Jat maıdanda bolǵandardyń jazasy qashan izgilendiriledi
ASTANA. KAZINFORM - Álemdegi áskerı-saıası teketiresterdiń jıileýi, sanktsııalyq shekteýlerdiń kúsheıýi, aqparattyq yqpal etý tetikteriniń jańa sıpat alýy túrli elder úshin ortaq qaýipke aınaldy. Al qaqtyǵystar bolyp jatqan elder syrttan da jaldamaly ásker kúshin tartyp jatqany jasaryn emes. Bul úrdis bizdiń eldi de syrt aınalyp ótken joq.
Reseı men Ýkraına arasyndaǵy da, Taıaý Shyǵystaǵy soǵysta da beıbitshilikti jaqtap, jappaı mobılızatsııaǵa qarsy shyǵyp, qaqtyǵysty toqtatýdy kúndiz-túni talap etip otyrǵandar az emes. Osyndaı soǵys oty tutanǵan elderde olardyń ózge eldiń azamattaryn maıdanǵa tartý áreketi de údeı túsetini anyq.
Jýyrda Májilis depýtaty Jarqynbek Amantaıuly Bas prokýratýra men Іshki ister mınıstrligine depýtattyq saýalyn joldap, máseleniń aýqymyn aıqyn ańǵartatyn biraz derek keltirdi. Máselen, 2023 jyly Qylmystyq kodekstiń 172-baby boıynsha 23 is tirkelse, 2024 jyly bul kórsetkish 36-ǵa jetken. Al ótken jyly mundaı qylmystyq ister sany kúrt ósip, 141-ge jetken. Onyń ishinde 26 azamat sottalǵan eken.
Depýtat bul kórsetkish álemdegi áskerı qaqtyǵystyń ýshyǵýy azamattardy tartý áreketiniń de eselep artqanyn ańǵartatynyn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr.
– Halyqaralyq tájirıbege nazar aýdarsaq, birqatar memleket óz azamattarynyń sheteldiń resmı qarýly kúshteri quramynda urys qımylyna qatysýyn avtomatty túrde qylmys retinde qarastyrmaıdy. Qatań jaýapkershilik, negizinen, terrorıstik uıymdar qataryna qosylǵandarǵa, áskerı qylmys jasaǵandarǵa nemese óz memleketiniń ulttyq múddesine qarsy áreket etkenderge qoldanylady, – deıdi depýtat.
Ol qarýly qaqtyǵys aımaǵyna eshkimniń ajal izdep, sebepsiz barmaıtynyn da atap ótti.
– Biri – áleýmettik qıyndyqtyń saldarynan, biri – adasý nemese aldaný arqyly, endi biri – májbúrleý jaǵdaıynda barýy múmkin. Osyndaı taǵdyrǵa tap bolǵandardyń deni tabysty jumys tabamyz degen úmittiń jeteginde júrip urynyp qalǵanyn aıtady. Quryqqa ilingenin túsingen shaqta, sheginerge jer joq, sharasyz jat eldiń qandy maıdanynyń qatysýshysyna aınalady. Artta ańyrap, ata-ana, eńirep otbasy men jaqyndary qalady, – deıdi Májilis depýtaty.
Depýtattyq saýalda kóterilgen negizgi másele – sheteldik qarýly qaqtyǵystardan oralǵan azamattarǵa qatysty elimizdiń qylmystyq saıasatyn qaıta qaraý. Shynynda da, mundaı istiń bári birdeı bir ólshemmen baǵalanýǵa tıis pe degen suraq týyndaıdy.
– Óz isine ókinip, elge oralýǵa nıet bildirgen azamattar úshin qazirgi zańnamadaǵy qatań sanktsııa eleýli tosqaýyl bolyp otyr. Táýbesine kelip, Otanǵa oralǵan azamattyń uzaq merzimge bas bostandyǵynan aıyrylýy onyń tolyqqandy qaıta áleýmettenýine keri áser etýi múmkin, – degen J.Amantaıuly zańdy qaıta qaraýdy usynyp otyr.
