Jaıylymdy qoparyp, tólderdi jep qoıady: Baıanaýyl ulttyq parkin jabaıy dońyz basyp barady
PAVLODAR. KAZINFORM - Pavlodar oblysynda jabaıy shoshqalardyń kúrt kóbeıýi baıqalyp otyr. Bul jaǵdaı aıryqsha qorǵalatyn aýmaqtardaǵy tabıǵı tepe-teńdikti buzýy yqtımal dep alańdaıdy mamandar. Másele Baıanaýyl ulttyq parkinde asa ózekti.
Jas tólderge jaýdaı tıedi
Baıanaýyl aýdanynda jabaıy dońyzdyń kóbeıýi jergilikti turǵyndar men fermerlerdi aıryqsha alańdatyp otyr. Janýarlar shabyndyqtar pen jaıylymdarǵa zııan keltirip jatyr. Jerdi qoparyp, shóp ósken alqaptardy búldiredi. Munyń saldarynan shabyndyqtar men jaıylymdardyń jaǵdaıy nasharlap, mal jaıýǵa qolaıly jerlerge zııan kelýde. Máseleniń eń alańdatarlyq tusy – malǵa shabýyl jasaý jaǵdaılarynyń tirkelgeni. Dońyzdar jańa týǵan tólderdi, onyń ishinde buzaýlardy jep qoıǵan.
-Eger mundaı jaǵdaılar jıileı beretin bolsa, mal sharýashylyǵymen kún kóretin adamdar úshin bul qosymsha ekonomıkalyq shyǵynǵa soqtyrýy múmkin,- dep alańdaıdy turǵyndar.
Janýarlardyń sońǵy ýaqytta eldi mekender mańynda jıi boı kórsetip, ásirese týrıstik oryndardy jaǵalap ketkeni de baıqalady. Kórikti ólkeniń tabıǵatyna tamsanyp keletinderge qaýip tónýde. Ulttyq park aýmaǵynda myltyq atpaq túgili, qarý asynýǵa tyıym salynǵan. Sondyqtan bul jerde adamdardyń qaýipsizdigi de ózekti máselege aınalyp keledi.
- Jabaıy shoshqalar jaıylymdardyń opyr-topyryn shyǵaryp jatyr. Jas taldardy tamyrymen qıyp, talqandap ketedi. Bıyl jazda aptap ystyqtan shabyndyqtardyń jaǵdaıy qıyndady. «Jyǵylǵan ústine judyryq» demekshi, shalǵyndy jerlerdiń kóbin dońyzdardyń úıirleri búldirip ketkenine talaı márte kýá boldyq. Shalǵaı aýyldarda qanshama adamdar tórt túlik ósirip otyr. Olardyń aıtýynsha, jabaıy janýarlardyń kóbeıýi – úlken másele. Ulttyq park basshylyǵy máseleni bilgenimen, eshbir shara qoldanbaı, nemquraıly qarap otyr, - dep qynjylady jergilikti qoǵam belsendisi Aıbat Ydyrysov.
Fermer Aıan Qojınnyń sharýashylyǵy ulttyq parkpen irgeles, Basshilik degen mekende ornalasqan. Sharýa ıesiniń aıtýynsha, dońyzdyń kóbeıýi mal ósirýge kádimgideı kedergi.
- Túz shoshqasynyń sany jyldam kóbeıetini baıqalady. Qolymdaǵy az ǵana qara malyma jaýdaı tıip barady. Kóktemde jańa týǵan tórt buzaýdy ıtshe talap, jep ketti. Ólgen maldyń jemtigin túgin qaldyrmaı jep ketedi. Aýrý tarata ma dep qaýiptenemiz. Buǵan qosa jylqyǵa shapqan jaıttar da kezdesip otyr. Jasybaıdyń mańyndaǵy bir sharýanyń bıesin jaryp ketken. Qazir sany kúrt ósip, eldi mekenderdi jaǵalaı bastaǵany baıqalady. Bara-bara adamnan qoryqpaı, shabýyl jasasa tańǵalmaımyz. Ony aýlatqyzbaıdy, sanyn da rettemeıdi, - deıdi fermer.
Tabıǵı tepe-teńdik buzylýy yqtımal
Ulttyq parktiń ańshylyqtanýshysy Bekzat Ákimbekovtiń dereginshe, erekshe qorǵalatyn aýmaqta shamamen 90 jabaıy shoshqa tirkelgen. Negizi janýarlar Baıanaýyl jerin burynnan mekendeıdi. Alaıda bulaısha kúrt kóbeıýi sońǵy jyldary alǵash ret tirkelip otyr. Buǵan qasqyrdyń azaıyp ketýi sebep bolýy múmkin.
