Jer - ulttyń máńgilik murasy

KÚTІLMESE, QUNARLYǴYN JOǴALTADY

Osy rette adamzat tarıhynda qorshaǵan ortaǵa tek qana tu­tynýshylyq pıǵylmen qaraýdy nege soqtyraryn aıǵaqtaıtyn mysaldar jetkilikti. Kóptegen órkenıetterdiń, ıaǵnı Shýmer men Vavılon memleketteriniń tarıh tórinen joıylyp ketýine olar tirshilik etken jerlerdiń qunarynan aırylyp, bezergen óli shólderge aınalýy sebep bolǵany anyq.

Ókinishke qaraı, búgingi HHІ ǵasyrda da jer qunaryna qaraq­shylyq pıǵylmen, tek qana tutynýshylyq peıilmen qaraýdyń mysaldary jetip artylady. Sondyqtan da topyraq qunarynyń ǵalamdyq deńgeı­lerdegi tozýynyń máselesine sergektikpen, janashyrlyqpen qaraıtyn mezgil jetti.

Bul turǵyda Elbasymyz bylaı deıdi: «Búginde ekonomıkalyq turǵydan tek qana paıda tabýdyń sońyna túsýshiliktiń saldarynan aınaladaǵy ortany qorǵaýdyń keshendi jaılary aldymyzdan shyǵýda. Ótken jyly ǵana Kıot hattamasynyń ornyna kelgen Parıj kelisimi SO-2, ıaǵnı óndiris qaldyqtaryn qorshaǵan ortaǵa shyǵarýdy azaıtýdaǵy memleketterdiń mindetterin belgilep berdi. Osyǵan qara­mastan, sý resýrstaryn, qor­shaǵan ortany qorǵaý men topyraq qunaryn saqtaýdyń jáne jerdi tıimdi paıdalanýdyń máseleleri bolsa, tek ulttyq jáne óńirlik deńgeılerde ǵana sheshimin tabýda. Ázirge, óki­nishke qaraı, bul máselelerdegi ǵalamdyq únqatysýlar joqtyń qasy. Birikken ulttar uıymynyń málimetterine qaraǵanda, jer betiniń 33 paıyzynyń qunarly topyraǵy tozý shegine jetken. Bul - tek qana ekologııaǵa tóngen qater emes. Jer turǵyndarynyń shapshań ósýi jaǵdaıynda bul qaýip ǵalamdyq azyq-túlik daǵda­rysyna soqtyrýy ábden múmkin. Ǵalymdardyń paıymdarynsha, qunarsyzdaný saldaryna aýyl sharýashylyǵy maq­sat­taryna paıdalanyp kele jatqan jerler kóbirek ushyraýda. Osynyń kesirinen egisten alynatyn ónim­der múldem quldyrap, 5 pa­ıyz­dan 80 paıyzǵa deıin tómen­­deýde. Osy sebepten de, ıaǵnı azyq-túliktiń tapshy­lyǵy­nan jer betinde jyl saıyn 6 mıl­lıon bala men 30 mıllıon eresek adam kóz jumýda. Jer­diń qunar­syzdaný problemasy Qa­zaqstannyń da aldynan shyǵýda.

Ǵalymdar men sarapshylar onyń qaýpi ulǵaıa túsýi múmkin dep dabyl qaǵýda. Bıologııa ǵylymynyń doktory, professor Farıda Qozybaevanyń myna pikirine nazar salyp kórelik. «Aýyl sharýashylyǵy jerleriniń qunarsyzdanýy jaıynda sóz eter bolsaq, bul - óte bir qynjynarlyq jaǵdaı. Buryndary onyń deńgeıi tek qana 60-65 paıyz bolsa, qazir bul tsıfrlar áldeqaıda ósti. Sońǵy málimetterge kóz salar bolsaq, aýyl sharýashylyǵy jerleri qunarynyń ketýi 75 paıyzǵa deıin sharyqtaǵan». Bul aýmaqtar topyraq qunarlaryn joǵaltyp, shólge aınalǵan dese de bolady. Keltirilgen derekter rasynda da oılantady.

