Jaıyqtan jetken baba áni...
ASTANA. QazAqparat - Asqaq ta keń tynysty ánimen urpaǵynyń maqtanyshyna aınalǵan birtýar daryn ıesi Muhıt babamyzdyń ánin óz kezinde Ǵarekeńder tyńdaýshysyna jetkizse, úlken ustazdan dáris alǵan shákirtter óner alaýyn keler urpaqqa kıe etip nasıhattaı bildi. Solardyń biri - Batys Qazaqstannyń ánshilik dástúrin jalǵastyrýshy - Jaqsylyq Sársenǵalıev edi. Tiri bolsa, Jaqsylyq Sársenǵalıev 70 jasqa tolar edi.
Oral oblysy Qaratóbe aýdanyna qarasty «Qaldyǵaıty» aýlynda 1944 jyly dúnıege kelgen Jaqsylyq bala kezinen qońyr dombyrany qolyna alyp áýeletip án salǵandy unatatyn. Has júırikti baptaıtyn bapker bolady ǵoı. Mektep qabyrǵasynda júrgende aýyl balasyn qyrandaı baýlyǵan alǵashqy ustazy Kárim Sháýálıev edi. Ol kisi ánshiligimen qosa uıymdastyrýshylyq qabiletimen de erekshelenetin. Kárim akkordeon, skrıpkany sheber oınaıtyn. Mektep oqýshylarynan qurylǵan hor úıirmesinde Jaqsylyq án salatyn.
«Aqyl jastan, asyl tastan» demekshi, Jaqsylyq on jyldyq mektepti bitirgen soń kásiptik-tehnıkalyq ýchılışeni bitirip, aýyl sharýashylyǵyna atsalysty. Eńbekke aralasa júrip kórkemónerpazdar úıirmesine qatysyp, óner kórsetti.
Sol aýyldyń sovhoz dırektory Júsip Mátjanov pen drama úıirmesin basqaratyn aǵasy Ǵafar Kereev bir kúni jas jigitke aqyl qosty: «Sen bolsań basyń jas, ónerlisiń. Sondyqtan Almatyǵa baryp oqýǵa túsip, ónerińdi shyńda! Biz «ózimizdiń Jaqsylyq» dep maqtanatyndaı ánshi bolsań qaıtedi» degen.
Jas jigit az -kem oılanyp qaldy. Ár adamda alǵa qoıǵan maqsat bolady. Jaqsylyqtyń kópten mazalap júrgen oıy da osy edi. Sóıtip, bolashaq ánshi 1969 jyly Almatydaǵy Respýblıkalyq estrada- tsırk stýdııasyna oqýǵa túsip, Qazaqstannyń halyq ártisi Ǵarıfolla Qurmanǵalıevten dáris alady. Jaqsylyq Sársenǵalıev «Qazaqkontsert» birlestiginiń janynan ashylǵan óner stýdııasyn tamamdap, osy birlestikte ánshi bolyp qabyldanady.
Buryn ánderin Qazaq radıosynan ǵana tyńdaǵan óner sheberleri Roza Baǵlanova, Maǵaýııa Hamzın jáne Rabıǵa Esimjanovalarmen birge Jaqsylyq óner saparymen Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap óner kórsetedi. Endi osyndaı saparda úzeńgiles bolǵan belgili ánshi Záýresh Esbergenovanyń Jaqsylyq jaıly oıyn ortaǵa salsaq:
Záýresh: Jaqańmen de saparlas boldym. Minezi aqjarqyn, qaljyńqoı jigit. Tisteri aqsıǵan ádemi, uzyn boıly, óneri de túrine saı boldy. Árkimge óz topyraǵynyń ánderi, óneri jaqyn bolady. Elge tanymal boldy. Orta Azııany aralady. Túrikmen, Ózbek, Qaraqalpaq jerlerin kóp aralap óner kórsetti.
Qalamqas ekeýi:
- Qaıda bara jatyrsyńdar? - desek: - Oı, bizdi sol elder shaqyryp jatyr... - deıtin edi. Olar Orta Azııaǵa aty máshhúr bolǵan jyrshy-termeshiler bolatyn...
Altyn: Ánshi retinde oryndaýshylyq sheberligin qalaı baǵalar edińiz?
Záýresh: Ustazdy qaıtalaıtyn shákirt bolady. Óner bir-birine uqsamaý kerek. Jaqańnyń keremettiligi ol tógip aıtatyn. Halyq sahnadan jibermeı tyńdaýshy edi.
Altyn: Jaqańnyń uzaq saparlarda este qalatyn oqıǵasy boldy ma?
Záýresh: Ol óte ádemi kıinip júretin. Gastrol bolǵan soń jol júresiz, bizde «Kýban» degen mashınamyz bar, ol jazda ystyq ta qysta sýyq. Soǵan qaramaı ózine qatty mán berip, taza júretin. Óte uqypty jan edi. Ózine syn kózben qaraıtyn. Bári saqadaı saı, dombyrasy kúmbirlep, qyran qustaı qanatyn qomdap sahnaǵa shyǵýǵa árkez daıyn turatyn...
Altyn. Endigi sóz Jaqsylyq Sársenǵalıevtiń ózinde. Bul ún qazaq radıosynyń altyn qorynan jazylyp alyndy.
