Jaıyq qalashyǵyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý qajet - Murat Sydyqov

-Murat Naýryzǵalıuly, bıylǵy qala kúni merekesi jyldaǵydan ereksheleý bastaldy. ıAǵnı Jaıyq qalashyǵy men odan tabylǵan jádigerlerdi taǵy bir tanystyrý kóne tarıhqa bet burý dep oılaısyz ba?

-Iá, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jańa jobalarǵa dańǵyl jol ashyp otyr. Buǵan deıin de Elbasymyzdyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda kóptegen jumystar atqaryldy. Óńirde tek sońǵy jyldardyń júzinde ǵana júzdegen  mádenı jáne tarıhı eskertkishter ashyldy. Qazirgi tańda Batys Qazaqstandaǵy eskertkishter sany 2,5 myńnan assa, sonyń 1966-sy - arheologııalyq nysandar. Osylardyń úsheýi ortaǵasyrlyq kezeńge jatady. Sonyń ishinde ǵalymdar shartty túrde Jaıyq qalashyǵy dep ataǵan ortaǵasyrlyq qalanyń orny erekshe. Bul Jaıyq ózeni jaǵalaýyna kazaktar kelmesten kóp buryn qala mádenıetiniń bolǵandyǵyn, tarıhymyzdyń tamyry áride ekendigin dáleldeıdi. Oral qalasynan 12 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Jaıyq qalashyǵy HІІ-HV ǵasyrlarǵa, Altyn Orda kezeńine jatady. Qazba jumystary munda qala sáýleti men mádenıeti joǵary bolǵanyn kórsetti. Mysaly, qalashyqtaǵy úıler men keseneler kúıdirilgen kirpishten turǵyzylǵan. Kirpish shyǵaratyn arnaıy pesh te bolǵan. Shyǵys monshasynyń ózi bir bólek dúnıe. Jalpy qurylys izderi anyq baıqalatyn alań kólemi 8 gektardaı. Arheologııalyq zertteýler barysynda metall buıymdary men keramıka, áshekeılengen taqtatas qaldyqtary, áınek monshaq, janýar súıekteri jáne eki mys aqsha tabyldy. Bul aqshanyń birinde jazý izderi saqtalǵan. Onda «Saraıda soǵylǵan 737» degen jazý bar. ıAǵnı 737 hıjra jyly ( bizdińshe 1336-1337 jyldar ). Munyń Altyn Ordany 1313-1339 jyldary bılegen Ózbek  hannyń tusynda shyǵarylǵany esh daý týǵyzbaıdy. Jaıyq qalashyǵyndaǵydaı,  monsha Shyǵysta áli kúnge saqtalsa, kirpish kúıdirý peshi Edil men Jaıyq boıyndaǵy Altyn Orda qalalaryna Orta Azııa men Ońtústik Qazaqstannan ákelinse kerek. Altyn Orda dáýirinde mundaı peshter Horezmde, ejelgi Otyrar jáne Kúıriktóbe qalashyǵynda belgili bolǵan. Sondyqtan Jaıyq qalashyǵyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý Qazaqstan tarıhyndaǵy jańa betburys bolmaq.

 -Sózińiz aýzyńyzda, sonda jańa jobany júzege asyrýdyń mán-mańyzy nede dep bilesiz?

-Birinshiden, mundaǵy basty maqsat - tarıhı jáne mádenı murany zertteý, saqtaý ári paıdalaný. Ekinshiden, bul óńirdiń týrıstik ınfraqurylymyn damytýǵa septesedi. Tarıh ǵylymy men arheologııanyń qazirgi deńgeıi mundaı teńdessiz murany kópshiliktiń ıgiligine aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Ashyq aspan astyndaǵy mýzeı mádenı-bilim jáne aqparattyq jumysty turaqty júrgizip, ǵylymı ınstıtýt retinde qyzmet atqaratyn bolady. Joba aıasynda osy jerge tıip turǵan Jaıyq ózeniniń arnasy tabıǵı-ekologııalyq jaǵynan zerttelip, ony qorǵaý aıasy keńeıtiledi. Munda mádenı-oıyn-saýyq ınfraqurylym bazasyn jasaqtaýǵa da bolady.