Sondyqtan ulttyq baılyǵymyz retindegi jer qunarynyń tozýyna nelikten jol berilip otyr degen saýalǵa jaýap izdeısiń. Aqıqatynda, osynaý baǵa jetpes baılyqtyń sortańǵa aınalýyna aldymen ózimiz kinálimiz. Farıda Qozybaeva odan ári bylaısha oı túıedi. «Bizder qunary ketken, qaraýsyz jerler paıda boldy deımiz. Olar qaıdan keldi. Shyndyǵyna úńiler bolsaq, áýelde molynan jalǵa berilgen ol jerlerge shamasy jetpegender ony ózgelerge berip, egistik jerlerdi qaraýsyz, kútýsiz tas­taǵan. Taýar óndirýshilerdiń aýyl sharýashylyǵy salasynan bilim­deri taıaz bolýy da topyraq quna­rynyń birtindep joǵalýyna ákeldi.

ÁLEMDІK TEHNOLOGIıANY QOLDANÝ QAJET
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bir sózinde bylaı degen bolatyn: «Atalǵan sala boıynsha eńbek ónimdiligi tómen deńgeıde qalyp otyr. Atap aıt­qanda, otandyq fermerler ár gektar­dan ortasha eseptegende, 400 dol­lar ǵana turatyn ónim alýda. Bul kórsetkish AQSh-ta - 1,5 myń dollar, Germanııada - 2800 dollar da, Frantsııada - 3200 dollar.

Saıyp kelgende, bizdiń aýyl sharýashylyǵymyz jańa tehnıkalar, tyńaıtqyshtar men jańa tehnologııalar, sýǵarý júıelerin alýǵa jáne qoımalar salýǵa jol ashatyn ınvestıtsııalarǵa muqtaj. Álbette, agrarlyq sala­nyń básekege qabiletti bolyp, jerden ónimdi durys alý úshin topyraq qabatynyń quna­ryna barynsha nazar aýdaryp otyrýymyz kerek. Óıtpegen jaǵdaıda, topyraq qunarynyń quldyraýyna jolyǵyp, ǵalym­dar aıtyp otyrǵandaı, zor shy­ǵyn­darǵa batýymyz múmkin. Baqylaý men zertteýler kórsetip otyrǵandaı, 50 jyldyń ishinde bar bolǵany 1 nemese 1,5 gektar jerdiń ǵana qunary qalpyna kelýi múmkin. Búkil alqaptyń topyraq qabatynyń ónimdiligi qalpyna kelýi úshin kem degende 900 jyl kerek eken. Sondyqtan jerge degen taza tutynýshylyq pıǵyldan arylyp, onyń qazy­nasyn túpsiz dep esepteýdi qoıýymyz kerek-aq. Jer kútimine sharýashylyq júrgizýdiń ınnova­tsııalyq tásilderin keńinen engizip, álemdik tehnologııalardy qoldanýǵa kóshýimiz qajet. Mysalǵa, tamshylatyp sýarý men topyraqasty ylǵaldandyrý sekildi resýrstardy únemdeýge jol ashatyn tehnologııalardy molynan paıdalanýdyń mańyzy úlken. Jermen jumys jasaýdaǵy mundaı tásilder tapshylyǵy sezilip otyrǵan sý resýrstaryn ǵana únemdep qoımaı, sonymen qatar topyraq qabatynyń qunaryn saqtaýǵa da keńinen jol ashady. Endi Qazaqstandaǵy Topyraqtaný jáne agrohımııa ınstıtýtynyń bólimshe meńgerýshisi Márııam Ibraevanyń pikirine zeıin salyp kórelik. «Qazir mysalǵa alsaq, bir gektarǵa 280-300 kılogramǵa deıin kúrish tuqymy sebiledi. Nege deseńiz, ónimniń shyǵymy bar bolǵany 30 paıyz ǵana. Al tamshylatyp sýarý kezinde tuqym únemdelip, sý shyǵyny azaıyp, tyńaıtqyshtar tek qana jalpy alqapqa ǵana emes, árbir ósimdikke jetedi. Sóıtip, tuqym men sýdy únemdeýge jol ashamyz».