- Jabaıy dońyzdyń kóbeıýi jergilikti tabıǵı tepe-teńdikti buzýy múmkin. Azyq izdeý barysynda orman tósenishi men topyraqtyń ústińgi qabatyn qoparyp tastaıdy. Bul ósimdikterdiń tamyr júıesin buzyp, ormannyń tabıǵı túrde qaıta túleýine kedergi keltiredi ári jerge uıa salatyn qustardyń jumyrtqalary men balapandaryn joıady. Sondaı-aq usaq baýyrymen jorǵalaýshylar men qosmekendilerdi qorek etedi, - deıdi ol.
Ulttyq parktiń aǵa ınspektory, otandyq týrızm salasynyń úzdigi Altynbek Qurmanov jabaıy shoshqalardyń jerdi qoparyp, ósimdikterdiń tamyryn búldirýi olardyń tabıǵı qorektený ereksheligimen baılanysty ekenin jetkizdi. Alaıda janýarlar aýyl sharýashylyǵy alqaptaryna jıi kirip, jaıylymdardy búldirse, tabıǵı tirshilik pen sharýashylyq jumystarynyń arasynda másele týyndaıdy. Baıanaýyldyń taý-tasy tolǵan dárýmendi ósimdik. Túz janýarlary ala jazdaı sony jep, jondanyp alǵan. Al qysta qorek tabý qıyndaǵan shaqta eldi mekenderge jaqyndaýy yqtımal.
- Bular sońǵy jyldary Semeı men Qarqaraly jaqtan qonys aýdaryp jatyr ma dep paıymdaımyn. Semeı ormandarynda bolǵan qalyń órtten keıin jaıly jer izdep kelýi múmkin. Bizdiń ormandarymyzda sońǵy ýaqytta ańnyń nebir túrleri kóbeıgen. Tipti bizdiń jerimizge tán emes túrleri de paıda boldy. Jaqynda taıga ormandarynda tirshilik etetin quný (rosomaha) alǵash ret tirkeldi. Quný – qaýipti jyrtqysh. Jabaıy shoshqa da osal emes. Olardyń kóbeıýi jergilikti tabıǵı úılesimdi buzatyny anyq. Olardyń sanyn retteý nemese qorǵaý máselesi ǵylymı negizde sheshilýi kerek. Buǵan qosa parkke jaqyn ornalasqan aýyldarda mal sharýashylyǵy damyǵan. Jabaıy janýarlardyń jaıylymǵa shyǵyp, tólderge qaýip tóndirýi jergilikti turǵyndardyń qaýipsizdigin eskerýdi talap etedi, - deıdi Altynbek Qurmanov.
Al Baıanaýyl ulttyq parkiniń basshysy Almaz Jumashev «Park aýmaǵynda jabaıy shoshqalardyń kóbeıýinen týyndap otyrǵan másele joq» dep sendirgisi keledi. Aıtýynsha, olardyń sany asa kóp emes. Orman ishinde júrgenimen, qaraǵaı aǵashtaryna tıispeıdi. Jańadan egilgen aǵashtardyń tamyryn julý derekteri de tirkelmegen.
- Buǵan deıin ormanshylar Kóshet asýynda, «Jasybaı» demalys ornyna jaqyn jerdegi «Shaıtansaıdan» birnesheýin ushyrastyrǵan. Biraq úıir-úıir júrgen shoshqalar joq. Adamdar men úı janýarlaryna shabýyl jasaý derekteri de tirkelgen joq, - deıdi ol.
Ertis qaýmalynda da kóbeıgen
Jalpy túz shoshqalarynyń kóbeıýi bir ǵana Baıanaýyl emes, oblystyń barlyq óńirinde baıqalatynyn joǵaryda aıttyq. Pavlodar orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesiniń basshysy Ajdar Júsipovtiń málimetinshe, Ertis qaýmalynda 600-den astam jabaıy shoshqa sanalǵan. Biraq bul naqty san emes. Ertis ózeniniń jaıylmasy 450 shaqyrymnan asady ári bul aýmaqtarǵa úsh orman sharýashylyǵy jaýapty. Endeshe olardyń naqty sany bir myńnyń aınalasyna jetip qalýy ábden múmkin. Pavlodar men Aqsý qalalaryndaǵy saıajaı ıeleri jabaıy shoshqadan kóp zııan shegetinderin aıtady. Janýarlar saıajaılardy búldirip, ósip turǵan ekpelerdi jaıpap ketedi. Alaıda jergilikti bılik te, orman mekemeleri de baǵbandardyń qaýipsizdigi men quqyǵyn qorǵaý baǵytynda eshbir qadam jasamaı keledi.
