Jastardyń eresek ómirge qadam basýy qıyndap barady – BUU baıandamasy
ASTANA. KAZINFORM — Mıllıondaǵan jas úshin qarjylyq táýelsizdikke qol jetkizý, baspana alý, otbasyn qurý barǵan saıyn qıyndap barady. Bul týraly BUU-nyń Halyqty qonystandyrý qorynyń (ıÝNFPA) 2026 jylǵy «Álem halqy» baıandamasynda aıtylǵan.
Qazirgi jastardyń bilim deńgeıi joǵary, aqparattan habardar ári óz quqyqtaryn burynǵy býyndarǵa qaraǵanda jaqsyraq biledi. Alaıda baıandama avtorlary jastardyń múmkindigi men shynaıy ómirdegi jaǵdaıynyń arasynda úlken alshaqtyq bar ekenin atap ótken.
— Jastar táýelsiz ómir súrip, turaqty qarym-qatynas ornatqysy keledi. Kóbi balaly bolýdy da qalaıdy. Alaıda ekonomıkalyq turaqsyzdyq, baspana máselesi, qaqtyǵystar men qoǵamnan oqshaýlaný olardyń bul armandaryna jetýine kedergi keltirip otyr, — dedi ıÝNFPA atqarýshy dırektory Dıen Keıta.
Qazir jastardyń kópshiligi ekonomıkalyq turaqsyzdyq, qaqtyǵystar, klımattyń ózgerýi, tehnologııalardyń qarqyndy damýy jáne áleýmettik teńsizdik kúsheıgen kezeńde eseıip keledi. Sonyń saldarynan bir bóligi óz aldyna bólek shyǵýdy, otbasyn qurýdy jáne balaly bolýdy keıinge qaldyrsa, endi bir bóligi kedeılik pen túrli daǵdarystarǵa baılanysty erte eseıip, úlken jaýapkershilikti moınyna alýǵa májbúr.
Álemdegi árbir besinshi jas jumys istemeıdi, bilim almaıdy jáne kásibı daıarlyqtan ótpeıdi. 15-24 jastaǵy qyz-kelinshekter arasynda mundaı kórsetkish erlerge qaraǵanda eki ese joǵary. Al múgedektigi bar jastardyń 49%-y osy sanatqa jatady. Jasandy ıntellektiniń damýy da jastardyń bolashaǵyna qatysty alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Baıandamada avtomattandyrý saldarynan jastar eńbek jolyn endi bastaǵan kezde ornalasatyn bastapqy qyzmet oryndary birinshi kezekte qysqarýy múmkin ekeni aıtylǵan.
ıÝNFPA 73 el men aýmaqta ınternet paıdalanatyn 100 myńnan astam jastyń arasynda saýalnama júrgizgen. Nátıjesinde jastardyń basym bóligi áli de otbasyn qurǵysy keletini anyqtalǵan. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 70%-y nekeni qarym-qatynastyń eń qolaıly túri dep sanasa, 91%-y kem degende bir balaly bolýdy qalaıdy. Otbasyn qurýǵa kedergi keltiretin negizgi sebep — qarjy tapshylyǵy. Respondentterdiń 57%-y otbasy qurýǵa, al 72%-y balaly bolýǵa qarajat jetpeıtinin aıtqan.
ıÝNFPA málimetinshe, jastar ata-anasynan shamamen 30 jasynda bólek shyǵyp, 30 jastan keıin otbasyn qurady. Al 40 jasqa taıaǵanda ata-ana bolady. Nekeni otbasylyq ómirdiń eń qolaıly úlgisi dep esepteıtin 35-39 jastaǵy respondentterdiń 40%-dan astamy áli nekege turmaǵan. Saýalnamaǵa qatysqandardyń tórtten birine jýyǵy qalaǵanynan az balasy bar ekenin jetkizgen.
Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııada áıelder men erler arasyndaǵy aıyrmashylyq baıqalady. 25–29 jastaǵy saýalnamaǵa qatysqan áıelderdiń 70,5%-y turaqty qarym-qatynasta bolsa, erler arasynda bul kórsetkish — 43,4%. Áıelderdiń 44,6%-y, erlerdiń 25,3%-y nekede. Balasy bar áıelderdiń úlesi — 48,9%, erler arasynda — 28,5%. Bul jastaǵy áıelderdiń 55%-y, erlerdiń 74,4%-y jumys isteıdi.
Bul aımaqtaǵy jastardyń otbasyn qurýǵa degen nıeti joǵary. Bir-birimen kezdesip júrgenimen, birge turmaıtyn 25-39 jastaǵy respondentterdiń 85,7%-y áıelder jáne 87,2%-y erler nekege turýdy nemese bir shańyraq astynda ómir súrýdi qalaıtynyn aıtqan.
Sonymen birge 18-39 jastaǵy áıelder ortaq maqsaty men qundylyqtary saı keletin seriktes tabý qıyn ekenin jetkizgen. Saýalnamaǵa qatysqan áıelderdiń 65%-y seriktesiniń úı sharýasy men bala tárbıesine az aralasýyn ana bolýǵa kedergi keltiretin mańyzdy faktorlardyń biri dep ataǵan.
Baıandamada bul baǵytta jaqsy ózgerister de bar ekeni kórsetilgen. Máselen, Moldovada ıÝNFPA men BUU-nyń Áıelder qurylymynyń qoldaýymen toǵyz aýdanda bolashaq ákelerge arnalǵan klýbtar ashylǵan. Olarǵa 500-den astam er adam qatysqan. 2015–2024 jyldary elde bala tárbıesine belsendi aralasatyn ákelerdiń úlesi 55%-dan 68%-ǵa ósken. Al úı sharýasyn erli-zaıypty teń bólisetin otbasylardyń úlesi 30%-dan 58%-ǵa jetken.
2000–2023 jyldary Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııada 15–19 jastaǵy qyzdar arasyndaǵy týý kórsetkishi shamamen 40–50%-ǵa azaıǵan. Qazir ár myń qyzǵa shaqqanda 18 baladan keledi. Bul álemdik ortasha kórsetkishten eki ese tómen. Degenmen óńir elderindegi jaǵdaı ártúrli. Tájikstanda ár myń qyzǵa shaqqanda 39 bala týsa, Ázerbaıjan men Ózbekstanda – 37, Qyrǵyzstanda – 29 bala.
Seriktesi bar saýalnamaǵa qatysqan áıelderdiń 16,8%-y keıingi bir jylda odan zorlyq-zombylyq kórgenin aıtqan.
Álem halqynyń 19%-y – 30 jasqa tolmaǵan azamattar. Alaıda parlamentterdegi oryndardyń nebári 2,8%-yn ǵana osy jas tobynyń ókilderi ıelengen. Olardyń arasynda áıelderdiń úlesi tipti jartysyna da jetpeıdi.
Eske salaıyq, buǵan deıin Qazaqstanda BUU Ýnıversıtetiniń jańa ınstıtýty ashylatynyn habarlaǵanbyz.