Jer qunary tómendep barady: másele qarjyda ma, júıede me
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda mıneraldy tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaý kólemi jyl saıyn artyp keledi. Alaıda bul ósim topyraqtyń ǵylymı negizdelgen qajettiligin tolyq óteı almaı otyr. Sonyń saldarynan egistik alqaptardyń bir bóligi áli de jetkilikti qorek almaı, jerdiń qunary tómendep jatyr. Bul memlekettik qoldaý sharalarynyń tıimdiligine qatysty suraq týyndatady.
Ósim bar, biraq jetkiliksiz
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń deregine sáıkes, 2024 jyly elde 1,3 mln tonna mıneraldy tyńaıtqysh engizildi. Bul – ǵylymı negizdelgen qajettiliktiń 42%-y ǵana. 2025 jyly kórsetkish 1,8 mln tonnaǵa deıin ósip, 57%-ǵa jetti. Kórsetkishtiń artqanyna qaramastan, bul deńgeı topyraqtaǵy joǵalǵan qorektik zattardy tolyq qalpyna keltirýge jetkiliksiz. ıAǵnı egistik jerdiń jartysyna jýyǵy áli de tyńaıtqyshty tolyq almaı otyr. Sonyń saldary da aıqyn. Qazaqstanda 29,9 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jeri tozǵan. Bul bir kúnde paıda bolǵan másele emes, jyldar boıy jınalǵan úrdis. Sebebi ár jınalǵan ónim topyraqtaǵy qorektik zattardy azaıtady. Al olar júıeli túrde tolyqtyrylmasa, jer birtindep qunarynan aıyrylady.
Mamandar muny topyraq qunarynyń azaıýymen baılanystyrady. ıAǵnı jer qoregin berip jatyr, biraq onyń orny tolyq tolmaı otyr.
– Eger topyraqtaǵy qorektik zattar jyl saıyn azaıyp, orny tolyqtyrylmasa, onyń qunary tómendeıdi. Bul 20–30 jylda kúrdeli máselege aınalady. Al 57% – jetkilikti deńgeı emes. Bul jerdiń birtindep álsirep jatqanyn kórsetedi, - deıdi S. Seıfýllın atyndaǵy QazATÝ professory Amangeldi Jumabaev.
Alaıda másele tek tyńaıtqysh kóleminiń jetkiliksizdiginde ǵana emes. Ony paıdalanýǵa bólingen qarajattyń ıgerilýinde de túıtkil bar.
Mınıstrlikke joldanǵan resmı saýalǵa berilgen jaýapta tyńaıtqyshtardyń óńirler boıynsha túrleri bólek kórsetilmeıtini aıtylǵan. ıAǵnı azot, fosfor, kalıı sekildi tyńaıtqyshtardyń naqty kólemi jeke eseptelmeıdi. Jergilikti atqarýshy organdar málimetti tek jalpy kólemmen usynady. Sonyń saldarynan tolyq kórinis qalyptaspaıdy. Memleket jyl saıyn tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaýǵa ondaǵan mıllıard teńge bólgenimen, óńirlerge naqty qandaı tyńaıtqyshtyń qansha kólemde jetkizilgeni týraly derek joq. Demek, bul qarjynyń tıimdiligi men ádil bólinýin tolyq baǵalaý múmkin emes.
Mınıstrlik naqty derekter boıynsha Ulttyq statıstıka bıýrosyna júginýdi usynady. Alaıda mundaǵy málimetter de tolyq emes, sebebi derekter barlyq óndirýshini qamtymaı, iriktemeli túrde ǵana jınalady.
Qarjy qaıda jumsaldy?
2025 jyly mıneraldy tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaýǵa jalpy 82,4 mlrd teńge bólindi. Onyń 34 mlrd teńgesi jergilikti bıýdjetterden, al 48,4 mlrd teńgesi Úkimet rezervinen qarastyryldy. Mınıstrlik málimetinshe, jergilikti bıýdjet qarajaty tolyq ıgerilgen. Úkimet rezervinen bólingen qarjynyń 46,4 mlrd teńgesi, ıaǵnı shamamen 96%-y paıdalanylǵan.
Resmı derekterge qaraǵanda, qarjynyń basym bóligi ıgerilgen. Alaıda bul kórsetkishter jaǵdaıdyń tolyq kórinisin bermeıdi. Máselen, eldegi negizgi astyq óndiretin óńirler – Aqmola men Qostanaı oblystary – bıýdjetke 2,041 mlrd teńgeni keri qaıtarǵan. Bul bólingen qarajattyń bir bóligi paıdalanylmaı qalǵanyn kórsetedi.
