Jatyr moıny obyryna qarsy vaktsına - qaterli isiktiń aldyn alýǵa arnalǵan taptyrmas qural
ASTANA. QazAqparat - Qaterli isik dertine kez kelgen adam, jas pen kári de, baı men kedeı de, er adam men áıel de, tipti jas balanyń ózi shaldyǵýy múmkin. Qaterli isik naýqastarǵa da, olardyń et jaqyndaryna da jáne qoǵamǵa da aıtarlyqtaı aýyrtpashylyq ákeledi. Bul derttiń saldarynan álemde, onyń ishinde eýropa elderinde ólim ataýly kóbeıip barady. Qaterli isik dertiniń júzdegen túri bar. Bul adam denesiniń kez kelgen múshesinde kezdesýi múmkin. Alaıda kópshilik qaterli isikten týyndaıtyn ólimnen qutylýdyń joly bar ekenin bilmeıdi. Qaterli isik aýrýyna shaldyqtyratyn sebep-saldardyń otyz paıyzynan salaýatty ómir súrý saltyn ustaný men osy aýrýdy qozdyratyn ınfektsııalardy ımmýnızatsııalaý arqyly qutylýǵa bolatynyna kóz jetkizilip otyr. Al ózge ebepterdiń aldyn alýǵa, derttiń jańa bastalǵan kezeńinde emdelip, birjola saýyǵýǵa bolady.
Álemdegi qaterli isik dertiniń besten bir bóligi sozylmaly ınfektsııalardyń saldarynan paıda bolady. Aıtalyq, adamnyń papılloma vırýsy jatyr moıny qaterli isigine ákeledi. Álemdegi áıelderdiń deni qaterli isik dertiniń mynandaı bes túrinen: keýde obyry, ókpe, toq jáne tik ishek, jatyr moıny qaterli isigenen kóz jumady. Kóptegen damýshy elderde osy qaterli isik túrleri asa keń tarap otyr.
Eýropada qaterli isiktiń saldarynan bir jylda otyz myń áıel kóz jumady. Al Qazaqstanda jatyr moıny obyrynan kúnine eki áıeldiń ómiri qıylady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq aýmaqtyq derekter bıýrosynyń derekterine súıensek, Qazaqstan jatyr moıny qaterli isigi derti boıynsha Eýroodaq elderi ishinde tórtinshi orynǵa shyǵyp otyr. Al Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń resmı málimetteri boıynsha, Qazaqstanda jyl saıyn árbir 100 000 áıeldiń jıyrma ekisi osy dertke shaldyqsa, segizi jatyr moıny qaterli isigi dertinen ajal qushady. Alaıda bizdiń elde munyń aq-qarasyn ajyratý qıynǵa soǵady. DDSU boljamynsha, taıaý arada jatyr moıny qaterli isigimen aýyratyn naýqastardyń qatary 25 paıyzǵa arta túspek.
Áıelderdiń kóbisi jatyr moıny qaterli isigi dertinen kúsh-qýaty tasyp turǵan jas shaǵynda ómirimen qosh aıtysyp jatady. Olar balalarynyń qyzyǵyn kórip, otbasyna qamqorlyq jasap, qoǵamnyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaıyna úles qosa alar edi ǵoı. Áli aıqyndala qoımaǵan aqıqat, biraq berik dáleldengen dúnıe. Ol - jatyr moıny isigi der kezinde anyqtalsa jáne tıimdi emdelgen jaǵdaıda qaterli jańa isikterdiń aldyn alýǵa jáne emdep jazýǵa ábden bolatyny.
Jatyr moıny qaterli isigi adam aǵzasynda kóbinese jynys qatynasy arqyly juǵatyn papılloma vırýsy qozdyrady. Alaıda jynystyq qatynasqa túspeı, teri úıkelisinen de juǵýy múmkin ekenin belgili. Bul qaterli isik aýrýyn ınfektsııa týǵyzatyn túrleriniń biri ǵana. Mamandardyń paıymdaýynsha, atalmysh vırýs jer sharynda turatyn belsendi jynystyq qatynasta ómir súretin halyqtyń 90, 7 paıyzynda kezdesedi. Búgingi kúni atalǵan vırýstyń 140 túri belgili. 15 túri - onkogendik. Tek solardyń ishinde ekeýi, 16 men 18 ǵana, kóp taralǵan. Al jatyr moıny qaterli isiginiń 80 paıyzynda aýrý oshaqtary osy vırýstyń 2 túri arqyly paıda bolady eken.
