Jaıylym daǵdarysy: Pavlodarda qaıtarylǵan jerler halyqqa nege buıyrmaı otyr

15 paıyzy ǵana jaıylymǵa berilgen

Óńirlik jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Murat Hamıtovtyń dereginshe, oblysta jerdi qaıtarý josparlary asyra oryndalyp, sot arqyly júzdegen myń gektar memleketke qaıtarylyp jatyr. 2025 jyly 130 myń gektar jer qaıtarylýy kerek bolsa, quzyrly organdar men sheneýnikterdiń pármendi qımyly nátıjesinde jospar 109,8 paıyzǵa oryndalǵan. ıAǵnı 142,7 myń gekter jer memleket balansyna qaıta alynǵan.

Alaıda sheneýnikterdiń resmı jaýaptaryn tereńirek taldaı kele, óńirdegi jer saıasatynyń túıtkildi máseleleri men júıelik kemshilikteri baıqalyp qaldy.

Eń áýeli qaıtarylǵan jerlerdiń halyqqa paıdasy bolmaı otyrǵanyn ańǵardyq. 2022 jyldan beri memleketke 940 myń gektardan astam jer qaıtarylsa, sonyń bary-joǵy 140 myń gektary (15 paıyzǵa jetpeıtin bóligi) ǵana jeke aýlalardaǵy maldy jaıý úshin berilgen. «Sonda júzdegen myń gektar qaıda ketti?» dersiz. Onyń basym bóligi qaıtadan konkýrs arqyly iri agrobıznes ókilderine úlestirilgen. Saldarynan aýyl irgesindegi tapshylyq sol kúıi saqtalyp otyr.

Ekinshi másele - qaıtarylǵan jerlerdiń basym bóligi aýyldardan tym alys ornalasqan. Shalǵaı jerlerge qarapaıym aýyl turǵyndary maldaryn aparyp jaıa almaıtyny anyq. Ol jerlerde ınfraqurylym (jol, elektr qýaty) men sý kózderi (uńǵymalar) joq. Nátıjesinde, «paıdalanýǵa jaramdy» dep qaǵazǵa jazylǵan jerler shyn máninde mal baqqan aǵaıyn úshin tartymsyz bolyp, bos jatyr. Jergilikti ákimdikter bul máseleni sheshý úshin 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyn endi ǵana bekitip, ınvestor izdeýge kirisken. Demek, alystaǵy jaıylymdardy sýlandyrý máselesi taıaý jyldary sheshile qoımaıdy.

Kelesi problema - máseleni sheshýden qashý, sozbaqqa salý. «Halyqtyń jerge muqtajdyǵy qashan tolyq sheshiledi?» degen naqty suraǵymyzǵa sheneýnikterdiń jaýaby daıyn turady. «Bul máseleni tolyǵymen sheshý múmkin emes, óıtkeni bul bir rettik naýqan emes, úlken protsess». Mundaı jaýap jergilikti atqarýshy organdardyń naqty merzim men mindetteme alýdan qashatynyn baıqatady.

Qaýqarsyz ákimdikter, quty qashqan aýyldar

Sózimiz dáleldi bolsyn. Kóp jyldan beri Pavlodar aýdanyndaǵy ondaǵan aýylda jaıylym máselesi jıi qaıtalanyp tur. Máselen Chernoretsk aýylynyń turǵyndary bıyl jergilikti kásipker ortaq jaıylymdy tartyp alyp jyrtyp tastaǵanyn aıtyp, muńyn shaqty.

- Qazirgi ýaqytta jergilikti halyqtyń tórt túligin órispen qamtamasyz etý kúnnen-kúnge qıyndap barady. QR «Jaıylymdar týraly» Zańyna sáıkes, jergilikti turǵyndardyń muqtajdyǵyn qanaǵattandyrý úshin jaıylymdarmen qamtamasyz etý – jergilikti atqarýshy organdardyń tikeleı mindeti. Osyǵan oraı «Sartaı» dep atalatyn jerdegi 190 gektar jaıylymdyq jerdi halyqtyń ıgiligine qaıtarý, sol mańaıdaǵy 400 gektar shuraıly egistik jerdi halyqtyń ótinishi negizinde memleket (aýyldyq okrýg ákimdigi) balansyna ótkizý týraly aýdan basshysyna hat joldaǵan edik. Alaıda bul ótinishimiz sozbaqqa salynyp keledi. Aýdan basshylyǵy tarapynan sheshimdi qımyl-áreket baıqalmaı otyr, - dep muńyń shaqty jergilikti baqtashy Maral Meızamhan.

