Jeńisten jeńiske jetýge jigerlendirgen rýh
Osy oraıda elimizdiń dańqty perzentteriniń biri, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qaharmany Baýyrjan Momyshulymen 21 jyl aralasyp, syılas, syrlas bolyp - batyr Baýkeńnińjan dúnıesin, minez, aqyl-parasat ereksheligin beıneleýge arnalǵan «Umytylmas kezdesýler», «Ataq pen shataq», eki kitaptan turatyn «Men halqymnyń Baýyrjanymyn», «Men qazaqtyń balasy» degen bes tom týyndynyń avtory jazýshy Mamytbek Qaldybaıulyn áńgimege tartqan edik.
- Tarıh - bul halyqtyń tanym-túsinigin qalyptastyratyn uly uǵym. Ótkendi bilmeı, bolashaqty baǵamdaý áste múmkin emes. Siz búgingi tańda da qoǵamdyq ómirimizge belsene aralasyp, oqyrmandaryńyzben jıi kezdesip júrsiz. Tuńǵysh Prezıdent ustanǵan saıasatyn, ásirese «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» degen eńbekteriniń túpki maqsatyn jurtqa tynbaı nasıhattap kelesiz. Bizdiń erekshe bilsek dep qyzyǵatynymyz, batyr Baýyrjan Momyshulynyń azat, táýelsiz el bolýymyzdy armandaǵan oı-pikirleri týraly estip, bilgenińizdi aıtyp berseńiz?
- Baýkeń barlyq kezde ózin erkin sezingen, shyndyqty aıtýdan eshqashan taısalmaǵan erekshe tulǵa. Beıbit kúndegi tynys-tirligi óz aldyna, jan berisip, jan alysqan qan maıdan tórindegi Baýkeńniń ózin qalaı ustaǵanyn, qandaı arman jeteginde bolǵanyna toqtalaıyn. Ol úshin Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy Muhamedjan Ábdihalyqov aǵanyń myna bir áńgimesine qulaq túrelik. «SOKP Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, SOKP Ortalyq Komıtetiniń Saıası Bıýro múshesi Aleksandr Sergeevıch Şerbakov meni jeke qabyldap: «Bizde Baýyrjan Momyshuly týraly ár túrli málimet bar. Maıdannan bázbireýlerdiń ony: «Ultshyl, shovınıst, dóreki, komandır bolýǵa jaramaıdy. Sovettik Otanymyzǵa berilgen soldatty sotsyz attyryp, dushpanǵa kómektesti», - degen tárizdi bir deste hat saqtaýly. Endi bireýler: «Olaı emes, ol naǵyz batyr, erjúrek, naǵyz ınternatsıonalıst komandır» - dep jazady. Biz kimge senerimizdi bilmeı otyrmyz. Siz baryp dıvızııa komandıri, general Chernıýgov joldaspen, dıvızııanyń basqa polkteri komandırlerimen sóılesip, aq, qarasyn bilip qaıtyńyz» dep meni 19 kúnge, 1943 jyldyń 12-shi tamyzynan, 1-shi qyrkúıegine deıin is-saparǵa jumsady. Baýkeń emdelip jatqan gospıtal kishileý qystaqta eken. Bardyq. Baýyrjandy birinshi kórýim. Symdaı tartylǵan, uzyn boıly, etti-jeńdi, qyr muryndy, janary ótkir, kelbetti jigit eken. Qabaǵynan qar jaýǵandaı susty, óte ashýshań, sál nársege shamdanyp shyǵa keledi. Qazaq selkildep otyrady deıdi ǵoı. Dál sondaı.
Ekeýimiz túnimen uıyqtaǵan joqpyz. Bir sóz arasynda ebin taýyp:
- Baýke, men sen týraly bir qolaısyz áńgime estidim. Aǵalyq aqylym, sen endi muny ekinshi ret qaıtalama, - dedim.
- Qandaı áńgime?
- Kóńilińe almasań, aıtam.
- Kóńilime almaımyn.
