Ekinshi dúnıejúzilik soǵys: Qan maıdanǵa Qazaqstan qandaı úles qosty
ASTANA. KAZINFORM – Búgin – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jaý áskerin túpkilikti talqandap, jeńiske jetken kún. Bıyl Jeńiske 81 jyl toldy.
Ardagerge qurmet – elge qurmet
QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregine sáıkes, búginde elimizde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń 58 ardageri turady. Al 2026 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha Jeńiske úles qosqan basqa da adamdardyń sany – 33 443.
Fashızmdi jeńýge ólsheýsiz úles qosqan azamattarǵa memleket tarapynan arnaıy áleýmettik qoldaý kórsetilip keledi. Bıyl Jeńis kúnine oraı soǵys ardagerleriniń árqaısysyna 5 mıllıon teńgeden birjolǵy tólem berildi. Al Jeńiske úles qosqan ózge de sanattaǵy azamattarǵa jalpy kólemi 3,3 mıllıard teńgeden astam qarajat bólindi.
– Merekelik birjolǵy aqshalaı kómekten bólek, keıbir aımaqtarda sanatorlyq-kýrorttyq emdeý, otyn, dári-dármek, azyq-túlik toptamasy jáne kómektiń basqa da túrleri kórsetiledi. Sondaı-aq, UOS ardagerleri jáne UOS Jeńisine úles qosqan basqa da adamdar aı saıyn zeınetaqy alady. Múgedektigi bolǵan jaǵdaıda – olarǵa múgedektik tobyna baılanysty áleýmettik járdemaqy tólenedi, - dep jazylǵan vedomstvo habarlamasynda.
Osy tusta aıta keteıik, ardagerlerdi materıaldyq qoldaý deńgeıi boıynsha Qazaqstan basqa elder arasynda kósh bastap tur.
2026 jyl boıynsha Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan ár ardagerge birjolǵy kómek:
- Qazaqstan – 5 mln teńge
- Ózbekstan – 30 mln sým (shamamen 1,1 mln teńge)
- Belarýs – 5 myń (shamamen 715-825 myń teńge)
- Reseı Federatsııasynda – 10 myń rýbl (shamamen 61 myń teńge) Bul elde aımaqtyq járdemaqylar da qarastyrylǵan. Mysaly, Máskeý men Máskeý oblysynda – 70 myń rýblge deıin (shamamen 430 myń teńge).
Tizimdegi ár el qarjylaı qoldaýdan basqa, merekede dástúrli túrde ár ardagerge qurmet kórsetedi.
Ǵasyr ǵumyryn artqa tastaǵan maıdanger
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys 1939 jylǵy 1 qyrkúıekten 1945 jylǵy 2 qyrkúıekke deıin sozylǵan. Surapyl soǵysqa 60-tan astam el qatysyp, mıllıondaǵan adamnyń ómiri qıyldy. Qazaq dalasynan da talaı er-azamat maıdanǵa attanyp, Otan úshin ot keshti. Biri jeńispen elge oralsa, endi biri jat jerde erlikpen qaza tapty.
Ýaqyt ótken saıyn soǵys ardagerleriniń qatary sırep barady. Búginde Aqmola oblysy Qosshy qalasynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty kózimen kórgen bir ǵana ardager turady. Ol – Nurqasym Ájitaev.
Ardager 1925 jyldyń qańtar aıynda Semeı oblysy (qazirgi Abaı oblysy) Abyraly aýdanynyń Saryqamys aýylynda dúnıege kelgen. Keıipkerimiz 1938 jyly keńestik ujymdastyrý kezeńinde qurylǵan Eńbek ujymsharynda jeti jyldyq mektepte bilim alǵan.
1943 jyldyń qańtar aıynda soǵys órti órshigen tusta 18 jastaǵy Nurqasym Ájitaev ásker qataryna shaqyrylady. Alǵashynda Novosibirdegi mergender daıarlaıtyn arnaıy mektepte oqyp, áskerı daıyndyqtan ótedi. Oqý barysynda mergendigimen kózge túsedi. Synaq kezinde oǵan berilgen úsh oqtyń úsheýin de múlt jibermeı dál tıgizedi. Osy sheberliginiń arqasynda jas sarbaz Máskeý túbindegi shaıqasqa jiberiledi.