Mýzeı halyqtyń ulttyq sana-sezimin kóterip, maqtanyshynyń artýyna septesip qana qoımaı, álem jurtshylyǵynyń da nazaryn aýdaratyny anyq. Mýzeı aýmaǵyna Jaıyq qalashyǵynda oryn tepken arheologııa, sáýlet jáne etnografııa eskertkishteri kiredi. Mundaǵy kóne jádigerler ár kelýshige qoljetimdi bolar edi. Jańadan ekskýrsııalyq jáne týrıstik baǵdarlamalar men baǵyttar paıda bolyp, týrıster sany anaǵurlym artatyny sózsiz. Bul, túptep kelgende, óńirdiń bilim men mádenıet qana emes, ekonomıka jaǵynan da qarqyndy damýyna yqpal etedi.

Eń bastysy, mýzeılendirý - sol sırek, asa qundy eskertkishterdi qorǵaý jáne keleshek urpaq úshin saqtaý degen sóz. Joba aıasynda Altyn Orda kezeńindegi biregeı keseneler, kirpish kúıdiretin peshter, turǵyn úıler men qoǵamdyq monshany qalpyna keltirýge bolady. Etnoparkta sol kezeńdegi adamdardyń syrtqy túri, bet-pishini, turmysy men kıimderi kórinis tapsa, ákimshilik-ǵylymı keshennen qalpyna keltirý jáne basqa zerthanalar, mýzeı jádigerlerin turaqty zerttep, tolyqtyratyn sheberhanalar oryn teber edi. ıAǵnı aımaqtaǵy ǵylymǵa da keń jol ashylady.

-Endeshe, ashyq aspan astyndaǵy mýzeıdi qalaı salý kerek dep oılaısyz?

-Eń aldymen mýzeı qazirgi zamanǵy qurylys tehnologııasyna sáıkes júrgizilýi tıis. Qazirdiń ózinde ol úshin 300 gektar kóleminde jer bólindi. Ol qaladan 12 shaqyrym qashyqtyqta, Oral-Atyraý jolyna jaqyn bolǵandyqtan, qatynasqa qıyndyq týǵyzbaıdy. Elektr, baılanys jelileri jáne basqa kommýnıkatsııalar mýzeı aýmaǵyna tıip turǵandyqtan, qurylysty arzandatady. Ekologııalyq jaǵynan eshqandaı zııan tıgizbeıdi.

Mýzeı jańadan 100-den astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Jobany memlekettik-jekeshelik áriptestik negizinde de qolǵa alýǵa bolady. ıAǵnı jekelegen nysandardy fırma-kompanııalar turǵyza alady. Mysaly, Kóshim ózeni jaǵalaýynan demalys aımaǵyn, qonaqúı keshenin, oıyn-saýyq ortalyǵyn salýǵa bolar edi.
 

Birinshi kezekte, árıne, kásibı mamandar kerek. Olar mýzeıdiń bas josparyn, jobalyq-smetalyq qujattamasyn jasap, qalashyqtaǵy barlyq jumystarmen naqty aınalysýy tıis. Kúni búgin osy aýmaq bizdiń qaramaǵymyzǵa berilgennen keıin arheologııalyq zertteýlerdi elimiz boıynsha ortaq baǵdarlamaǵa engizý úshin Qazaqstan Respýblıkasy UǴA arheologııa ınstıtýtymen birlesip jumys júrgizý jóninde kelisim-shart jasadyq. Tatarstan Ǵylym akademııasy arheologııa ınstıtýtymen de osyndaı baılanys jasaýdamyz, óıtkeni tatar áriptesterimizdiń bul iste tájirıbesi mol. Olar búkil álemge belgili Bulǵar qalasynan ashyq aspan astyndaǵy mýzeı jasady. Bul Tatarstannyń sońǵy on jyldaǵy mádenı jáne ǵylymı ortalyǵyna aınaldy.  Jaıyq qalashyǵyndaǵy barlyq jumystardy biz máskeýlik ǵalym, Altyn Orda qalalary boıynsha jetekshi maman, tarıh ǵylymdarynyń doktory, osy óńirge jıi keletin Emma Zılıvınskaıamen birlesip júrgizýdemiz.

Qoryta aıtqanda, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Jaıyq qalashyǵyn ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrsaq, ol bizdiń zor tabysymyz bolar edi.