DDSU derekterinshe, qaterli isik dertiniń 80 paıyzy polıetıologııalyq faktorlardyń, ıaǵnı juqpaly ınfektsııalyq dertterdiń saldarynan týyndaıdy. Jalpy jatyr moıny qaterli isik dertiniń paıda bolýynyń birneshe qaýipti yqpaldary bar. Jynystyq qatynasty erte bastaǵannan, jynystyq qatynastarda jıi bolǵannan, erte bosaný, shylym shegý, ımmýnıtettiń álsireýi áser etedi.
Qazaqstanda aýrýdyń bastapqy kezeńin anyqtaıtyn onkolog mamandary bar myqty klınıkalar jetkilikti. Alaıda kóptegen áıelder bul dert týraly eshteńe bilmeıdi. Onyń ústine dárigerlik profılaktıkalyq qadaǵalaýdan da qur qalyp jatady. Eger elimizde jappaı skrınıngtik tekserýden kez kelgen áıeldi mindetti túrde ótkizse, onda naýqastar jaıly málimet jan shoshytarlyqtaı bolatyny aqıqat.
Jatyr moıny qaterli isigi óte baıaý paıda bolady. Naqty belgileri de joq. Onyń paıda bolýynyń naqty belgileri uzaq ýaqytqa deıin sezilmeı júredi. Mine, bul derttiń qaýiptiligi de osynda jatyr. Derttiń belgisi retinde, ádette, áıelder qansyrap dárigerge kórinip jatady. Qan belgileri jynystyq qatynastan soń, keıde etekkir kezinde baıqalyp jatady. Aýrý meńdep bara jatqanda jáne qaterli isik jaıylǵanda quıymshaqtyń tómengi jaǵy, bel, aıaǵy aýyrady, keıde aıaǵy isip ketedi, dáret syndyrý qıynǵa soǵa bastaıdy, mınstrýaldy tsıkl buzylady, túrli qoımaljyń suıqtyqtar bóline bastaıdy.
Taıaý araǵa deıin qaterli isiktiń bastapqy kezeńin dıstrýktıvti jolmen emdep keldi. Al adamnyń papılloma vırýsyna qarsy vaktsınasy qaterli isiktiń keń etek alǵan túriniń aldyn alýǵa arnalǵan taptyrmas qural bolyp otyr. Adamnyń jatyr moıny qaterli isigin týdyratyn papılloma vırýsyna qarsy vaktsınasyn egý áıelderdiń densaýlyǵyna eleýli áserin tıgizbek.
2006 jyly qaterli isik dertine shaldyqtyratyn eń kóp taralyp júrgen adamnyń papılloma vırýsyna qarsy profılaktıkalyq sharalar retinde alǵashqy vaktsınaǵa qol jetkizildi. Sodan beri 120 el vaktsınany lıtsenzııalap aldy jáne osy memleketterdiń 33-i vaktsınatsııa baǵdarlamalaryn memlekettik turǵyda júzege asyra bastady. Bul ásirese jasóspirim qyzdardy qamtyp jatyr.
Qazaqstanda da osyndaı keleńsizdikten qutylýǵa múmkindik bar. Kóptegen zertteýler atalǵan vaktsınanyń joǵary tıimdiligin kórsetti. Onyń ústine, jas mólsherge qatysty eshqandaı shekteý joq. Dárigerler, alaıda, buny qaǵıda boıynsha ekkizýdi usynady. Egýdi neǵurlym erte bastasań, soǵurlym jaqsy degendi aıtady. Vaktsınatsııanyń eń tıimdi kezeńi - 9 ben 15 jas aralyǵy. Osy kezde jatyr moıny qaterli isiginen 100 paıyz saqtanýǵa múmkindik bolady.
Ana men bala óliminiń kórsetkishin azaıtý - memlekettiń aldyna qoıǵan basymdy mindeti. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» densaýlyq saqtaý salasyn damytý memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes, ana men bala densaýlyǵyn arttyrý baǵdarlamanyń basty maqsattarynyń biri ekeni anyq.
Astana q. Onkologııalyq dıspanserdiń onkogınekolog dárigeri G. J. Úderbaeva