Keıin mergen retinde marshal Rodıon Malınovskıı basqarǵan ásker quramynda Kerch qalasyn azat etý urystaryna qatysady. Sondaı-aq Kýrsk doǵasyndaǵy keskilesken shaıqastarda erlik kórsetip, Berlın úshin bolǵan sheshýshi urystarǵa qatysqan. Batyr 293-shi atqyshtar dıvızııasynyń quramynda Japonııamen de soǵysqan.
– Barmaǵan jerim, baspaǵan taýym joq. Neshe túrli azapty kórdik. Barlyǵynan ólmeı, áli kúnge aman-esen júrgenime táýbe etem. Bar tilegim – eń bastysy elimizdiń irgesi bútin bolsa eken, - deıdi Nurǵasym Ájitaev aqsaqal.
Maıdanda talaı ret erligimen erekshelengen ardager eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Keýdesin tutastaı japqan medaldar men tósbelgiler otty jyldardyń únsiz kýási. Sonyń ishinde maıdanger úshin eń qymbat marapattar – II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni, Keńes Odaǵynyń marshaly Jýkov atyndaǵy medal jáne «Japonııany jeńgeni úshin» medali.
Ǵasyr jasaǵan qarııa búginde jeti baladan 10 nemere, 13 shóbere súıip otyr. Al jaryn balalar úıinde tárbıelenip júrgen kezinde jolyqtyrǵan eken.
Soǵys tarıhyna qysqasha sholý
Germanııa áskeri KSRO aýmaǵyna shabýyl jasaǵan 1941 jyldyń 22 maýsymy TMD elderiniń resmı tarıhynda 4 jylǵa sozylǵan alapat soǵystyń bastalǵan kúni bolyp esepteledi. Jeńisti jaqyndatýǵa Qazaqstannyń qosqan úlesi zor.
QR Prezıdenti arhıvinde qyzmet atqarǵan Vladımır Shepeldiń derekterine súıensek, 1945 jylǵy aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan soǵystyń basynan bastap Qyzyl Armııaǵa jáne ónerkásip jumysy úshin 1,5 mln adamdy jumyldyrǵan. Sonyń ishinde 1 mıllıon 161 myńǵa jýyq adam ásker qataryna attanǵan.
Al belgili tarıhshy Sultan Han Aqqulynyń aıtýynsha, ol kezeńde Qazaqstan halqynyń jalpy sany 3 mıllıonǵa da jetpegen. Soǵan qaramastan, maıdanǵa jiberilgenderdiń úlesi óte joǵary bolǵanyn aıtady.
– 1941 jyly soǵys bastalǵan kezde Qazaqstan halqynyń sany shamamen 3 mıllıonǵa jetti me, jetpedi me bilmeımiz. Sol kezeńde Qazaqstannan shamamen 1 mıllıon 200 myń adam soǵysqa shaqyryldy. Olardyń qatarynda tek qazaqtar ǵana emes, Qazaqstanda turatyn basqa da ult ókilderi boldy. Soǵysqa ketkenderdiń ishinde shamamen 600 myńǵa jýyǵy ǵana elge aman-esen oraldy. Oılap qarasaq, olardyń arasynda qanshama jas jigitter men qart adamdar bolǵan. Ózimniń ákem Aqqul Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan bir aıaǵy 15 santımetrge qysqaryp, múgedek bolyp oralǵan, - dedi ol.
Qazaqstan áskerı komıssarıaty maıdanǵa barlyǵy 14 atqyshtar jáne kavalerııalyq dıvızııa, 7 brıgada, 1 zenıttik polk, 12 qurylys jáne 2 avtobatalon attandyrǵan.
Jeńis jolyndaǵy Qazaqstannyń tyldaǵy úlesi
Soǵys jyldarynda Qazaqstandaǵy ár otbasy aýyr kezeńdi bastan ótkerdi. Elde otyn tapshy bolyp, azyq-túlik jetispegendikten halyq ashqursaq kún keshti. Soǵan qaramastan, turǵyndar qolyndaǵy bar múmkindigin maıdanǵa arnap, jeńis úshin tynymsyz eńbek etti.
