Jaılaýdaǵy bir kún: qazaq otbasy jazdy qalaı ótkizgen

Qazaq otbasynyń jaılaýdaǵy qalypty bir kúni qalaı ótkenin Kazinform tilshisine tarıh mamandyǵy boıynsha fılosofııa doktory (PhD), Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti tarıh kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory mindetin atqarýshy Lázzat Bısembaeva aıtyp berdi.

Qazaqtar ne úshin jaılaýǵa kóshken

Tarıhshynyń aıtýynsha, qazaqtardyń dástúrli sharýashylyǵynyń erekshelikteri kóp jaǵdaıda jerdiń tabıǵı-geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty qalyptasty. Mal sharýashylyǵy qolaıly jaıylymdardy únemi izdeýdi talap etse, mal basyn saqtap, kóbeıtý qajettiligi kóshpeli ómir saltynyń qalyptasýyna yqpal etti.

Dástúrli qoǵamda sharýashylyqtyń tabıǵı jaǵdaılarǵa táýeldiligi aıryqsha joǵary boldy. Sonyń nátıjesinde jyldyń tórt mezgiline sáıkes keletin maýsymdyq kóship-qoný júıesi qalyptasty, ıaǵnı kókteý – kóktemgi jaıylym, jaılaý – jazǵy jaıylym, kúzeý – kúzgi jaıylym jáne qystaý – qysqy qonys.

Olardyń ishinde jaılaýdyń orny erekshe.

– Jaılaý úshin qystaýdan alys, keıde óte qashyq ornalasqan jerler tańdaldy. Ol jerlerde shóbi shúıgin, sýy tuşy, ózeni, kóli, bulaǵy bar, aýasy salqyn ári jándik az bolýy kerek, – deıdi Lázzat Bısembaeva.

Jazǵy jaıylymdar maldy jaqsy azyqpen qamtamasyz etken. Sonymen qatar jaılaýǵa kóshken soń adamdardyń ómir súrý yrǵaǵy da ózgerdi.

Munda aýyldar bir-birine jaqynyraq ornalasqandyqtan, jaz adamdardyń belsendi aralasatyn kezeńine aınaldy. Qys boıy kórispegen aǵaıyn-týys qaıta qaýyshyp, otbasylar bir-birine qonaqqa barǵan. Dál osy kezeńde úılený toılary, qyz uzatý, jańa túsken kelindi qarsy alý, as berý jáne basqa da dástúrli sharalar ótkizilgen.

Eger jaz mezgiline Oraza aıt sekildi dinı merekeler tuspa-tus kelse, olar da búkil aýyl úshin mańyzdy oqıǵaǵa aınalǵan.

Alaıda osyndaı qyzý qoǵamdyq ómirdiń artynda kúndelikti tynymsyz eńbek turdy. Jaz – aldaǵy qysqa qajetti azyq-túlik qoryn daıyndaıtyn asa mańyzdy kezeń edi.

Tań túndikti ashýdan bastalǵan

Jaılaýdaǵy ádettegi kún óte erte – kúnniń alǵashqy shýaǵymen bastalǵan. Tańerteń jasalatyn alǵashqy jumystardyń biri – áıel adamnyń kıiz úıdiń shańyraǵyn jaýyp turǵan túndikti ashýy. Osydan keıin kúndelikti sharýashylyq tirshilik bastalatyn.

Tańǵy asqa deıin áıelderdiń atqaratyn jumysy az bolmaǵan. Qoı men eshkini saýyp, sútin daıyndaý, bıeni saýý qajet edi.

Sonymen qatar, tarıhshynyń aıtýynsha, dástúrli kóshpeli sharýashylyq týraly sóz qozǵaǵanda, ony qazirgi aýyldaǵy úı sharýashylyǵymen salystyrýǵa bolmaıdy.

– Kóshpeli turmysta sıyrdy kóp ustamaǵan, sebebi olar uzaq kóship-qonýǵa beıimdelmegen. Іri qara mal keıinirek, otyryqshy ómir saltyna kóshý barysynda keńirek tarala bastady, – dep túsindirdi Lıazzat Bısembaeva.

