Jeti shelpekti nege jumada taratqan jáne ol sharıǵatqa qaıshy ma

ASTANA. KAZINFORM – Halqymyzda túske marqum bolǵan jaqyndary kirse ne qaıtqan adamdarǵa Quran baǵyshtarda jeti shelpek pisiriledi. Bul – erteden kele jatqan dástúr. Alaıda onyń túp-tórkini men máni nede? Kazinform tilshisi tarqatty.

shelpek pisirý
Foto: Kazinform / JI

Jeti shelpek dástúri qaıdan shyqqan?

Shelpek – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy kóptegen halyqqa ortaq juqa nan túriniń ataýy. Qyrǵyzdyń maı-toqashy, túrikmenniń chelpegi, ózbektiń chalpaǵy men uıǵyrdyń chalpıagy daıyndalý tásili jaǵynan uqsas.

Degenmen taǵamnyń ár halyqtyń turmysyndaǵy orny men daıyndalý maqsaty ártúrli. Máselen, ózbekter shelpekti maıdyń ıisi úıge jaqsy taralýy úshin ortasyn ashyq etip pisiredi. Al kóshpeli qazaqtar úshin ol kúndelikti as qana emes, belgili bir nıetpen daıyndalatyn ǵuryptyq taǵam bolǵan.

Etnograf-ǵalym, taǵam antropologııasynyń mamany Áıgerim Musaǵajınovanyń aıtýynsha, jeti shelpek dástúriniń negizi kóshpeli ómir saltymen baılanysty.

– Qazaqtar shelpekti qýanyshta da, qaıǵyda da pisirgen. Alaıda ǵuryp tek jeti shelpekpen shektelmegen, – dedi etnograf.

 

Shelpektiń sany barlyq óńirde birdeı bolmaǵan. Máselen, Abaı oblysynyń keıbir aýdandarynda toǵyz shelpek pisirse, Altaı qazaqtarynyń arasynda qyryq shelpek daıyndaý dástúri kezdesken. Keıbir otbasylarda segiz shelpek pisirip, bireýin ıtke berý salty saqtalǵan.

shelpek pisirý
Kollaj: Kazinform/ JI

Al dástúrdiń óńirlerge taralýyna qatysty keıbir etnografııalyq derekterde onyń ońtústik aımaqtarda erterek qalyptasqany aıtylady. Buǵan halyqtyń bir bóliginiń jartylaı otyryqshy ómir súrip, eginshilikpen aınalysýy jáne un ónimderiniń qoljetimdi bolýy áser etken bolýy múmkin.

Etnograftyń paıymynsha, jeti shelpektiń búkil elge ortaq dástúrge aınalýy keıingi kezeńde, ásirese 1950–1960 jyldary ár óńirdiń turmys-salty men dástúrleri aralasa bastaǵan tusta keńinen taralǵan.

Jeti sanynyń astarynda ne bar?

Shelpekti qyzǵan maıǵa qýyrýdyń ózindik sımvoldyq máni bolǵan. Halyqtyq nanym-senimde maıdyń ıisi úıdegi molshylyq pen berekeniń nyshany sanalǵan. Sonymen qatar onyń ıisi arýaqtarǵa jetetin rýhanı as retinde qabyldanǵan. Etnografııada mundaı ǵuryp «ıis shyǵarý» dep atalady.

Bul túsinik kóshpeli jáne otyryqshy halyqtardyń turmysynda ártúrli kórinis tapqan. Kóshpeliler arýaqtarǵa arnap maldyń maıyn jaqsa, otyryqshy halyqtar nan pisirý arqyly ıis shyǵarǵan. Osy turǵydan alǵanda, jeti shelpek dástúrinde eki mádenı túsiniktiń toǵysqanyn baıqaýǵa bolady.

Al jeti sanynyń tańdalýy qazaqtyń dástúrli dúnıetanymyndaǵy sımvoldyq mánimen baılanysty. Jeti ata, jeti qat kók, jeti qat jer sııaqty uǵymdar halyq jadynda tereń ornyqqan. Sondyqtan jeti sany ǵuryptyq taǵamnyń ataýynda da saqtalǵan.

Etnograf-ǵalym, taǵam antropologııasynyń mamany Áıgerim Musaǵajınova
Foto: Áıgerim Musaǵajınovanyń jeke muraǵatynan

Áıgerim Musaǵajınovanyń aıtýynsha, shelpek taratý dástúri «Óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen túsinikpen sabaqtas.

– Halqymyzdyń jeti shelpekti juma kúni pisirýi – bul kúndi jeti kúnniń sultany dep sanaýynan. Qazaqtar jumany «Azat kún» dep ataǵan. Bul kúni eki dúnıeniń esigi ashyq turady, jeti qat kók pen jerdiń qaqpalary da ashylady dep sengen. Arýaqtar tiri týystarynan duǵa men dám dámetedi degen túsinik bolǵan. Bul – marqumdy eske alyp, ata-baba arýaǵyna qurmet kórsetýdiń belgisi, – dep túsindirdi spıker.

Sharıǵatqa qaıshy ma?

Baıyrǵy nanym-senimderge negizdelgen ǵuryp ýaqyt óte kele ıslamdyq dástúrlermen astasa tústi. Quran súrelerin oqý, marqumdarǵa duǵa baǵyshtaý jáne sadaqa taratý jeti shelpek pisirýdiń keń taraǵan amaldaryna aınaldy. Osyǵan baılanysty onyń dinı turǵydan qanshalyqty oryndy ekeni de jıi talqylanady.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń málimetinshe, mundaı amal ıslam sharıǵatyna qaıshy kelmeıdi.

– Sharıǵatqa qaıshy tusy joq. Sebebi ıslamda jasalǵan izgi amaldyń saýabyn qaıtys bolǵan adamǵa baǵyshtaýǵa ruqsat etilgen. Islam dininde de jeti sanynyń ózindik orny bar. Mysaly, ımannyń jeti sharty, Qaǵbany jeti ret aınalý jáne taǵy basqa. Bul dástúrdi haram nemese shırk dep baǵalaý durys emes, – delingen aqparatta.

Degenmen jeti shelpek tek marqumdardy eske alýǵa arnalǵan taǵam bolmaǵan. Etnografııalyq ekspedıtsııa derekterinde Qazaqstannyń soltústik óńirlerinde mańyzdy isti bastar aldynda sáttilik tileý nıetimen shelpek pisirgeni aıtylady. Al keıbir aımaqtarda ony kóktemgi merekelerdiń kezinde daıyndap, tabıǵattyń jańarýymen baılanystyrǵan.

Munyń ózi dástúrdiń tek dinı nemese ǵuryptyq mánmen shektelmeıtinin kórsetedi. Shelpek taratý adamdar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýdyń joly bolǵan.

– Jeti shelpek – kóshpeli ómir saltynan bastaý alyp, ýaqyt óte kele dinı uǵymdarmen de astasqan dástúr. Biri ony sadaqa retinde taratsa, endi biri ata-baba arýaǵyna baǵyshtaıdy. Al keıbiri ájesinen kórgen ádetti jalǵastyryp júr. Qalaı bolǵanda da onyń túpki máni – as bólisý jáne jaqsylyq jasaý, – dep túıindedi etnograf.

Buǵan deıin Dımash Qudaıbergen sheteldikterdiń qazaq mádenıeti men dástúrine qyzyǵýshylyǵy artqanyn aıtqan edi.