Muraǵat derekterine súıensek: 1942 jyly sáýirdiń sońynda qorǵa shamamen 8 myń tonna astyq, 10206 gektolıtr sút, 233 tsentner maı, 717 tonna kókónis, 273 tonna maqta, 8206 qoı terisi tapsyryldy. Bul – tek bir aıdyń kórsetkishi. Al mundaı kómek jyl boıy úzdiksiz jalǵasqanyn eskersek, onyń jalpy kólemin eseptep shyǵý tipti qıyn.
Buǵan qosa, ár otbasy malyn, baǵaly dúnıesin satyp, maıdan qoryna aqshalaı úles qosqan. Soǵys jyldary halyq qorǵanys qoryna 4 mıllıon rýblden astam qarajat aýdarǵan. Tipti ár óńir óz jerinen attanǵan ár dıvızııaǵa jeke kómek berip otyrǵan.
– Sol ýaqytta Qazaqstanda tutas áskerı tehnıka shyǵaratyn iri kásiporyndar bolǵan joq. Elimiz negizinen mal sharýashylyǵyna beıim bolyp, maıdanǵa azyq-túlik, et, nan jáne basqa da qajetti ónimderdi jóneltti. Qysty kúni nemis áskeri Reseıdiń aıazyna shydamaı qınaldy, al bizdiń jaýyngerler jyly kıimmen qamtamasyz etildi. Ol kıimderdiń basym bóligi Qazaqstannan jiberildi. Qoı júninen tigilgen tońdar, teriden tigilgen jyly etikter maıdanǵa jetkizildi. Eń nárli azyq-túlik te Qazaqstannan jiberilip otyrdy. Kıim de, tamaq ta qazaqtyń tórt túlik malynan óndirilgen ónimderden jasaldy. Sary maı men et maıdandaǵy jaýyngerlerdiń negizgi azyǵy boldy, - dedi Sultan Han Aqquly.
Sonymen qatar osy kezeńde Qyzyl Armııaǵa tehnıka men kólik quraldary da jiberilgen. Atap aıtqanda, 13 130 júk kóligi, 107 arnaıy jáne 825 jeńil avtokólik, 57 mototsıkl, 1 538 traktor, 110 118 at jáne 10 260 arba maıdanǵa attandyrylǵan. Ol zamanda mundaı kólemdegi tehnıka qory tutas bir damyǵan eldiń áleýetimen para-par edi.
Elimizdiń maıdanǵa qosqan kómegi jónindegi derekterdiń ózi-aq onyń aýqymyn kórsetedi. Biraq bul – tek resmı tirkelgen málimetter ǵana...
Kóshi-qon jáne ónerkásiptegi ózgerister
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Qazaqstan aýmaǵyna birqatar elderden halyq jappaı evakýatsııalandy. Tarıhı derekterge súıensek, bosqyndar Qazaqstanǵa soǵystyń alǵashqy aılarynan bastap kele bastady.
Vladımır Shepeldiń derekterine saı, 1942 jylǵy qańtarda QazSSR-ine 381 260 adam, onyń ishinde maıdan dalasynan – 291 355, Lenıngradtan – 6 198, Máskeýden – 14 518 adam keldi. Olar sol kezeńde ár óńirdegi ujymsharlar men keńsharlarǵa bólindi.
Al surapyl maıdan qyzǵan shaqta Stalın saıasatyna saı sany az ulttar Qazaqstan aýmaǵyna kúshtep qonys aýdaryldy. Deportatsııaǵa Grýzııa, Ázerbaıjan, Armenııa, Ýkraına jáne Kavkaz óńirleriniń turǵyndary, sondaı-aq Edil boıy men Edil-Jaıyq aralyǵyndaǵy nemis halqy da ilikti. Jalpy, 1937–1944 jyldar aralyǵynda evakýatsııalanǵandardy qosa eseptegende, Qazaqstanǵa shamamen 1 mıllıon 740 myń ózge etnos ókili qonystanǵan.
Tarıhshy Sultan Han Aqquly bul tek qonys aýdarý emes, onyń astarynda saıası oı bar ekenin aıtady.