Osy rette topyraqtanýshy ǵalymdardyń eńbekteri asa mańyzdy. Tek solar ǵana alqap­tardyń qaı tusynan mol ónim alýǵa bolatynyn boljap, qaı jerge nendeı egis sebý kerektigin aıta alady. Naqtylaı aıtqanda, olar da dárigerler sekildi jer aǵzasyn zertteý arqyly onyń jaı-kúıine barlaý jasap, jaǵdaıyn saralap, emdeı aldy. Tek osy jaǵdaıda ǵana bola­shaq mol ónimdi naqtylap, jos­parlaýǵa, taza ónimdi boljaýǵa múmkindik ashylady.

JANAShYRY BOLMASA, JER JÚDEIDІ
Ǵalymdardyń pikirine jú­giner bolsaq, endigi rette jer kútimimen shyndap aınalysý kerek. Buǵan Qazaqstanda tájirıbe de, atqarar kadrlar da jetedi. Bul oraıda Keńes dáýiriniń 80-shi jyldaryn eske alsaq ta jetkilikti. Bul kezeń topyraq qorǵaý júıesiniń órken jaıǵan dáýiri bolǵanyn eshkim joqqa shyǵara almasy anyq. Dál osy kezeńde Kendi Altaı men Shymkentte, Mańǵystaý men Almaty jerlerinde búlingen egistik jer tanaptaryn qalpyna keltirýdiń keń kólemdi isteri atqaryldy. Mysalǵa, Almaty irgesindegi Saıran kóliniń tabıǵı emes, jasandy ekenin ekiniń biri bile bermesi anyq. Bul aıdyn 1971 jyly qıyrshyq tas pen qum alynǵan karerdiń ornyna jasaldy. Bul jer búginde almatylyqtardyń dem alatyn, tamasha tynyǵatyn jaǵajaıyna aınalyp otyr. Ásili, respýblıkanyń aýmaǵynda mundaı karerler jetip jatyr. Olardyń kóbi qaraýsyz qalyp, mańyndaǵy jerlerdi de búldirýde. Topyraq qabattaryn negizinen ken qazýshylar men ónerkásiptegiler búldirip, tastap júre beredi.

Bile bilsek, Topyraqtaný jáne agrohımııa ınstıtýtynyń ǵalymdary asa tuz sińgen, sortań jáne kúrish egistigine arnalǵan siltili topyraq qabat­taryn ıgerýdiń jańa tehno­logııasyn jasap shyqty. Dıhandar ǵalymdarmen birlese otyryp, aımaqtarda qunary qaıtqan jerlerine kúrish pen júgeri egý kezinde osynaý tehnologııany óndiristik synaqtan ótkizdi. Nátıjesinde egistiktiń ónimderin 30-dan 90 paıyzǵa deıin kóterýge múmkindik ashty.

Túptep aıtqanda, jer qaty­nastarynyń máseleleri zań júzinde anyq belgilengen. On­daǵy tártip boıynsha topyraq qabatynyń qunarsyzdanýyna jol berýge bolmaıdy. Eger olaı bola qalǵan jaǵdaıda, jer menshikten alynady. Desek te, bir ǵana tyıym salýmen, alyp qoıýmen másele sheshilmeıdi. Sondyqtan topyraqtyń qunar­syzdanýyna jol beretin kem­shilikterdi joıýǵa qatysty keshendi sharalar qajet. Ol degenińiz - aýyl sharýashylyǵy damýy­nyń ınfraqurylymdaryn jasaý, eń jańa tehnologııalardy paıdalaný, mol qarjy, ıaǵnı ınvestıtsııalar tartý degen sóz. Álbette, otanshyldyqqa qansha shaqyryp, el men jer taǵdyryn qansha sóz etsek te, jerge naǵyz qoja, jany ashıtyn jan bolmasa, onyń barlyǵy tek sóz júzinde ǵana qala bereri anyq.

Smaǵul RAHYMBEK, 
jazýshy