kezeńde halyqtyń kútiletin ómir súrý uzaqtyǵy 2,79 jylǵa artyp, 75,97 jasqa jetti.

Berlin Today bul kórsetkishterdi bir ǵana memlekettik baǵdarlama nemese qurylys kólemimen baılanystyrýǵa bolmaıtynyn atap ótedi. Ómir súrý uzaqtyǵyna tabys deńgeıi, ómir salty, medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligi, qorshaǵan orta men demografııalyq jaǵdaı sııaqty kóptegen faktor áser etedi.

– Toqaevtyń prezıdenttik kezeńi memlekettik saıasattaǵy basymdyqtardyń ózgerýimen tuspa-tus keldi. Bul ýaqytta qoǵam da jańaryp, jastardyń úlesi artyp, azamattardyń talap-tilegi kúsheıdi. Soǵan saı memleket áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerge kóbirek kóńil bóle bastady. Turaqtylyq burynǵydaı mańyzdy. Biraq búginde onyń máni tek turaqty ahýalmen emes, halyqtyń ómirine ákelgen naqty nátıjelerimen ólshenedi, – dep jazady basylym.

Shıkizat eksportynan óndiristi damytýǵa deıin

Berlin Today basylymynyń jazýynsha, Qazaqstan ekonomıkasyn damytý úshin áleýmettik shyǵyndardy arttyrý jetkiliksiz. El ishki suranysty otandyq ónimmen kóbirek qamtyp, shıkizat óndirýge táýeldi emes jańa jumys oryndaryn qurýy qajet. Bul baǵyttaǵy ózgeristerdiń biri – avtomobıl ónerkásibiniń damýy.

– Sońǵy jeti jylda Qazaqstanda shamamen 800 myń avtokólik óndirildi. Otandyq qurastyrylǵan avtokólik – jaı ǵana tutyný taýary emes. Onyń óndirisi qosalqy bólshek jetkizýshilerdi, logıstıkalyq kompanııalardy, ınjenerlerdi, tehnıkalyq mamandar men bilikti jumysshylardy jumyspen qamtamasyz etedi. Sonymen qatar bul buryn Qazaqstanda is júzinde bolmaǵan ónerkásiptik quzyretterdiń birtindep qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi, – dep jazady basylym.

Óńdeý ónerkásibindegi jobalar da osy úrdistiń aýqymyn kórsetedi. Úkimettiń málimetinshe, ótken jyldyń sońyna qaraı arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtarda 860 joba júzege asyrylyp, 57,2 myńnan astam jumys orny quryldy. 2030 jylǵa deıin munda taǵy shamamen 200 jobany iske asyrý josparlanǵan. Budan bólek, 2025-2029 jyldary óńdeý ónerkásibinde 140 jobany iske qosý kózdelip otyr. Basylymnyń baǵalaýynsha, mundaı kásiporyndardyń kóbeıýi eldiń óndiristik bazasyn keńeıtýge múmkindik beredi.

Bul rette Qazaqstan munaı, ýran, metaldar jáne aýyl sharýashylyǵy sııaqty dástúrli artyqshylyqtarynan bas tartpaıdy. Berlin Today osy resýrstardyń aınalasynda qosylǵan quny joǵary óndiristerdi damytý, shıkizatty el ishinde óńdeý, daıyn ónim kólemin arttyrý jáne otandyq óndirýshilerdi halyqaralyq jetkizý tizbekterine qosý mańyzdy ekenin atap ótedi.

– Óndiristiń damýy Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýynyń ekonomıkalyq mańyzyn da arttyrady. Buǵan deıin teńizge tikeleı shyǵatyn jolynyń bolmaýy el úshin shekteý retinde qarastyrylsa, Eýrazııadaǵy saýda baǵyttarynyń ózgerýi bul erekshelikti jańa múmkindik retinde qarastyrýǵa jol ashty. Búginde Qazaqstan Qytaı, Eýropa, Reseı, Kavkaz jáne Ortalyq Azııa naryqtaryn baılanystyratyn mańyzdy býyn retinde óz ornyn kúsheıtip keledi, – delingen Berlin Today materıalynda.

Ortalyq Azııadaǵy ekonomıkalyq rólin kúsheıtken Qazaqstan

Sońǵy jyldary Ortalyq Azııa elderiniń ekonomıkasy qarqyndy damı bastady. Ózbekstan ekonomıkany ashyqtyqqa baǵyttap, ósim qarqynyn arttyrsa, Qyrǵyz Respýblıkasy men Tájikstan da joǵary ósim kórsetip keledi. Alaıda bul elder ekonomıkalyq damýdy salystyrmaly túrde tómen deńgeıden bastady. Berlin Today jazǵandaı, kórshiles naryqtyń damýy Qazaqstan úshin mańyzdy. Bul saýda kóleminiń artýyna, naryqtyń keńeıýine jáne óńirdiń ekonomıkalyq yqpalynyń kúsheıýine jol ashady. Sonymen birge Ortalyq Azııa elderi qarjy jáne ınstıtýtsıonaldyq damý deńgeıi jaǵynan áli de bir-birinen erekshelenedi.

Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń óńirdegi ekonomıkalyq aýqymy aıqyn kórinedi. Dúnıejúzilik banktiń málimetinshe, 2025 jyly el ekonomıkasynyń nomınaldy kólemi shamamen 306 mlrd dollarǵa jetti. Salystyrý úshin, Ózbekstannyń ekonomıkasy 147 mlrd dollarǵa, Qyrǵyz Respýblıkasynyń ekonomıkasy 22,6 mlrd dollarǵa baǵalanǵan. Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy JІÓ deńgeıi, jınaqtalǵan ınvestıtsııalar kólemi, qarjy sektory men halyqaralyq bıznes ınfraqurylymy eldiń óńirdegi ekonomıkalyq salmaǵyn aıqyndaıdy.

Bul kórsetkishter sheteldik kapıtal aǵynynan da kórinedi. Berlin Today materıalynda Qazaqstanǵa tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestıtsııalardyń jalpy kólemi 162 mlrd dollarǵa jetkeni aıtylady.

– Tikeleı sheteldik ınvestıtsııalardyń jalpy túsimi 162 mlrd dollarǵa jetti. Qazaqstan ekonomıkasy ınvestıtsııa tartýdy jalǵastyryp keledi. Bul kórsetkishterdiń ózi halyqaralyq kapıtaldyń qyzyǵýshylyǵyn saqtaı alatynyn kórsetedi. Investorlardy tabıǵı resýrstar qyzyqtyrady, biraq másele munymen shektelmeıdi. Qazaqstan aýqymdy ekonomıkany, kórshiles naryqtarǵa qoljetimdilikti, Shyǵys pen Batys elderimen qalyptasqan qarym-qatynastardy, sondaı-aq halyqaralyq bızneske qyzmet kórsetýge baǵyttalǵan qarjy ınstıtýttaryn usynady. Mundaı artyqshylyqtardyń úılesimin qysqa merzimde qalyptastyrý ońaı emes, – delingen materıalda.

Osy faktorlardyń jıyntyǵy Qazaqstannyń óńirdegi ekonomıkalyq baılanystardy shoǵyrlandyratyn el retindegi rólin kúsheıtip otyr. Basylymnyń dereginshe, búginde Qazaqstan kapıtal tartylatyn, taýar óndiriletin jáne kompanııalar Ortalyq Azııanyń keńeıip kele jatqan naryǵyna shyǵatyn negizgi ekonomıkalyq platformaǵa aınalyp keledi.

Aldaǵy mindetter

Maqalanyń qorytyndy bóliminde Berlin Today Qazaqstannyń sońǵy jeti jyldaǵy ózgeristerin saralaı otyryp, el aldynda turǵan mindetterge toqtalady. Basylymnyń paıymdaýynsha, jeti jyl memleket úshin uzaq kezeń sanalmaǵanymen, osy ýaqyt ishinde Qazaqstan jahandyq pandemııa, jetkizý tizbekteriniń buzylýy jáne geosaıası ózgerister sııaqty birqatar kúrdeli synaqtan ótti.

2019 jyldan beri Prezıdent Toqaev eldi osyndaı syrtqy syn-qaterler jaǵdaıynda basqardy. Berlin Today onyń kezeńin áleýmettik ınfraqurylymǵa basymdyq berý, kásipkerlikti qoldaý, ónerkásipti damytý jáne memlekettik ınstıtýttardyń azamattardyń suranysyna jaýap berý qabiletin arttyrý baǵyttaryndaǵy ózgeristermen baılanystyrady.

Syrtqy saıasatta da Qazaqstan qalyptasqan kópvektorly baǵytty saqtap qaldy. Nemis basylymy Qytaı, Reseı, Eýropalyq odaq, AQSh jáne ıslam ári túrki álemi elderimen baılanystardy qatar damytý Qazaqstanǵa ınvestıtsııa tartýǵa jáne geosaıası ózgerister jaǵdaıynda syrtqy ekonomıkalyq baılanystaryn jalǵastyrýǵa múmkindik bergenin jazady.

Sonymen birge el aldynda sheshimin qajet etetin máseleler bar.

– Inflıatsııa halyqtyń tabysyna áser etýdi jalǵastyryp otyr. Іri qalalar men aýyldar arasyndaǵy aıyrmashylyq ta saqtalýda. Demografııalyq ósimge saı ınfraqurylymdy damytý qajet. Memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesi áli de joǵary. Al jańa ónerkásip kásiporyndary óndiris kólemin arttyrýmen ǵana shektelmeı, básekege qabiletti ónim shyǵarýy tıis. Biraq bul máseleler sońǵy jeti jyldaǵy ózgeristerdiń mańyzyn joqqa shyǵarmaıdy, – dep jazady Berlin Today.

Materıaldyń túıindi tusy ekonomıkalyq kórsetkishterden góri keńirek.

– Jańa páter, jańa mektep pen jańa jumys – qarapaıym otbasynyń ómirindegi qalypty ózgeris sanalaýy múmkin. Biraq dál osy ózgerister eldegi áleýmettik jańǵyrýdyń naqty nátıjesin kórsetedi, – delingen materıal qorytyndysynda.

Qazaqstannyń damý joly áli jalǵasyp keledi. Berlin Today basylymynyń jazýynsha, sońǵy jyldary el qol jetkizgen nátıjelerin nyǵaıtyp qana qoımaı, ekonomıkalyq ósimniń jańa kezeńine negiz qalyptastyrýǵa baǵyt alyp otyr.