Balaǵat sózdiń adamǵa áseri qandaı
ASTANA. KAZINFORM – Beıádep sózdiń áleýmettik jelide de, kúndelikti ómirde de jıi qoldanylýy alańdatady. Onyń qoǵam psıhologııasy men sóıleý mádenıetine áseri qandaı? Bul jaıdy Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge saralady.
Beıádep sózdiń tildik ortadaǵy orny
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, áleýmettik lıngvıst Qýatbek Dúısenniń aıtýynsha, beıpil sózder qoldanys aıasy shekteýli leksıkaǵa jatady, ıaǵnı olar tildiń jalpy qoldanysyna tán emes, kóbine belgili bir jaǵdaıda jáne beıresmı qarym-qatynasta paıdalanylady. Soǵan qaramastan mundaı sózder áleýmettik jelide, qoǵamdyq oryndarda jáne kúndelikti qarym-qatynasta jıi kezdesedi.
– Bylapyt sóz – aýyzeki tildiń qarabaıyr, pás qabatyna jatatyn, qoldanys aıasy shekteýli leksıka. Sondyqtan ony qazaq tilin qalyptastyratyn negizgi qabat deýge kelmeıdi. Ádette olar adamdy kemsitý, namysyna tııý, ashýlandyrý maqsatynda aıtylady. Alaıda qazaqy ortada mundaı sózderdiń psıhologııalyq áseri kúshti emes dep esepteımin. Kerisinshe, «kórgensiz» sııaqty bir ǵana sózdiń ózi adamǵa aýyr tıedi. Al qarǵys sózderdiń psıhologııalyq salmaǵy beıpil sózden áldeqaıda aýyr, – dedi lıngvıst.
Demek, beıádep sóz tildiń negizgi qabatyna jatpaǵanymen, onyń jıi qoldanylýy sóıleý ortasyna áser etpeı qoımaıdy. Óıtkeni adamnyń sózdik qory men sóıleý daǵdysy kúndelikti estıtin sózderi arqyly qalyptasady.
Bylapyt sóz qalypty sózge aınalýy múmkin be?
Klınıkalyq psıholog Erkejan Muratqyzynyń aıtýynsha, adam beıpil sózge kóbine kúshti emotsııasyn qysqa ári áserli jetkizý úshin júginedi. Ashý, renish, qorqynysh nemese aýyrsyný kezinde mundaı sóz ishki qysymdy ýaqytsha jeńildetýi múmkin. Keıde ol beıresmı ortada sóıleýdi áserli etýge, ázilge reńk berýge nemese ózin eresek etip kórsetýge de qoldanylady.
Alaıda emotsııany osylaı jetkizý jıi qaıtalansa, ol ádetke aınalýy múmkin.
– Beıpil sózdi jıi qaıtalaý birtindep ádetke aınalyp, adam ony avtomatty túrde qoldana bastaıdy. Bastapqyda uıat nemese jıirkenish týdyrǵan sóz ýaqyt óte kele qalypty qubylys retinde qabyldanýy yqtımal. Osylaısha ol ózine de, qoǵamǵa da zııan tıgizedi, – dedi psıholog.
Munyń áseri sózdi aıtqan adammen ǵana shektelmeıdi. Balaǵat sóz tikeleı bireýge baǵyttalsa, ony estigen adam ózin qorlanǵan, kemsitilgen nemese dármensiz sezinýi múmkin. Al mundaı jaǵdaı qaıtalana berse, dóreki qarym-qatynas qalypty qubylys retinde qabyldaný qaýpi bar.
Áleýmettik jelidegi ádep
Bul másele áleýmettik jelide odan ári kúrdelene túsedi. Sebebi jasóspirimder aınalasyndaǵy minez-qulyq úlgilerin belsendi qabyldaıdy, al jelidegi kontent olardyń neniń qalypty, neniń qolaısyz ekenin baǵalaýyna yqpal etedi.