– Qıyr Shyǵystaǵy káristerdi ne úshin kóshirgenin bilesiz be? Keńes Odaǵy men Japonııa soǵys jaǵdaıynda boldy. Kárister Japonııany qoldap ketýi múmkin degen alańdaýshylyq boldy. Sol sebepti olardy Qazaqstanǵa qonystandyrdy. Kavkaz halyqtary da kóp qıyndyq kórdi. Olar Germanııany qoldap ketýi múmkin degen qaýip boldy. Sol sebepti olar Qazaqstan aýmaǵyna jiberildi. Edil-Jaıyq boıyndaǵy nemis avtonomııasynda turǵan nemis halqy da Germanııany qoldap ketýi múmkin degen kúdikke baılanysty Qazaqstandaǵy aýyldarǵa kóshirildi, - dedi.
Soǵys jyldarynda Qazaqstanǵa tek halyq qana emes, ónerkásip oryndary da jappaı evakýatsııalandy. 140-tan astam zaýyt pen fabrıka kezeń-kezeńimen respýblıka aýmaǵyna kóshirildi. Mundaı uıymdardyń kóbi aldymen Almatyǵa ornalasty. Kásiporyndar negizinen maıdan úshin ónim shyǵardy. Máselen, eksperımenttik-optıkalyq sheberhana (Harkovten Almatyǵa kelgen) dúrbiler shyǵardy, №242 zaýyt (Harkov - Almaty) áskerı ushaqtardy jóndedi jáne t.b.
– Qazaqstanǵa kelgen kásiporyndar soǵys bitken soń qaıtyp óz elderine kóship ketti. Ol ýaqytta qansha kásiporynnyń kelip ketkenin zertteýdiń qajeti de joq. Qazaq halqyna onyń paıdasy bolǵan joq. Bári tek sol surapyl soǵys úshin qyzmet etti. Sol kezeńde maıdandaǵy ár oqtyń toǵysy qazaq dalasynan shyqty dep te maqtanyp qajet emes, - dedi ol.
Qazaq qaharmandary
Jeńis jolynda janyn aıamaı, qolyna qarý alyp jaýmen shaıqasqan talaı ata-babamyz bar. Baýyrjan Momyshuly, Sultan Baımaǵambetov, Raqymjan Qoshqarbaev, Erkin Ábdirov syndy batyrlardyń árqaısynyń erligi men kúres joly bir-bir kitapqa júk bolatyn tarıh.
Qaharmandarymyz týǵan jerin qorǵap qana qoımaı, Máskeý túbinde keýdesin oqqa tosyp, Otandy azat etý jolynda janqııarlyqpen shaıqasty. Mergendigimen jaýdyń betin qaıtaryp, maıdan dalasynda erliktiń eren úlgisin kórsetti. Qazaq sarbazdarynyń arasynda bir ózi júzdegen jaý áskeriniń kózin joıǵan mergender de az bolǵan joq.
– Maıdan dalasynda talaı jaýyngerimiz óz mergendigimen jeńiske úles qosty. Qazaq halqy ejelden mergen, ańshy halyq. Keń dalada kompassyz, eshqandaı quralsyz-aq baǵytty taba bilgen, janýarlardy izinen tanyǵan. Kózi qyraǵy bolǵan. Esimde naqty joq, biraq bir nemis nemese amerıkalyq saıahatshy qazaq dalasyna kelgeni aıtylady. Ol aýyldyń eki adamyn ertip, jer aralaǵan. Sol kezde bir qazaq kenetten «ana jaqtan eki atty kele jatyr» degen eken. Saıahatshy aınalada eshqandaı dybys ta, belgi de joq ekenin aıtyp, oǵan senbegen. Olar toqtap, as iship otyrǵan kezde biraz ýaqyttan soń attyń dúbiri estile bastaǵan. Keıin shynymen eki attynyń kele jatqany baıqalypty. Sonda saıahatshy qazaq halqynyń qyraǵylyǵyna tańǵalǵan eken. Kúndiz-túni keń dalada ómir súrgendikten, qazaq halqy joldan jańylmaı, baǵytynan adaspaıtyn bolǵan, - dedi Sultan Han Aqquly.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta talaı taǵdyr tálkekke tústi. Onyń paıdasy men zııany týraly, maıdanǵa jiberilgen kómek pen qoldaý jóninde tizbekteı bersek, uzaq aıtýǵa bolady. Alaıda, eń bastysy – Jeńis jolynda janyn qıǵan qazaq batyrlarynyń erligi. Búginde elimizge qajeti – ótkendi jyrlaý emes, soǵys jyldaryndaǵy shynaıy tarıhty ulttyq múdde turǵysynan qaıta zerdeleý.