Oqıǵa bylaı bolǵan eken. Polk jaýyngerleri sapta turǵan kezde Baýyrjan aqboz atyn tebinip qap, óziniń orynbasary - orys jigitin qamshynyń astyna alyp, sabaǵan. Qansha batyr bolsa da, ondaı quqyq eshkimge berilmegen. Ol úshin áskerı trıbýnal sottap jiberedi.
Qamshynyń astynda qalǵan álgi orynbasar jigit qashqan boıda dıvızııanyń shtabyna baryp jasyrynǵan. Keıin shtab bastyǵy ony polkke jibermeı, basqa ofıtserdi jibergen.
Baýyrjanǵa osyny aıtyp:
- Búkil polk jaýyngerleriniń kózinshe orynbasaryńdy attyń astyna alyp sabaýyń - júıkeńniń ábden juqaryp, ózińdi óziń ustaı almaýyńnyń, qysqasy myna qandy soǵystyń kesiri. Saǵan emdelý kerek, - dedim.
- Meniń qateligim - ony sabamaı, tabanda atyp tastaýym kerek edi, - dedi qaharlana kilt susty kúıge enip.
- Ol ne jazdy? - dep edim:
- Ony jurtqa jarııa etýdiń qajeti joq! - dedi.
Túnimen sóıleskenimizde Baýyrjan kóbine soǵys týraly, qazaq jaýyngerleriniń erlikteri týraly oı tolǵady.
- Soǵys bitedi. Soǵys bitkennen keıin jaǵdaı ózgeredi. Qaıtken kúnde de bizge ulttyq Armııamyzdy qurmaı bolmaıdy. Osy máseleni umytpaıyq, Muha, - degen sózi erekshe esimde qalypty. Ony bir emes, birneshe ret qaıtalap aıtty.
8-shi gvardııalyq dıvızııadaǵy basqa polkterde de qazaq jaýyngerleri bar ǵoı. Komandırler urystan keıin erlik kórsetkenderdi orden, medaldarǵa usynady. Keıde aıanbaı soǵysqan qazaqtar elenbeı qalatyn kórinedi. Ony ádeıi jasady deýge de bolmas. Komandırlerdiń qatelesýi de múmkin ǵoı.
Renjigen qazaq jaýyngerleri shaǵym aıtyp, Baýyrjanǵa keledi eken. Baýyrjan:
- Sender basqa polktensińder. Meniń aralasqanym yńǵaısyz bolady, - demeı, bel sheship kirisip ketetin kórinedi. Ol beıne dıvızııadaǵy qazaq ókili tárizdi. Osyndaı jáne joǵarydaǵy oqıǵalarǵa baılanysty ony keıbireýler shovınıst dep te sóz taratsa kerek.
Ertesine keshke qaraı gospıtalda jaralylardyń basyn qosyp, Baýyrjandy tórge otyrǵyzyp, bárine syı-qurmet kórsettik. Tamaq aldynda men qysqasha sóz sóıledim.
- Bizdiń respýblıkamyzdan aralaryńyzda jalǵyz Baýyrjan Momyshulyn emdelip jatyr eken. Bul sizderdi bólektegenim emes. Otanymyz bir. Sondyqtan bárińiz de týysqandarymyzsyzdar. Maqsatymyz - elimizdi, jerimizdi jaýdyń tyrnaǵynan qutqarý. Maıdan dalasynda erlikpen soǵysyp jatqan sizderge raqmet aıtamyz. Tezirek jazylyp, qatarǵa qosylýlaryńyzǵa tilektespiz. Myna aldaryńyzdaǵy dám Qazaqstannan ákelingen dám. Sizder aýyz tısin dedik, - deı kelip, tylda jasalyp jatqan jumystarǵa toqtaldym.
- Qudaı qalasa, biz jeńemiz. Sizderdi azyq-túlik, kıim-keshekpen, qarý-jaraqpen tolyq qamtamasyz etemiz.