– Jasóspirimderdiń tulǵasy árdaıym qalyptasý kezeńinde bolady. Olardyń ustanymy men neniń ruqsat etiletini týraly túsinikteri áli tolyq qalyptaspaǵan. Búginde áleýmettik jeli olardyń ózin qalaı ustaǵysy keletinine, syrt kelbetine jáne neni qolaıly dep sanaıtynyna aıtarlyqtaı yqpal etedi. Olar úshin tanymaldyq, aınalasyndaǵylardyń pikiri men qoǵam tarapynan moıyndalý mańyzdy, – dep túsindirdi psıholog.
Osy jerde laık pen qaralym úshin jasalǵan árekettiń yqpaly baıqalady. Balaǵat sóz, qorlaý nemese arandatýshylyq kópshiliktiń nazaryn aýdaryp, tanymaldyq ákeletinin kórgen jasóspirim muny ózin tanytýdyń bir joly dep qabyldaýy múmkin.
– Mysaly, synyptasyn kameraǵa túsirip balaǵattaý nemese qorlaý da birtindep qalypty áreket retinde qabyldanýy múmkin. Men barlyq balaǵa qatysty jalpylama pikir aıtqym kelmeıdi, ár adamnyń jaǵdaıy ártúrli. Biraq, menińshe, ózgermeıtin bir qaǵıda bar: qatygezdik qatygezdikti týdyrady, – dedi maman.
Sondyqtan psıholog máseleni tek tyıymmen sheshýge bolmaıtynyn aıtady. Balanyń áreketiniń sebebin túsiný, onymen ashyq sóılesý, emotsııasyn durys jetkizýge úıretý jáne naqty shekara belgileý mańyzdy.
Sóz jaýapkershiligi
«Aıtylǵan sóz – atylǵan oq» demekshi, ár sózdiń jaýapkershiligi bar. Qoldanystaǵy zańnama boıynsha qoǵamdyq tártipti buzatyn jáne aınaladaǵylarǵa anyq qurmetsizdik tanytatyn áreketter QR ÁQBtK-niń 434-baby boıynsha baǵalanady. Zańger Nurbolat Ibraevtyń aıtýynsha, usaq buzaqylyq úshin alǵash ret 20 AEK mólsherinde aıyppul, 20-dan 60 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystar nemese 5-ten 15 táýlikke deıin ákimshilik qamaq kózdelgen. Quqyq buzýshylyq bir jyl ishinde qaıtalansa, jaza kúsheıedi.
Al bylapyt sóz naqty adamdy ádepsiz túrde kemsitýge ulassa, QR Qylmystyq kodeksiniń 131-baby boıynsha qorlaý retinde qaralýy múmkin. Bul jaǵdaıda 100 AEK-ke deıin aıyppul kózdelgen. Qorlaý kópshilik aldynda nemese onlaın-platformalar arqyly jasalsa, jaýapkershilik kúsheıedi.
Áleýmettik jelidegi quqyq buzýshylyqtyń taǵy bir ereksheligi – onyń qysqa ýaqytta kópshilikke taralýy jáne tsıfrlyq iziniń saqtalýy.
– Búginde áleýmettik jeliler, sonyń ishinde TikTok pen Instagram jelilerindegi tikeleı efırler qoǵamdyq keńistikke aınaldy. Buryn quqyq buzýshylyqty birneshe adam ǵana kórse, qazir onyń aýdıtorııasy myńdaǵan qoldanýshy bolýy múmkin. Dálel jınaý protsesi de ózgerdi. Buryn kýágerler men qosymsha materıaldar qajet bolsa, búginde quqyq buzýshylar ózderi jasaǵan áreketterin vıdeoǵa túsirip jatady. Quqyq qorǵaý organdaryna quqyq buzýshylyq faktisin anyqtap, qajetti materıaldardy jınap, oǵan quqyqtyq baǵa berý ǵana qalady, – dep atap ótti Oksford ýnıversıtetiniń quqyq magıstri, BUU-nyń zań keńesshisi Halıda Ájiǵulova.
Aıta keteıik, Qazaqstanda sońǵy eki jylda onlaın-platformalardan balaǵat sózder bar 161 materıal anyqtaldy. Óshirilgen kontent sany boıynsha TikTok kósh bastap tur.