Halyq qalaýlysy halyqaralyq tájirıbeni jáne ulttyq qaýipsizdik múddelerin eskere otyryp, terrorıstik uıymdar quramynda bolmaǵan jáne áskerı qylmys jasamaǵan azamattarǵa qatysty qylmystyq saıasatty izgilendirý máselesin qarastyrý oryndy dep sanaıdy.
Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóptegen memleket bul máselede saralanǵan tásildi qoldanady. Terrorıstik uıymdar quramyna kirgenderden bólek, aldaný, májbúrleý nemese áleýmettik qıyndyq saldarynan qaqtyǵys aımaǵyna tap bolǵan azamattarǵa qatysty quqyqtyq baǵa jekeleı beriledi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Terrorızmge qarsy basqarmasy usynǵan Qylmystyq qýdalaý, ońaltý jáne qoǵamǵa qaıta kiriktirý (Prosecution, Rehabilitation and Reintegration) qaǵıdaty boıynsha memleketter mundaı jaǵdaılarda jazalaýmen qatar, ońaltý jáne qaıta áleýmettendirý tetikterin de qatar qarastyrýy qajet ekenin aıtady. Halyqaralyq tájirıbe bul máseleni tek qylmystyq jaýapkershilik aıasynda ǵana emes, uzaq merzimdi qaýipsizdik pen qoǵam turaqtylyǵy turǵysynan qaraýdy usynady.
Sheteldik sarapshylar da osy máselege erekshe nazar aýdarady. Aıtalyq, AQSh-tyń Beıbitshilik ınstıtýty sarapshylarynyń pikirinshe, oralǵan azamattardyń bárin birdeı qoǵamnan tolyq oqshaýlaý qaýipsizdik turǵysynan árdaıym tıimdi bola bermeıdi. Kerisinshe, ońaltý men baqylaý tetikteri arqyly olardy qoǵamǵa qaıta beıimdeý qaıtalanatyn qaýiptiń aldyn alýǵa kómektesedi.
Sondaı-aq Eýropa elderiniń birqatarynda da «qaıta áleýmettendirý» tásili qoldanylady. Máselen, London Koroldik kolledji janyndaǵy Radıkaldanýdy zertteý jónindegi halyqaralyq ortalyq (International Centre for the Study of Radicalisation, ICSR) sarapshylary qaqtyǵys aımaǵynan oralǵan azamattardy tolyqtaı qylmystyq jazalaý olardy qoǵamnan oqshaýlap, radıkaldaný qaýpin arttyrýy múmkin degen pikirde. Sondyqtan kóptegen eýropalyq memleket baqylaý men ońaltýdy qatar qoldanýǵa áldeqashan kóshken.
Al International Crisis Group sarapshylary «qatań repressııalyq saıasat keı jaǵdaıda keri áserin berip, azamattardyń jasyryn áreket etýine ıtermeleıdi» degen tujyrym jasapty.
Osy turǵydan alǵanda, depýtattyń shartty jaza, bas bostandyǵyn shekteý, probatsııalyq baqylaý sekildi balamaly tetikterdi zańnamalyq turǵydan bekitý jónindegi usynysy halyqaralyq tájirıbemen úndesip otyr.
– Bul rette, halyqaralyq tájirıbeni jáne ulttyq qaýipsizdik múddelerin eskere otyryp, terrorıstik uıymdar quramynda bolmaǵan jáne áskerı qylmys jasamaǵan azamattarǵa qatysty qylmystyq saıasatty izgilendirý máselesin qarastyrý oryndy dep sanaımyz. Bilmestikpen bir súringen azamattarymyzdy elden erek qatań jazaǵa tartý qanshalyqty oryndy, – degen saýal tastaǵan depýtat birqatar usynysyn da júıelep jetkizdi.
