Jazda qaıda demalǵan jón?

Jaz kelse bitti, kópshilikti tolǵandy­ratyn bir másele bar: qaıda demalǵan durys?

Bul saýalǵa jaýap izdep, bas qatyratynymyzda zańdylyq. Qazaqtyń baıtaq, tabıǵaty tamasha jerleri de bar. Biraq biz kóbinese Ystyqkól nemese shetelge barýǵa usynysty kóbirek tastaımyz. Al keıbirleri óz elimizdiń týrızmin damytýdy qup kóredi. Jalpy, qara­paıym halyq qaıda demalǵany durys? 

Týrızm agenttiginiń málimetteri boı­yn­sha, qazaqstandyqtar Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystaryndaǵy demalys zona­lary, Saryaǵash, Tóle bı men Býra­baı, Alakól, Kólsaı shıpajaıyna ba­symdyq beretin kórinedi. Sonymen qatar Elordasy Astana da halyqty qyzyqtyryp otyr. Al syrtqy týrızmde ádettegideı Túrkııa, Tbı­lısı, Tashkent, Dýbaı, Taı­land t.b. elderi suranysqa ıe. Bizdiń ha­lyqtyń kóbisi shetelge aǵalyp barýda. Al bizdiń elimizge sheteldik týrıster qyzyǵý­da. Statıs­tı­kalyq málimet boıynsha, shetel­dik tý­rıs­tik kelýshilerdiń sany kirý týrızmi boıyn­sha 2,7%-ǵa, ishki týrızm boıynsha 3,4%-ǵa ósti jáne sáıkesinshe, 4,2 myń adam jáne 20 myń adamdy qurapty. Qa­zaqstanǵa ke­lýshi týrısterdiń sany ar­týda. Bul - Qa­zaq­stannyń halyqaralyq tý­rızm­degi be­deliniń arta túskendiginiń bel­gisi bolsa ke­rek. Qazaqtyń kórikti jer­leri az emes. Mysaly, shetelden kelgen qo­­naq­tardy Sharyn shatqaly, Alakól men Bal­qash, Býrabaı men sulý Alataý, Zerendi jáne Qarqaraly eldi meken, kıeli meken Túr­kistan erekshe qyzyqtyrady. Shyn mánin­de, óz elimizdiń azamattary «ózgeniń qań­syǵyn, tańsyq kórip» Túrkııa, Taı­land, Malaızııa, Dýbaı, Reseı, Germanııa, Pol­shanyń qaltasyn qampaıtyp, týrıs­tik sa­lasynyń damýyna ózindik «úlesin» qosyp júr. Al otandyq týrıstik fırma­lar jol­damalardy jan-jaqty jarnamalap álek. 
Byltyrǵy jyly qazaqstandyqtardyń eń kóp saıahattaǵan qalalary - Ystambul, Antalıa, Parıj, Nıý-Iork, Praga, Kıev, Rım. Al bıylǵy tizim boıynsha, Ystam­-bul, Tbılısı, Tashkent, Dýbaı, Praga. Bıyl - otandastarymyzdyń kóbi elde de­malýǵa nıetti eken. Syrtqa shyǵýǵa áýes týrıster sany 80 paıyzǵa azaıyp ketken desedi. Eýropaǵa saıahattaýshylar sany kúrt tó­mendep otyr. Sondaı-aq týrızm agenttiginiń mamandarynyń aıtýynsha, bıylǵy jyly Túrkııada demalyp jatqan qazaqstandyqtardyń sany - 7500. Bul ne­gizgi turaqty san. Al byltyrǵy jylmen salys­tyrǵanda eki ese tómendegenin aıta­dy. Shetelde demalý qymbattady. Bul baǵa qarapaıym halyqtyń qaltasyn kótere me? Máselen, Túrkııada 10 kún demalý úshin qal­tańyzdan 800 dollar shyǵarý kerek bo­latyn. Burynǵy teńgemen sonda 154 teńge bolsa, al qazirgi teńgege shaqsaq, 276 teńge shyǵarýyńyz kerek. 
Halyqtyń kóbisinde «ishki týrızm syrtqy týrızmnen qymbat» degen túsinik qalyptasqan. Sondaı-aq elimizdegi dema­lys oryndarynyń qyzmet kórsetý deńgeıi tómen, onyń ústine sheteldegideı barlyq jaǵdaı jasalmaıdy dep shý týǵyzady. Qarap otyrsaq sheteldik kýrorttarmen otandyq demalys oryndarynyń quny birdeı sekildi. Mamandar bıyl bul na­ryqtaǵy kórsetkishter tómendeıtinin bol­jap otyr. Qansha degenmen, baǵa sharyq­-tap tur. Biraq byltyrǵydaı arzanshy­-
lyq joq. Qazirdiń ózinde byltyrǵy osy kezeń­men salystyrǵanda kórsetkish 