Tańǵy alǵashqy jumystar aıaqtalǵan soń, otbasy tańǵy asqa jınalǵan.

Dastarqanda aıran, qymyz, ystyq sút pen baýyrsaq bolýy múmkin. Aýqatty otbasylarda keshkisin artylǵan súr nemese pisken et te dastarqanǵa qoıylǵan. Bul rette otbasynyń kúndelikti as máziri onyń turmystyq jaǵdaıyna tikeleı baılanysty bolǵan.

– Qoǵamda aýqatty da, turmysy tómen de otbasylar bolǵanyn túsiný kerek. Keshkisin qalǵan ettiń bolýy kóbine aýqatty otbasylarǵa tán edi. Qarapaıym otbasy kóje jáne sút ónimderimen tamaqtanýy múmkin, – deıdi tarıhshy.

Mundaı tańǵy astyń qazirgi qazaqstandyqqa úırenshikti tańǵy astan taǵy bir ereksheligi – dastarqanda uzaq ýaqyt boıy shaı bolmaǵan. Tarıhshynyń aıtýynsha, shaı ishý dástúri áldeqaıda keıin, shamamen XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keń taraı bastaǵan.

Tańǵy astan keıin árkim óz sharýasyna kirisken

Tańǵy as aıaqtalǵan soń negizgi jumys kúni bastaldy. Er adamdar men eseıip qalǵan uldary malǵa qaraı bet alǵan. Áıelder men qyzdar úı sharýasymen aınalysyp, kıiz úıdi retke keltirgen, tamaq daıyndaǵan jáne basqa da úı jumystaryn atqarǵan.

Kúndiz er adamdar jylqy men qoıdy jaıyp, maldy baqylaǵan, er-turmandy, at ábzelderin jáne sharýashylyqqa qajetti basqa da zattardy jóndegen.

Áıelderdiń kúni de tyǵyz jumysqa toly bolǵan. Olar kıim tigip, jún óńdep, kıiz basqan. Ýaqyttyń edáýir bóligi sút ónimderin daıyndaýǵa jumsaldy. Qymyz ben aıran ázirleý, qurt qaınatý jáne basqa da sút ónimderin jasap, keıin olardy keptirip, qysqa saqtaýǵa daıyndaý qajet edi.

Bul jumystardyń kópshiligi sol kúngi qajettilikti óteýmen ǵana shektelmegen. Otbasy jaz aılaryn jyldyń neǵurlym qıyn kezeńine daıyndalý úshin paıdalanǵan.

Balalardyń kúni qalaı ótken

Qazirgi túsiniktegideı balalardyń oqýyn, úı sharýasyndaǵy mindetin jáne bos ýaqytyn bir-birinen bólip qaraý bolmaǵan. Olar otbasynyń kúndelikti sharýasynyń ishinde er jetken. Kúnniń basym bóligi tabıǵat aıasynda ótken.

Uldar ákelerine erip, mal baǵýǵa kómektesken, atqa otyrýdy, jylqyny basqarýdy jáne sharýashylyqqa qatysty túrli tapsyrmalardy oryndaýdy úırengen. Qyzdar kóbine analarynyń janynda bolyp, birtindep úı sharýasyn júrgizýdiń qyr-syryn meńgergen.

– Uldar ákelerine, qyzdar analaryna kómektesken. Kúndelikti mindetterin oryndaı otyryp, balalar eńbekke qajetti daǵdylardy da qatar meńgergen, – dep túsindiredi tarıhshy.

Sondyqtan tárbıe kúndelikti ómirden bólek júrgizilmegen, kerisinshe, sol tirshiliktiń ishinde júzege asqan. Bala úlkenderdiń isine qarap, olarǵa kómektesip, birtindep qajetti jumystardy óz betinshe oryndaýdy úırengen.

Jaılaý aǵaıyn-týysty jaqyndastyrǵan

Sonymen qatar otbasynyń ómirin búkil aýyldyń tirshiliginen bólek qarastyrýǵa bolmaıdy. Jaılaýda aǵaıyn-týys bir-birine jaqynyraq qonystanyp, jıi kezdesip, qonaqqa baryp otyrǵan. Alaıda týysqa barý mindetti túrde jumystan demalý degendi bildirmegen. Adamdar sharýashylyq jumystaryn birge jalǵastyra bergen. Bul dástúrli turmystyń mańyzdy ereksheligin kórsetedi – ózara kómek kúndelikti ómirdiń bir bóligi bolǵan.

