Jer silkinisine daıyndyq: Almatyda japon professory qaýipsizdiktiń basty qaǵıdalaryn atady

Almaty qalasy Tótenshe jaǵdaılar jáne stıhııalyq apattarler qaýpin azaıtý ortalyǵynda ótken is-sharany Qazaqstandyq halyqaralyq damý agenttigi («KazAID»), Tótenshe jaǵdaılar jáne stıhııalyq apattarler qaýpin azaıtý ortalyǵy jáne ıApondyq halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigi (JICA) birlesip uıymdastyrdy.

Іs-shara aıasynda JICA aǵa keńesshisi, Tohoký ýnıversıtetiniń arnaıy professory Satorý Nıshıkava Japonııanyń apattar qaýpin azaıtý salasyndaǵy ozyq tájirıbesimen bólisti. Onyń aıtýynsha, tabıǵı apattardyń saldary jer dúmpýiniń kúshin ǵana emes, memleket pen qoǵamnyń oǵan qanshalyqty daıyn ekendigin kórsetedi.

— Búgingi ǵylymda jer silkinisin toqtatýdyń nemese onyń aldyn alýdyń áli eshqandaı joly joq. Degenmen, biz tabıǵı apat aldynda osal bolyp tura almaımyz, — dedi professor.

Onyń sózinshe, tabıǵı apat táýekelderin azaıtýdyń negizgi 4 talaby bar: eskertý jáne táýekeldi azaıtý, daıyndyq, tótenshe jaǵdaıda áreket etý, sondaı-aq keıinnen qalpyna keltirý jáne qaıta qurý.

Bul rette eń mańyzdy sheshimder apat bolǵanǵa deıin qabyldanýy tıis. Japon mamany «qaýipti ǵımaratty kúsheıtken durys pa, álde joıqyn jer silkinisinen keıin saqtandyrý tólemderine úmit artyp, ony ózgerissiz qaldyrǵan durys pa?» degen suraqty ortaǵa saldy. Ol ekinshi nusqa adam shyǵynynyń ornyn toltyra almaıtynyn aıtty. Sondyqtan Japonııa apattyń saldarymen kúresýge emes, aýyr zardaptyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumysqa den qoıǵan.

Ol 1923 jylǵy Uly Kanto jer silkinisinen mysal keltirdi. Osy jyly tabıǵı apat saldarynan Tokıonyń eleýli bóligi men oǵan irgeles aýmaqtar qırap qalǵan jáne 105 myńǵa jýyq adam qaza tapqan. Apat kezinde tyǵyz qurylys pen tar kósheler órtti sóndirip, halyqty evakýatsııalaýǵa kedergi keltirgen. Sondyqtan Japonııa bıligi qalany jaı qalpyna keltirýdiń ornyna qala qurylysyn josparlaýdy túbegeıli ózgertýge sheshim qabyldaǵan.

El astanasyna aýqymdy jospar ázirlengen: ol jańa joldar, úlken saıabaqtar, mektepter pen ashyq keńistikter salýdy kózdedi. Satorý Nıshıkavanyń aıtýynsha, 1923 jylǵy jer silkinisinen keıin qabyldanǵan kóptegen sheshim Tokıonyń qalalyq qurylymyna áli kúnge deıin yqpal etip keledi.

Almaty úshin bul tájirıbe erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady. Ol seısmıkalyq qaýipsizdiktiń tek jekelegen ǵımarattardyń beriktigine ǵana emes, sonymen birge qalanyń josparlanýyna, ashyq keńistikterdiń qoljetimdiligine, joldardyń jaǵdaıyna jáne shuǵyl qyzmetterdiń múmkindikterine de baılanysty ekenin kórsetedi.

Japon júıesiniń taǵy bir mańyzdy qaǵıdaty — iri jer silkinisterinen keıin qurylys normalaryn qaıta qaraý. 1950 jyly Japonııada qurylys normalary týraly zań qabyldanǵan. Keıinnen bul normalar birneshe ret, sonyń ishinde 1981 jyly, 1995 jylǵy jer silkinisinen keıin jáne 2000 jyly qaıta qaraldy. Professor qatań erejelerdiń bolýy — qaýipsizdikke tolyq kepildik bermeıtinin atap ótti. Maqsat — ǵımarattardyń shyn máninde belgilengen talaptarǵa saı salynýy.

Bul úshin japon bıligi memlekettik baqylaýdan bólek, ekonomıkalyq yntalandyrýdy da qoldanǵan. 1950 jyly turǵyn úıdi kredıtteý júıesi qurylyp, qurylys normalaryna saı keletin turǵyn úılerge tıimdi sharttar usynyldy. Qarjylandyrý úshin qurylys salýshy tekserýdiń birneshe kezeńinen ótýi tıis boldy.

Odan bólek japon professory keltirgen málimetterge sáıkes, eldegi seısmıkalyq stantsııalardyń sany shamamen 150-den 4 400-ge deıin artqan. Bul jergilikti bılikten egjeı-tegjeıli habarlamalardy kútpesten, seısmıkalyq jaǵdaı týraly jedel aqparat alýǵa jáne jaǵdaıdy tezirek baǵalaýǵa múmkindik berdi.

Tehnologııalardyń damýyna qaramastan, Satorý Nıshıkava qaýipsizdiktiń negizgi alǵysharttarynyń biri tótenshe jaǵdaılarǵa daıyndyq mádenıeti ekenin atap ótti. Aıtýynsha, eger halyq qaýip tóngen kezde qalaı áreket etý kerektigin bilmese, tipti eń zamanaýı ınjenerlik sheshimder qaýipsizdikti ete almaıdy.

Eske salaıyq, bıyl 1 qarashada Japonııa jaǵalaýynda magnıtýdasy 6,1 bolatyn jer silkinisi tirkeldi.