Chernoretsk aýylyndaǵydaı ótkir másele Ertis boıyndaǵy eginshilik jaqsy damyǵan aýdardarda asa ózekti. Oblystaǵy jaıylym tapshylyǵy 100 myń gektardan asady ári bul problema 80 eldi mekendi qamtyp otyr. Aımaqtyń eń basty eginshilik aýdandary – Pavlodar, Sharbaqty aýdandary men Aqsý, Pavlodar qalalarynyń aýyldyq aımaqtarynda jaǵdaı órship tur. Egistik alqaptarynyń ulǵaıýy aýyl turǵyndarynyń tórt túligin órissiz qaldyrǵan. Kóptegen eldi mekenderdiń mańaıynyń barlyǵy egin, jeke turǵyndar mal jaıa almaıdy. Kezinde zańsyzdyqpen berilip ketken jerlerdi qaıtarý da sozbaqqa salynyp bara jatqandaı.

Malyn qorada qamap ustaýǵa májbúr

Jýyqta Ekibastuzǵa qarasty Qudaıkól aýylynyń turǵyndary qala basshylyǵyna ótinishpen shyqty. Aıtýlarynsha, áldebir iri sharýashylyq aýyldyń dál irgesine egin salyp, onsyz da az jaıylymdy tipti taryltyp tastaǵan. Egin aýyldan nebári 800 metr jerde. Oınaqtaǵan qozy-laq pen buzaý, úlken qara maldar eginge jıi túsedi. Egistik jumyskerleri maldy tehnıkamen qýalap, jýyqta 5 sıyrdy óltirip qoıypty. Mal ıeleri qunyn daýlap barǵan eken, áýeli egin shyǵynyn óteńder degen talap qoıypty. Al bul másele zańmen rettelmegen.

- Myna jaqyn mańdaǵy aýyldarda da dál solaı. Biraq ondaǵy egistikterdiń aýylmen janasatyn tustary qorshalǵan. Biz sharýashylyq ıesine qorshańdar dep talaı aıttyq, alaıda ol artyq shyǵyndanbaımyn dep bas tartty. Ákimder talapty oryndata almaı otyr. Qazir malymyzdy dalaǵa shyǵarýdan qorqamyz. Abaısyzda eginge túsip ketse, óltirip tastaýy múmkin ǵoı. Sondyqtan kóbi jaz bolsa da túlikterin qorada ustap otyr, - dep qynjyldy Qudaıkól aýylynyń turǵyny Igilik Ákerııa.

Tiken basyp barady

Igerýsiz myńdaǵan alqaptardyń memleketke úzdiksiz qaıtarylyp jatqanyna qaramastan oblystyń keı jerlerinde jaıylym máselesi ótkir turýyna ekinshi turǵydan jerdiń tozýy da áser etip otyr. Óńirlik aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bólim basshysy Qaıyrbolat Baısarınovtyń pikirinshe, mal azyqtyq alqaptardyń ónimdiliginiń tómendeýi, shóp jamylǵysynyń sıreýi, shóleıttený jáne jer erozııasy údep keledi. Buǵan jaıylymdarǵa shamadan tys júkteme túsýi, maldy retsiz jaıý, qurǵaq klımattyq jaǵdaılar sebep bolýda.