Qoldanystaǵy tártipke sáıkes, ıgerilmegen qarajat 10 qarashaǵa deıin bıýdjetke qaıtarylady. Demek qarajat aldyn ala bólinip, arnaıy shottarǵa aýdarylǵanymen, fermerler ony tolyq paıdalana almaǵan. Mınıstrlik muny tyńaıtqyshtardyń qymbattyǵymen jáne fermerlerdiń qarjylyq múmkindiginiń tómendigimen túsindiredi. ıAǵnı tyńaıtqysh qajet bolǵanymen, ony satyp alýǵa kóptegen sharýanyń múmkindigi jetpeıdi. Qoldanystaǵy júıe boıynsha fermer aldymen óz qarajatyn jumsap, keıin sýbsıdııa alady. Alaıda bul tetik barlyq fermer úshin birdeı qoljetimdi emes.
Óńirlik teńsizdik
Óńirler arasyndaǵy aıyrmashylyq ta aıqyn kórinedi. Mysaly, Batys Qazaqstan oblysynda tyńaıtqysh engizý deńgeıi qajetti mólsherdiń nebári 9%-yn quraıdy. Atyraý oblysynda – 16%. Bul kórsetkishter keı óńirlerde júıe tolyq jumys istemeı otyrǵanyn kórsetedi. Óıtkeni bul aımaqtarda jer tyńaıtqyshpen jetkilikti qamtylmaı, jyl saıyn sol kúıi óńdelip keledi. Sonyń saldarynan topyraq álsirep, aýyl sharýashylyǵynyń nátıjesi de tómendeıdi.
Mamandardyń aıtýynsha, másele tek qarjyda emes, jaǵdaı men múmkindikte.
– Sýbsıdııa jaǵdaıy bar jerde ǵana nátıje beredi. Tyńaıtqysh jetkizetin oryndar, mamandar, tehnıka qajet. Batys óńirlerde bul jetkiliksiz. Sondyqtan bárine birdeı múmkindik berildi degenmen, nátıje ártúrli, - deıdi Jumabaev.
Mınıstrlik barlyq fermerge birdeı múmkindik berilgenin aıtady. Alaıda is júzinde óńirlerdiń jaǵdaıy ártúrli bolǵandyqtan, nátıje de birdeı emes. Mysaly, jaǵdaıy jaqsy Qostanaı óńirindegi fermer men múmkindigi shekteýli Atyraý oblysyndaǵy sharýanyń múmkindigin salystyrý qıyn. Sonymen qatar tyńaıtqyshty qansha qoldaný keregin ár sharýashylyq ózi sheshedi. Memleket tek shekti mólsherdi belgileıdi. ıAǵnı jerdiń tozýyn baqylaýdyń naqty tetigi tolyq qalyptaspaǵan.
30 mln gektarǵa jýyq jer qaýip aımaǵynda
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń deregine sáıkes, el aýmaǵyndaǵy 272,5 mln gektar jerdiń 29,9 mln gektary ártúrli deńgeıde tozǵan. Bul – aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń shamamen 14%-y.
Mınıstrlik bul jaǵdaıdyń negizgi sebepteri retinde jel jáne sý erozııasyn, qurǵaq klımatty, sondaı-aq 1954 jyldan bastalǵan tyń ıgerýdi ataıdy. Sol kezeńde tabıǵı-klımattyq erekshelikter eskerilmeı, 25 mln gektardan astam dala jappaı jyrtylǵan. Bul 14% – jaı ǵana statıstıka emes, uzaq jyldar boıy jınalǵan másele. Mamandardyń aıtýynsha, onyń saldary búginde aıqyn baıqalyp otyr.
– 1954 jylǵy tyń ıgerý naýqany myńdaǵan jylda qalyptasqan dalany jyrtyp jiberdi. Ol kezde topyraqtyń tózimdiligi eskerilmedi. Búginde sol sheshimderdiń saldaryn kórip otyrmyz. Qazir jylyna nebári 6–7 mln gektar ǵana zertteledi. Al aýyl sharýashylyǵy jeriniń jalpy aýmaǵy 220 mln gektardan asady. Osy qarqynmen jerdiń tolyq jaǵdaıyn anyqtaý úshin shamamen 30 jyl qajet. Bul – jol berýge bolmaıtyn jaǵdaı, - deıdi ǵalym.
Osy máseleni eskere otyryp, 2023 jyly jer men topyraqty zertteıtin biryńǵaı qyzmet quryldy. 2025 jyly onyń aıasynda 6,7 mln gektarda topyraq zerttelip, 3,8 mln gektarda jerdiń qorektik quramy taldandy, 7,5 mln gektarda ósimdik jamylǵysy zerdelendi. Bul kórsetkishter kólemdi kóringenimen, jalpy aýqymmen salystyrǵanda jetkiliksiz. Sebebi Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy jeriniń aýmaǵy 220 mln gektardan asady. Qazirgi qarqyn saqtalsa, barlyq jerdi tolyq zertteý úshin ondaǵan jyl qajet bolady.