Jaqsylyq: «Shynymdy aıtsam, es bilgeli ónerge qushtar boldym. Óner bolǵanda halqymyzdyń án-jyr, termelerine. Bala kezimde radıodan estigen ánderdiń qaı-qaısysyn da qulaǵyma quıyp alatynmyn da ishteı qaıtalap , keıbir jerin keltire almaı sharshap baryp uıyqtaıtynmyn. Ertesin aıtaıyn desem, túk te joq, umytyp qalam. Álden ýaqytta yńyldap otyrsam, álgi áýen qaz-qalpynda kele qalatyn. «Apyrmaı, bul ne ǵajap dep ózime-ózim tańǵalatynmyn. Aýyldyń aty aýyl. Hosh ıisti dalasy, jaıqalǵan egini men myńǵyrǵan egini men myńǵyrǵan maly barlyǵynyń jóni bólek. Aqjúrek adamdaryn aıtsańyzshy. Ónerdiń ıesi, qaınar kózi qalyń kópshilik bolsa, solardyń ishinde aýyl adamdary desek esh qatelespeımiz»...
Jaqsylyq Ǵarekeńniń daryndy shákirtteriniń biri . Ol termeshi Qalamqas Orashevanyń ónerine tánti boldy. Qalamqastyń qaıratty da baısaldy minezin, aqyldylyǵyn baıqap Jaqsylyq birden unatty, kóńil qosty. Ánshi Qalamqaspen birge Jaqsylyq kóp jyl boıy «Qazaqkontsert» birlestiginde, keıin Qazaqtyń Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspatar orkestrinde jáne Almaty oblystyq Súıinbaı atyndaǵy fılarmonııada ánshilik etti. Osyndaı kıeli ónerdi nasıhattaı júrip Qalamqas ekeýi sharshy topta óner kórsetti. Sondaı-aq qos ánshi Túrkııa, Italııa, Frantsııa, Vetnam, Úndi jerlerinde qazaq halqynyń ónerin pash etti.
Qalamqas otbasynda jaıly, týǵan-týys, jora-joldasqa syıly bolatyn. Ómirlik jary Jaqsylyqtyń da babyn tabatyn. Sútteı uıyp otyrǵan otbasynda altyn asyqtaı úsh qyz dúnıege keldi. Ánshi bola júrip Qalamqas pen Jaqsylyq balalaryna erekshe kóńil bóldi. Búginde úlken qyzy Aıda jýrnalıst, Maırasy temirjol salasynyń mamany. Sút kenjesi Aqmaral konservatorııa túlegi, daryndy kúıshi qyzdarymyzdyń biri.
Jaqsylyq toı-dýmannyń kórki edi. Alqaly topta án salǵanda tyńdaýshysyn birden baýrap alatyn. Sondaı sátterde «Qudasha», «Aq bosaǵa» ánderi toı ajaryn keltiretin. Jalpy ánshiler qaýymy júrgen jerinde sırek aıtylatyn ánderdi, sheshendik sózderdi, folklorlyq shyǵarmalardy jınap júredi. Keıde án-termelerdi úırenip alyp kópshilikke oryndaıdy. Týǵan jerdiń túlegi keshegi ótken babalar jaıly bilip, ótken ómirinen habardar bolǵany abzal. Jaqsylyq ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgendikten be, halyq kompozıtorlary jaıly oılaryn qaǵazǵa túsirip qoıatyn. Endi onyń Muhıt Meralyuly jaıly oıyn bilsek:
«Meniń án aıtý ereksheligime baǵyt siltep, aqyl bergen Ǵarekeń ánshi Muhıt jaıly kóp áńgimeleıtin. Sondaı sáttiń birinde «Muhıttyń murasy óte baı, durystap zerttegen adamǵa. Muhıt ánderin halyqqa talmaı nasıhattap kele jatqan menmin. Endi, mine, jastar sender barsyńdar.Úmittiń bári sende, Jaqsylyq», - deýshi edi.
...Men Muhıt ánderin boıyma darytyp óstim. Bertin kele Muhıt shyǵarmashylyǵy jaıly kóp tolǵanam. Muhıttyń júrgen ortasy, án salý tásili, kóz aldyma keledi. Men Ǵarekeńniń de Muhıt ánderine asa qamqorlyqpen qaraıtynyn baıqadym» dep edi...
«Alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabatyn» demekshi, qazaq ónerine aıshyqty iz qaldyryp, babalar jaqqan óner shamshyraǵyn keler urpaqqa jetkizgen Muhıt ánderin oryndaýdaǵy maıtalman sheber, termeler men tolǵaýlardyń baǵyn ashqan óner ıesi Jaqsylyq Sársenǵalıevtiń qysqa ǵumyrdaǵy ómir ótkeline osylaısha sholý jasadyq.
Bıylǵy jyly týǵanyna 70 jyl tolǵaly otyrǵan Muhıt mektebiniń ókili, arqaly ánshi Jaqsylyq Sársenǵalıevtiń qazaq ónerine sińirgen eleýli eńbegi el esinde. Endigi ýaqytta mereıtoı ıesiniń torqaly toıy respýblıka, oblys kóleminde oıdaǵydaı atalyp ótse, ánshi rýhyna degen qurmet bolar edi. Ónerin baǵalaıtyn eli barda ánshiniń shyǵarmashylyq ǵumyry uzaq bolary anyq.
Altyn Imanbaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, QR Mádenıet qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, Qazaq radıosynyń «Altyn qor» bóliminiń jetekshisi