Ol aldymen álem elderiniń quqyqtyq tájirıbesin jan-jaqty zerdelep, Qylmystyq kodekstiń 170-172-baptaryn jetildirý jáne saralaý bóligin naqtylaý boıynsha zańnamalyq ózgerister paketin ázirlep, Parlament qaraýyna engizýdi usyndy. Sosyn terrorıstik uıymdar quramynda bolmaǵan, áskerı qylmys jasamaǵan jáne óz erkimen elimizge oralǵan azamattarǵa qatysty quqyqtyq baǵalaýdyń saralanǵan tetigin engizýdi qarastyrý qajettigin atady.
Sodan keıin, sheteldik qarýly qaqtyǵystarǵa qatysyp, elge oralǵan azamattardy quqyqtyq, psıhologııalyq jáne áleýmettik ońaltýǵa baǵyttalǵan keshendi memlekettik baǵdarlama ázirleý qajettigin aıtty.
Depýtat saýalyna qatysty Іshki ister mınıstrligi resmı jaýap berdi. Onda mınıstr mundaı isterdi tergeý quzyreti Ulttyq qaýipsizdik komıtetine tıesili ekenin aıta kele, jańa redaktsııadaǵy kodekster ázirlenip jatqanyn jetkizgen.
– Qazirgi tańda Ádilet mınıstrligi Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha (2025 jylǵy 15 aqpandaǵy №25-806) múddeli memlekettik organdarmen birlesip, Qylmystyq jáne Qylmystyq-protsestik kodeksterdiń jańa redaktsııalaryn ázirlep jatyr. Atalǵan jumys sheńberinde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligimen birlesip, kórsetilgen adamdardy áleýmettik ońaltý boıynsha keshendi memlekettik baǵdarlamany ázirleý máselesi qarastyrylýy múmkin, – deıdi Іshki ister mınıstri E.Sadenov.
Budan bólek, mınıstrlik óz betinshe zań usyna almaıtynyn habarlap otyr.
– Úkimettiń 2016 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy №907 qaýlysymen bekitilgen Úkimettiń zań shyǵarý jumysy qaǵıdalarynyń 4 jáne 9-tarmaqtaryna sáıkes, ortalyq memlekettik organdardyń mundaı sıpattaǵy zańnamalyq bastamalary retteýshilik saıasattyń konsýltatıvtik qujatyn ázirleýdi jáne Úkimettiń kelisilgen ustanymyn qalyptastyrýdy talap etedi, – delingen mınıstrlik jaýabynda.
Degenmen Erjan Sadenov Іshki ister mınıstrligi ýákiletti organdar ázirlegen tıisti túzetýlerdi Úkimettiń nemese Parlament depýtattarynyń zańnamalyq bastamasy tártibinde qaraýǵa qatysýǵa daıyn ekenin málimdepti.
Toq eterin aıtsaq, mınıstrlik ustanymynda bul túıtkildi másele tóńiretinde ázirge naqty sheshim joq. Al shetel tájirıbesinde joǵaryda mundaı baǵdarlamalar psıhologııalyq ońaltýdy, jumysqa ornalastyrýdy, otbasy ınstıtýtymen jumysty, dinı jáne quqyqtyq keńes berýdi qamtıdy. Bizdiń el úshin de dál osyndaı kópsalaly modeldiń mańyzy artyp keledi.
Qalaı desek te, máseleniń túp-tórkini bir ǵana quqyqtyq tetikte emes, qoǵamnyń qaýipsizdigi men onyń ar jaǵyndaǵy adam taǵdyrynyń toǵysqan tusynda jatyr. Sondyqtan búgingi tańda kóterilip otyrǵan zańnamany izgilendirý máselesi – jaı ǵana quqyqtyq bastama emes, ulttyq qaýipsizdik pen qoǵamdyq turaqtylyqqa qatysty, ári strategııalyq aýqymda oılanatyn másele.
