Jer sharyn qandaı kúsh qozǵaltyp tur?
ASTANA. QazAqparat - Jerdiń óz osinen aınalý perıody 23 saǵ 56 mın 4,1 sek. Jerdiń óz osinen aınalýy sebebinen Jerde kún men tún aýyssa, al onyń osiniń orbıta jazyqtyǵyna kólbeýligi men Kúndi aınalýy saldarynan Jerde jyl mezgilderi ózgerip otyrady.
Jer ellıpstik (dóńgelekke jýyq) orbıta boıymen 29,765 km/s jyldamdyqpen 149,6 mln km ortasha qashyqtyqta 365,24 ortasha kún táýligi ishinde kúndi bir ret aınalyp shyǵady. Áıtse de, jer sharynyń osyndaı qozǵalystary úzdiksiz ózgerip turady jáne óte turaqsyz bolady. «Ejelgi bıologııalyq saǵatqa» júrgizilgen zertteýge negizdelgende, Jerdiń kúndi aınalý jyldamdyǵy barǵan saıyn tezdep, óz osin aınalý jyldamdyǵy jyldan-jylǵa baıaýlap barady. Mysaly, jer sharynyń kúndi aınalý perıody 440 mıllıon jyldyń aldynda 412 kún bolsa, 370 mıllıon jyldyń aldynda 398 kún, 65 mıllıon jyldyń aldynda 376 kún bolǵan. Al, qazir bir jyl tek 365,25 kún ekeni belgili. Jer sharynyń óz osin aınalý jyldamdyǵy aqyryndap bara jatqany aspan deneler fızıka ǵylymynyń esepteý ádisteri arqyly dáleldeýge bolady. Ǵalymdar bul qubylysty kún men aıdyń jer sharynda tasý-qaıtý qubylysyn týǵyzý áseriniń nátıjesi dep túsindiredi. («Tylsym syrlar». Nurlan Muqataı)
Adamdar kvarts saǵatty oılap tapqannan keıin, kvarts saǵat arqyly ýaqytty eseptep, kún men jer sharynyń salystyrmaly qozǵalysyn baqylap ólshedi jáne jer sharynyń óz osin aınalý jyldamdyǵynyń bir jyldyń ishinde keıde tezdep, keıde aqyryndaıtyn perıodtyq ózgeriste bolatyndyǵyn, kóktemde óz osin aınalý jyldamdyǵynyń baıaýlap, kúzde jyldamdaıtynyn baıqady.
Ǵalymdar uzaq ýaqyt baqylaý-ólsheý arqyly, jer sharyndaǵy muz ben atmosferanyń maýsymdyq ózgerisi jer sharynyń óz osin aınalýynyń perıodtyq ózgerisine qatysty. Budan basqa, jer sharynyń ishki bólegindegi materııalardyń qozǵalysy, mysaly, jeńil elementterdiń kóterilip, aýyr elementterdiń shógip jer sharynyń ortalyǵyna qaraı jınalýy, balqymalardyń atylý sııaqty qubylystar jer sharynyń óz osin aınalý jyldamdyǵyna áseri bolady dep sanaıdy.
Jer sharynyń jyldyq aınalysy kúndi jáne óz osin aınalýy sııaqty bir qalypty jyldamdyqta bolmaıdy. Bul jer sharynyń jyldyq aınalys orbıtasynyń kúnge eń jaqyn núktesi men eń alys núktesiniń ortasynan qashyqtyǵynyń parqy mólshermen 5 mıllıon shaqyrym keletin ellıps tárizdi bolǵandyǵynda. Jer shary kúnge eń jaqyn núkteden eń alys núktege qaraı jyljyǵan kezde, kúnnen alystaı beretindikten, kúnniń tartý kúshiniń yqpaly álsirep, jyldamdyǵy baıaýlaıdy. Al, alys núkteden jaqyn núktege jyljyǵan kezde kerisinshe jyldamdyǵy tezdeı túsedi.
Jerdiń jyldyq aınalys orbıtasy men jer osi vertıkal bolmaıdy jáne jer osi de turaqty emes. Ol, beıne, jer shary orbıtasynda shyr aınalǵan zyryldaýyqqa uqsaıdy. Jer osiniń eki basy da únemi keńistiktegi málim bir baǵytty kórsetip tura bermeıdi. Jer osi baǵytynyń mundaı qalypsyzdyǵyn jer sharynyń qozǵalysy týǵyzady. Ǵalymdar jer osiniń keńistiktegi orbıta iziniń múlde sheńberdi boılap qozǵalmaıtyndyǵyn, qaıta, sheńberdiń ishi-syrtyna aýytqyp perıodty qozǵalatyndyǵyn baıqady.
Jer ǵalamshary taǵy Kún júıesimen birge qusjoly júıesiniń quramynda ǵalamdy kezedi. Jer shary mine osylaısha ǵalamda toqtaýsyz qozǵalys jasap, máńgi damylsyz ómir súredi. Onyń osy tynymsyzdyǵy ol paıda bolǵan sátten bastalǵan bolýy múmkin. Jer sharynyń qazirgi kún júıesindegi qozǵalysy jóninen aıtqanda, onyń qozǵalys jyldamdyǵy baıaýlap nemese tezdesin, báribir ol kúnniń, kún júıesindegi basqa planetalardyń jáne aıdyń tartý kúshinen alystap kete almaıdy. Al, adamdar osy bir ózderi meken etken Jer ananyń qupııaǵa toly syrlaryn bilýge talpynýmen keledi. Olar, jer shary áýel basta qalaı qozǵalǵan? Bolashaqta onyń qozǵalysy qalaı bolady? Óz osin aınalý jyldamdyǵy barǵan saıyn baıaýlaı bere me? - degen suraqtarǵa jaýap izdeýmen keledi.
Dál qazirge deıin alǵashqy qozǵaýshy kúsh kózqarasy tek joramal ǵana. Nıýton ózi baıqaǵan úsh úlken qozǵalys zańy men búkil ǵalamdyq tartylys zańyna qorytyndy shyǵarǵan soń, osydan keıingi bar zeıin qýatyn jumsap, alǵashqy qozǵaýshy kúsh jóninde izdengen jáne ony zerttegen.
Eń sońynda ol: «ǵalamdyq qozǵalys mehanızmin Alla «jobalaǵan» jáne jaratqan, ári oǵan tuńǵysh ret kúsh syılaǵan, ony qozǵaltqan» degen zertteý qorytyndysyn shyǵarǵan. Alaıda, qazirgi ǵylym alǵashqy qozǵaýshy kúshti moıyndamaıdy jáne naqty túsindirip te bere almaıdy. Osylaısha jer sharynyń, búkil ǵalamnyń qozǵalys syry adamdarǵa áli kúnge deıin jumbaq bolyp keledi.