Jaraly jaýyngerler álsin-áli qol shapalaqtap, qoshamet tanytyp otyrdy. Báriniń júzderinde kúlki, qýanysh.
Dastarqanda qazy-qarta, qurt-irimshik, qymyz. Bul taǵamdar qaıdan kelgen dep biz tańǵaldyq. Qurmanbektiń aıtýynsha, ony Baýyrjannyń tarazdyq ózbek aspazshysy (atyn umyttym) bıe, sıyr saýyp, oq tıgen jylqylardy baýyzdap soıyp, qazy-qarta, tipti balmuzdaq ta daıyndaıdy eken. Sol joly elden jemegen qazy-qartany maıdan tórinen jep, tańǵalǵanym bar.
- Sizderdi kórip, Baýkeń qýanǵan shyǵar?
- Biz gospıtalǵa barǵanda Baýkeń qýanǵanyn sezdirmedi. Іshinen qýansa, qýanǵan shyǵar. Baýyrjannyń qýanǵanyn bile qoıýdyń ózi qıyn edi. Ol syrt kózge, ásirese, bir kórgen adamǵa syr bere qoımaıtyn. Árıne, ózin izdep barǵanymyzǵa rızashylyǵyn bildirdi.
Baýkeń jatqan gospıtal burynǵy mektep úıine ornalasqan. Jan-jaqtan jınalǵan jaralylar. Uzyn sany otyzshaqty. Aralaryndaǵy sheni úlken jalǵyz Baýyrjan eken.
- Máskeýge barǵanda tıisti adamdarǵa kerek, - dep men Baýkeńe bildirmeı (bildirseń ol úzildi-kesildi qarsy bolady ǵoı), Qurmanbekti jumsap, gospıtaldyń bas dárigerinen Baýyrjan syrqatynyń tarıhy jazylǵan qujatty aldyryp aldym.
Aleksandr Sergeevıchtiń qabyldaýynan shyqqan soń, Qazaqstan ókilettiliginiń ókili Isaǵalı Sháripov ekeýimiz sanıtarlyq basqarma bastyǵy, medıtsına qyzmetiniń generaly Efım Ivanovıch Smırnov degen (keıin ol kisi Keńes odaǵy halyq densaýlyq saqtaý komıssary boldy) kisige baryp, sóılestik.
- Osyndaı, bizdiń qazaq halqynan búgingi tańda aty shyqqan jalǵyz qolbasshy Baýyrjan Momyshuly ǵana. Men jaqynda maıdanda bolyp, óz kózimmen kórip qaıttym, ol kisiniń densaýlyǵy onsha emes. Óte ashýshań, júıkesi ábden juqarǵan. Sizben aqyldasqanymyz, Baýyrjandy elimizdiń bir gospıtalyna aldyrtyp, emdetýge bolmaı ma? Mine, myna qujatta syrqatynyń tarıhy jazylǵan.
- Bolady, - dep general Smırnov birden ýáde berdi.
Uly Otan soǵysy kezindi Muhamedjan Ábdihalyqovtyń tikeleı qamqorlyǵy arqasynda Baýyrjan Momyshuly maıdannan Almatyǵa eki aıǵa kelip, emdeledi. Emdele júrip Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev aǵalarynyń qolqalaýymen "Soǵys psıhologııasy" taqyryby boıynsha sol kezdegi barlyq zııalylarymyzdyń tańdaýly tobyna 36 saǵat lektsııa oqıdy. Sol soǵys taqyrybyndaǵy ashyq áńgimeden soń qazaq ádebıetinde kóptegen shyǵarmalar jazylady. Baýkeńniń aqıqat pen ańyzǵa toly qaharmandyq joly sol sátten bastalady.
Elimizdiń táýelsiz alýyna, derbes memleket bolýyna Baýyrjan Momyshulynyń da qosqan úlesi az emes.. Baýkeńniń erligi erteńgi jastarymyzdy da rýhtandyryp, jeńisten jeńiske jetýge jigerlendire beredi.
Áńgimeńizge rahmet.