20-25 paıyzǵa azaıǵan. Mamandardyń pi­kirinshe, týrızm salasyn tek jeńildikter qutqarýy múmkin eken. Sondaı-aq qazaq­standyq týrıster shetelden kem túspeıtin jergilikti kýrorttarǵa da mán bergeni jón. Kendirli, Alakól, Balhash sııaqty demalys oryndarynda qyzmet sapasy baǵasyna saı keletin kýrorttar az emes deıdi. Máselen, Ala­kól kólinde bir kúndik tamaqtaný qunyn eskermegende 3 myń teńgeden bas­tap, 15 000 teńgege jetedi. Al 10 kún dema­la­tyn bolsańyz -150 000 teńge. Al baryp-qaıtý quny - 3000-5000 teńge. Al Balqash kóli ótken jylmen salystyrǵanda, bir­shama ósken. Býrabaı shıpajaıynyń eko­nom-klastaǵy jazǵy úıinde turý, - 3 mez­gildik tamaqtaný qunymen 8 300 teńge. Al Saryaǵashtaǵy shıpajaıynyń keıbirin­degi standartty bir adamdyq nómir - 7000 teńge. Al bıyl - 7500 teńge. Zerendi jáne Qarqaraly eldi mekenderinde demalys oryndarynda baǵa aspandap tur. Táýligine demalatyn oryn jáne tamaqtanýmen birge 27 500 teńge. Máselen, Býrabaıda bir kún demalý quny tamaqtanýymen birge 8 300 - 18 000 teńgege jetedi. Týra osy somadaǵy aqshaǵa Túrkııaǵa, Mysyrǵa barýǵa bolady eken. El ishindegi demalys oryn­daryna suranys pen sheteldik suranystyń paıyz­dyq kórsetkishi birdeı. Biraq kóp­shiligi «kórip júrgen jerimiz ǵoı, odan da sol aqshaǵa sheteldi bir kórip keleıik» dep oılaıdy. El kóresiń, jer kóresiń degen­-deı jáne de ózge eldiń salt-dástúrimen ta­nysý - demalystyń mánisi osy emes pe?! Qazaqstandyqtardyń arasynda qazirgi ýaqytta Qyrǵyzstanǵa barýshylar da je­ter­lik. Ystyqkóldegi bir adamǵa arnalǵan bir kúndigi 12 AQSh dollary men 100 AQSh dollary aralyǵyndaǵy somany quraıdy. Baryp qaıtý quny - 3000-6000 teńge. 
Al eger Qazaqstanda qaıda demalýǵa bolady dep bas qatyrsańyz, birneshe demalys ornyn mysalǵa keltirýge bolady. Mysaly, Kókshetaý ulttyq saıabaǵy. Bul Qazaqstannyń ulttyq dástúri saqtalǵan jer. Sondaı-aq Jumbaq tas jartasy, Kók­shetaý men Býrabaı taýy, Jeke batyr, Oqjetpes, t.b. Bul taý alyptaryn estime­gen jan kemde-kem. Al Qorǵaljyn qory­-na kelsek, bul Qazaqstandaǵy eń qupııa demalys oryndarynyń biri bolyp sana­la­dy. Ol osy ýaqytqa deıin jumbaq kúıin saqtap otyr. Tipti jergilikti turǵyndarǵa da. Qorǵaljyn ıÝNESKO búkilálemdik tabıǵı murasynyń tizimine engizilgen. Son­daı-aq Qapal-Arasan - Jońǵar Ala­taý taýlarynyń soltústik baýraıynda jat­qan, Taldyqorǵan qalasyna 100 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Bıen ózeniniń jaǵasynda ornalasqan tanymal otandyq demalys oryn­dar bar. Taǵy maqtanyp aıtatyn jerimiz -Baıanaýyl ulttyq saıabaǵy. Qazaq­standa Іle Alataýynyń ádemi kólderge óte baı. Sonymen qatar eger densaýlyǵyńdy túzeıtin, tamasha demalysty qalasańyz, onda Ońtústik óńirindegi Saryaǵash shıpa­jaıynda ótkizýińizge bolady. Aıtalyq, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Yrǵyzbaı tarıhı-keshenine jyl saıyn alys-ja­qynnan kelýshiler óte kóp. Tek qazaq­stan­dyqtar ǵana emes, óńirge Frantsııa, Ger­manııa, Izraıl, t.b. alyp memleketterden keletin týrısterdiń qatary artqan. So­ny­men birge Ońtústik óńirdegi Tóle bı aýdany týrızm ortalyǵyna aınaldy. Týrıster úshin taptyrmaıtyn oryn ol Qazyǵurt taýy­nyń baýraıy. Qazaqstannyń qaı óńiri bolsa da týrızm salasyna aıtarlyqtaı úles qosa alady. Óıtkeni bizdiń elimizdiń qaı aımaǵynyń da jeri shuraıly, tabıǵaty sulý, aýasy taza. Eń bastysy, syrttan kel­gen demalýshylardyń kóbisi jaqsy tyny­ǵyp, elimizge tańyrqap keteri anyq. 
Osydan bir-eki jyl buryn otandyq demalys oryndarynyń qyzmet kórsetý sapasy da kóńil kónshitpeı turǵanymen, qazirgi ýaqytta jaǵdaıy jaqsaryp ha­lyq­tyń kóńilinen shyǵyp jatyr. Osy qazaq­standyqtar ne sebepti shetelge aǵyla be­redi dep baıbalam salýymyz da beker emes sekildi. Sebebi óz elimizde demalys oryn­darynyń quny aspandap tursa, basqa elge telmirmegende ne isteımiz?! Biraq al­daǵy ýaqytta sheteldiń birqatar memlekette­rinde demalys oryndarynyń quny óspek. 

Jadyra PERDEBAIQYZY