Zań júzinde jaýapkershilik tetigi bar. Jer kodeksiniń 65-babyna sáıkes, jer ıeleri topyraqtyń tozýyna jol bermeýi tıis. 93-bapta jerdi májbúrlep alyp qoıý kózdelgen. Al Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 338-baby boıynsha aıyppul nemese eskertý qarastyrylǵan. Alaıda talap bar bolǵanymen, onyń oryndalýy týraly resmı jaýapta naqty derek joq. Qansha sharýashylyq jaýapqa tartyldy, qansha jer qaıtaryldy, qansha aıyppul salyndy – bul týraly málimet berilmegen. Bul zań talaptarynyń is júzinde tolyq oryndalmaı otyrǵanyn kórsetedi.
Tyńaıtqysh óndirisi: jaýapsyz qalǵan saýaldar
Qazaqstandaǵy tyńaıtqysh óndirý múmkindigi, syrttan ákelinetin ónim kólemi jáne Jambyl oblysynda iske asyrylyp jatqan «EvroHım–Qarataý» jobasynyń jaı-kúıine qatysty saýaldarǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ónerkásip jáne qurylys mınıstrligine júginýdi usyndy.
Bul – rásim talabyna saı jaýap. Alaıda ol máseleniń ózegin ashpaıdy. Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine jaýapty organ negizgi saýalǵa naqty jaýap bermegen. ıAǵnı 2025 jyly josparlanǵan 1,9 mln tonna tyńaıtqyshty engizý úshin elimizdegi óndiris jetkilikti me, álde syrttan ákelinetin ónimge táýeldilik saqtala ma – bul jaǵy ashyq kúıinde qalyp otyr.
Sonymen qatar sýbsıdııa berilip otyrǵan tyńaıtqyshtardyń qaıdan jetkiziletini de naqty kórsetilmegen. Bul memleket qarjylaı qoldap otyrǵan ónimniń shyǵý tegi týraly tolyq málimettiń joq ekenin ańǵartady. Osy tusta Jambyl oblysyndaǵy «EvroHım–Qarataý» jobasynyń mańyzy erekshe. Joba iske qosylǵan jaǵdaıda, ishki naryqty fosfor tyńaıtqyshtarymen qamtamasyz etetin iri óndiris kózderiniń birine aınalýy múmkin. Bul – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi úshin mańyzdy baǵyt. Alaıda jetkizý joly tolyq baqylaýǵa alynbaı sýbsıdııa berý táýekeldi arttyrady. Mundaı jaǵdaıda memleket bólgen qarajat otandyq óndiristi damytýǵa emes, syrttan ákelinetin tyńaıtqyshtardy qoldaýǵa jumsalýy múmkin. Sonymen qatar mundaı jaǵdaıdyń resmı esepte kórinis tappaı qalýy da yqtımal.
Ónim artqanymen, nátıje jetkiliksiz
Sýbsıdııanyń tıimdiligi týraly saýalǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2025 jylǵy ónim kóleminiń 2024 jylmen salystyrǵanda artqanyn alǵa tartady. Atap aıtqanda, dándi daqyldar – 6,7%-ǵa, bıdaı – 10,1%-ǵa, maqta – 11,6%-ǵa ósken.
Ónim artqanymen, bul kórsetkishter jaǵdaıdyń tolyq jaqsarǵanyn bildirmeıdi. Sebebi máseleni tek osy derektermen baǵalaý jetkiliksiz. Óıtkeni ónim kólemi bir ǵana faktorǵa táýeldi emes. Oǵan aýa raıy, tuqym sapasy, qoldanylatyn tehnologııa, sýarý jaǵdaıy sııaqty birqatar jaǵdaı áser etedi. Tipti keı jaǵdaıda kezdeısoq faktorlardyń da yqpaly bolýy múmkin. Sondyqtan eki jyldyń kórsetkishin salystyrý tyńaıtqyshtyń naqty qanshalyqty áser etkenin dál kórsete almaıdy.Mınıstrlik te ónimniń artýyna birneshe faktor áser etetinin atap ótedi. Osyǵan qaramastan, resmı jaýapta sýbsıdııanyń naqty tıimdiligine qatysty ekonomıkalyq esepter keltirilmegen. Máselen, qosymsha alynǵan ár tsentner ónimge qansha bıýdjet qarajaty jumsalǵany týraly derek joq. Al mundaı málimetsiz sýbsıdııany memlekettik saıasat quraly retinde tolyq baǵalaý qıyn. Osylaısha, memleket máseleni tirkep, qarjy bólip, kórsetkishterdiń óskenin habarlaǵanymen, jaǵdaı túbegeıli ózgergen joq. Sebebi jerdiń tozýy jalǵasyp jatyr. Qazirgi tańda 29,9 mln gektar jer ártúrli deńgeıde búlingen. Ol aldaǵy ýaqytta mal azyǵynyń azaıýyna jáne azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndirýi múmkin.
Bul – bolashaqtyń emes, búgin qalyptasyp jatqan jaǵdaı. Óıtkeni ár maýsym saıyn fermerler jerge qajetti mólsherden eki ese az tyńaıtqysh engizip otyr.