Birlesken eńbek, qonaqjaılyq jáne týystardyń bir-birine qoldaý kórsetýi otbasylar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtqan. Sondyqtan jaılaý tek sharýashylyq júrgizetin emes, áleýmettik qarym-qatynas ornyna da aınalǵan.

Keshki asqa ne jegen

Keshke qaraı mal jaıylymnan qaıtarylǵan. Ony qabyldap, ornalastyryp, malǵa qatysty sharýalardy aıaqtaý qajet edi. Osy jumystardan keıin ǵana otbasy keshki asqa jınalǵan. Eger bul ýaqytta qonaq kelse, ony ortaq dastarqanǵa shaqyrǵan. Keshki astyń negizin pisirilgen et pen sorpa quraǵan. Aıran men qymyz ishken.

Lázzat Bısembaevanyń aıtýynsha, qazirgi tańda keshki ýaqytta jeńil tamaq jeý kerek degen túsinikti dástúrli kóshpeli ómir jaǵdaıyna qoldaný qıyn. Kúndelikti aýyr dene eńbegi kóp kúsh-qýatty qajet etkendikten, taǵam da toıymdy bolýy kerek edi. Bul rette tańǵy as sııaqty keshki as máziri de otbasynyń materıaldyq jaǵdaıyna baılanysty bolǵan.

Keshki ýaqyt áńgime, án jáne dombyraǵa ulasqan

Sharýashylyq jumystary aıaqtalǵan soń kúnniń taǵy bir mańyzdy bóligi bastalǵan. Keshki ýaqytta úlkender balalarǵa ata-babasy týraly áńgimelep, shejireni túsindirip, ańyz-áńgimeler aıtqan, ata-babalarynyń bastan ótkergen oqıǵalaryn eske alǵan, maqal-mátelder aıtyp otyrǵan. Jastar án aıtyp, dombyra tartyp, kúı oryndaǵan.

Bala úshin mundaı keshter ózinshe bir mektep qyzmetin atqarǵan. Úlkenderdiń áńgimesi arqyly ol qaı rýdan taraıtynyn, ata-babasynyń kim bolǵanyn, qoǵamda qandaı minez-qulyq normalary qalyptasqanyn bilgen. Án, kúı, maqal-mátelder men áńgimeler arqyly mádenı jady men qundylyqtar urpaqtan urpaqqa berilip otyrǵan.

Keshki jumystar aıaqtalǵan soń otbasy uıqyǵa daıyndalǵan. Taǵy bir kún aıaqtalyp, tań atqannan keıin úırenshikti tirshilik qaıta bastalǵan: mal baǵý, saýý, tamaq daıyndaý, jaıylymǵa shyǵý, azyq-túlik ázirleý jáne sharýashylyq qamy.

Sonymen birge barlyq qazaq otbasy ustanǵan bir ǵana ámbebap kún tártibi boldy deý múmkin emes. Turmys otbasynyń dáýletine, quramyna jáne naqty sharýashylyq jaǵdaıyna qaraı ártúrli bolǵan. Degenmen negizgi tirshilik túrlerine qarap, jazǵy jaıylymdaǵy ómirdiń jalpy yrǵaǵyn elestetýge bolady.

Sondyqtan Lázzat Bısembaeva atap ótkendeı, jaılaýdy tek mal maýsymdyq jaıylatyn oryn retinde qabyldaý durys emes.

– Jaılaý qazaq halqy úshin maldyń maýsymdyq jaıylymy ǵana bolǵan joq. Bul – otbasylyq tárbıe, eńbek, qonaqjaılyq, salt-dástúr jáne tarıhı-mádenı qundylyqtar toǵysqan erekshe áleýmettik-mádenı keńistik, – dep túıindedi tarıhshy.

Aıta keteıik, buǵan deıin, Qyrdyń kelini jaılaýdaǵy ómir tynysymen bólisken edi.