- Jaıylymdardyń tozýy oblystyń barlyq derlik aýdandarynda baıqalady. Ásirese Aqtoǵaı, Baıanaýyl, Jelezın aýdandarynda, Ekibastuz qalasynyń aýyldyq aımaǵynda ótkir máseleler qalyptasqan. Jaıylymdardyń jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda oblysta 2027–2029 jyldarǵa arnalǵan ónimdiligi tómen jerlerdi shalǵyndandyrý jáne búlingen jerlerdi rekýltıvatsııalaý baǵdarlamasynyń jobasy ázirlendi. Baǵdarlama shóp jamylǵysyn qalpyna keltirýdi, mal azyqtyq alqaptardyń ónimdiligin arttyrýdy kózdeıdi, - deıdi maman.

Óńirde kóptegen jaıylymdar tozyp ketkeni sonshalyq, ǵalymdar álgindeı jerlerdi zertteı kelip bir gektardan eki tsentner de mal azyǵy shyqpaıtynyn anyqtaǵan. Bul shóleıttený qubylysyn ańǵartady. Azyq qory azaıǵanymen qoımaı, tiken shópter kóbeıgen. Mal jemeıtin tiken shóp topyraqtyń erozııaǵa ushyraýyna sebep bolyp, álgindeı jerler qý taqyrǵa aınalyp keledi.

- Topyraqtyń tozyp bara jatqanyna ol jerlerde jaıylatyn mal sanynyń tym kóp bolýy áser etýde. Jaıylym tar bolǵan soń júkteme birneshe ese asyp túsedi, jer tyńaımaıdy. Al degradatsııanyń aldyn alý úshin shekti ruqsat etiletin júktemeni saqtaý asa mańyzdy. Ol degenimiz bir bas qara mal úshin 4-5 gektar jer qarastyrylýy kerek. Qýańshylyq jyldary bul kólem 15-20 paıyzǵa qysqaratyny da normada kórsetilgen. Іs júzinde bizdiń aımaqta bul normalar saqtalmaıdy. Sebebi ony eshkim baqylap otyrǵan joq. Tıimdi paıdalaný úshin jaıylymdardy basqarý jospary bolýy kerek. Alaıda ol barlyq jerde talapqa saı emes, - deıdi bıologııa ǵylymynyń kandıdaty Vıktor Kamkın.

Aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Vladımır Levchenko jeke aýlalar úshin qolaıly jaıylymdar qalyptastyrmaıynsha, olardyń damýy týraly pikir aıtý orynsyz dep esepteıdi. Jaıylymdardyń tozyp bara jatqanynan mal ıeleri zardap shegýde. Túliktiń kúıi bolmasa, beretin ónimi de sapasyz. Naryqtyń basym bóligin etpen, sútpen qamtamasyz etip otyrǵan aýyl halqynyń kúnkórisi tómendeıdi. Ekinshi turǵydan, jerlerdi qaıtarý jumystary da sapasyz. Máselen prokýrorlar bir ǵana Ertis aýdanynan 89 myń gektar jerdiń maqsatsyz paıdalanylyp jatqanyn anyqtaǵan. Alaıda memleketke qaıtarylǵany nebári - 2,5 myń gektar. Bul derekter jerdi tıimdi paıdalanýdy basqarý aýyl sharýashylyǵy úshin asa mańyzdy ekenin ańǵartady.

Resmı derekterge súıensek, Pavlodar oblysynda tórt túliktiń sany jyl ótken saıyn ósip keledi. 2024 jylmen salystyrǵanda qara mal - 57, jylqy - 42, usaq mal – 34 paıyzǵa ósken. Bıylǵy 1 mamyrdaǵy esep boıynsha, óńirde 603,9 myń iri qara, 845 myńnan astam qoı-eshki, 355 myń jylqy bar. Kúnine osynshama maldyń óriske shyǵýy (taýarly sút fermalarynda ustalatyn 48 myń sıyrdy shegerip tastaǵanda) jaıylymdarǵa qanshama júkteme túsirip otyrǵanyn ózińiz esepteı berińiz. Qoldanysta 8 mln gektardaı jaıylym bar bolǵanymen, onyń biraz bóligi shalǵaı bolýyna baılanysty paıdalanylmaıtynyn eskergen abzal.

Eske sala keteııik, Qazaqstandyq ǵalymdar tozǵan jaıylymdardy qalpyna keltirý tehnologııasyn patenttedi.