Retteýge jatatyn janýarlar tiziminde joq
QR Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Andreı Kım 2025 jyly Baıanaýyl ulttyq parki aýmaǵynda dońyzdardyń tirkelmegenin aıtady. Onyń pikirinshe, eldi mekender men demalys oryndarynyń mańynda janýarlardyń jıi kezdese bastaýy olardyń jalpy sanynyń kúrt óskenin bildirmeıdi. Mundaı baǵalaý júrgizý úshin birneshe jyldaǵy sanaq nátıjelerin, sondaı-aq janýarlardyń aýmaq boıynsha taralýy týraly málimetterdi salystyrý qajet.
- Elimiz boıynsha jabaıy shoshqanyń kóbeıip kele jatqanyn joqqa shyǵarmaımyz. 2022 jyly olardyń sany 42 myńdaı bolsa, byltyr 59 151-di qurady. Negizinen Qostanaı, Aqtóbe, Almaty jáne Qyzylorda oblystarynda kóp. Shyǵys Qazaqstan óńirinde aýyl sharýashylyǵy daqyldaryna zııan keltirý jaǵdaılary týraly aqparat bar. Bul janýarlar - tabıǵı ekojúıelerdiń ajyramas quramdas bóligi jáne ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaýda ózindik ról atqarady. Alaıda olardyń belgili bir aýmaqta shamadan tys shoǵyrlanýy qorek izdeý barysynda topyraq pen ósimdik jamylǵysynyń buzylýyna, aýyl sharýashylyǵy alqaptary men jas ekpelerdiń zaqymdanýyna ákep soǵýy múmkin, - dep qorytty sózin Andreı Kım.
QR «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» Zańynyń 44 jáne 45-baptaryna sáıkes, janýarlardyń sanyn retteý halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý, aýyl sharýashylyǵy jáne úı janýarlarynyń aýrýlarynyń aldyn alý, ekonomıkaǵa keltirilýi múmkin zalaldy boldyrmaý jáne bıologııalyq tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda engiziledi. Tıisti sharalardy qabyldaý úshin zańnamada kózdelgen negizderdiń bolýy qajet. Al ázirshe jabaıy dońyzdardyń sany rettelýge jatatyn janýarlar túrleriniń tizbesine kirmegen. Olardy tek ańshylyq sharýashylyqtarǵa bekitilgen jerlerde aýlaýǵa bolady. Onyń ózine lımıt bekitiledi.
Jabaıy dońyzdan qalaı qorǵaný kerek?
Komıtet ókilderi Baıanaýyl ulttyq parki aýmaǵynda mekendeıtin qabandarǵa qatysty sharalar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar jáne janýarlar dúnıesi týraly zańnama talaptary saqtala otyryp qabyldanýǵa tıistigin eskertti. Biraq eń áýeli adamdardyń qaýipsizdigin oılastyrý mańyzdy.
- Janýarlardy tamaq qaldyqtaryna jaqyndaýyna, týrısterdiń olardy qorektendirýine jol bermeý kerek. Ol týraly jergilikti ınspektorlar men demalys úıleri kelýshilerdi aqparattandyrýy tıis. Jabaıy qabandar men olardyń tólderine jaqyndaýǵa, janýarlardy qorektendirýge nemese qýýǵa bolmaıdy. Qabandarmen kezdesken jaǵdaıda qaýipsiz araqashyqtyqty saqtap, olardyń kedergisiz ketýine múmkindik bergen jón, - dep keńes beredi vedomstvo mamandary.
Egin men baqsha ónimderi jınalatyn kezde dońyzdar qorek izdep, baý-baqshalar men saıajaı ýchaskelerine kirýi múmkin. Olardy kókónis, júgeri jáne tamyrjemis daqyldary, pisken jemister, sondaı-aq jándikterdiń dernásilderi men jaýynqurttarǵa baı topyraq qyzyqtyrady. Sondyqtan baý-baqsha jáne saıajaı ýchaskelerin jabaıy qabandardan qorǵaý maqsatynda berik qorshaýlar ornatý, elektrli qorshaý júıelerin, dybystyq jáne jaryq arqyly úrkitetin qurylǵylardy, sondaı-aq ıisi ótkir zattardy paıdalaný usynylady.
Qabandardyń ıis sezý qabileti jaqsy damyǵandyqtan, olardy úrkitý úshin ýchaskeniń perımetri boıyna ótkir ıisti zattar qoldanýǵa da bolady. Sonymen qatar qozǵalys datchıkterimen jabdyqtalǵan jaryq qurylǵylaryn, dybystyq úrkitkishterdi jáne ózge de qaýipsiz úrkitý quraldaryn qondyryp qoısa abzal.
Buǵan deıin Ertis qaýmalynda elikterdiń qalaı qystap shyǵatyny týraly jazǵanbyz.