Jastar zaýytta jumys istegisi kelmeıdi: Mashına jasaý salasy qalaı damyp jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Mashına jasaý damyǵan elderde óńdeý ónerkásibiniń negizgi salasy bolyp esepteledi. Qazaqstandaǵy áleýet qandaı? Kazinform tilshisi sarapshylarmen birge eldegi ahýaldy zerdeledi.
10 jyldaǵy ósim qandaı?
Aldymen sandar sóılesin. Qazaqstanda mashına jasaý salasy sońǵy on jylda qarqyndy damyp, óndiris kólemi 8,5 esege artty. Ásirese avtokólik pen elektr jabdyqtaryn óndirý baǵyttary serpin alyp, otandyq óndiristiń qurylymyn jańa deńgeıge kótere bastady.
«Qazaqstan mashına jasaýshylarynyń odaǵy» ZTB atqarýshy dırektsııasynyń dırektory Talǵat Bazarbekovtiń aıtýynsha, bul – óndiristik áleýettiń júıeli ári kezeń-kezeńimen qalyptasýynyń nátıjesi.
– Otandyq mashına jasaý búginde óńdeýshi ónerkásiptiń negizgi salalarynyń biri ári Qazaqstannyń ındýstrııalyq damýynyń bazalyq tiregi bolyp otyr. Salada 5 myńnan astam kásiporyn jumys isteıdi, olar 37 qosalqy salany qamtıdy. Mashına jasaý turaqty ósim kórsetip, óńdeýshi ónerkásip qurylymyndaǵy úlesi shamamen 20%-ǵa jetti.
Eger 2015 jyly óndiris kólemi 670 mlrd teńgeni qurasa, 2025 jyly bul kórsetkish 5,7 trln teńgege jetip, 8,5 esege artyp otyr, – dedi Talǵat Bazarbekov.
Eksporttyq áleýet artyp jatyr
Saladaǵy ósim eksporttyq múmkindikterdiń keńeıýimen qatar júrip otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, Qazaqstan temirjol, elektrotehnıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy mashına jasaý baǵyttarynda ornyqty quzyretter qalyptastyrdy.
Búginde otandyq ónimder Ortalyq Azııa men TMD elderine, sondaı-aq Ázerbaıjan men Vetnamǵa jetkizilýde. Negizgi eksporttyq naryq – úlesi 50%-dan asatyn Reseı.
Bul úrdisti halyqaralyq áriptestik aıtarlyqtaı kúsheıtken. Elimizde Alstom, Wabtec jáne Stadler sekildi iri kompanııalar tehnologııa transferine jol ashýda. Al turmystyq tehnıka men elektronıka segmentinde Samsung Electronics jáne basqa da ınvestorlardyń jobalary iske asyrylyp jatyr. Aýyl sharýashylyǵy mashına jasaý salasynda da álemdik brendterdiń qatysýy artyp keledi.
Salanyń eksportqa baǵyttalýy naqty ınvestıtsııalyq jobalarmen de bekitilip otyr. Ótken jyly jalpy quny 655,5 mlrd teńgeni quraıtyn 38 joba iske qosylyp, 9 967 jumys orny ashyldy. Olardyń qatarynda Almatydaǵy Astana Motors Manufacturing Kazakhstan zaýyty men Qostanaı oblysyndaǵy KIA Qazaqstan óndirisi bar. Sondaı-aq óńirde «KamLitKZ» zaýyty iske qosylyp, júk tehnıkasyna arnalǵan redýktorlar óndirisi jolǵa qoıyldy.
Talǵat Bazarbekovtiń pikirinshe, qalyptasqan óndiristik baza salanyń eksporttyq áleýetin odan ári arttyrýǵa múmkindik beredi.
– Munaı-gaz mashına jasaý salasynda sorǵylar, kompressorlar, armatýra jáne qubyrjoldarǵa arnalǵan jabdyqtar óndirisi damyp keledi. Bul ımportty almastyrýǵa jáne tehnologııalyq táýelsizdikti arttyrýǵa múmkindik beredi. Elektrotehnıka men turmystyq tehnıka óndirisine tartylǵan ınvestıtsııalar da eksporttyq áleýetti kúsheıtedi. Saran qalasyndaǵy «Silk Road Electronics» JShS bazasynda jańa óndirister damytylyp, Almaty oblysynda «ALMATY TURMYSTYQ TEHNIKA ZAVODY» jobasy júzege asyrylýda. Jylyna 750 myń danaǵa deıin ónim shyǵaratyn bul kásiporyn ishki suranysty qamtamasyz etip qana qoımaı, syrtqy naryqqa shyǵýǵa da jol ashady, – dedi spıker.
240 jyldyq eńbek dástúri bar áýlet
Salada tsıfrlandyrý qarqyn alǵanymen, adam eńbeginiń mańyzy áli de joǵary. Ásirese óndiristiń turaqtylyǵy men sapasyn qamtamasyz etýde eńbek dınastııalarynyń róli erekshe. Bul – tek kadrlyq sabaqtastyq emes, jyldar boıy jınaqtalǵan tájirıbeniń jalǵasýy. Osyndaı dástúrdiń aıqyn kórinisi – Barannıkovtar áýleti. Bul otbasynyń mashına jasaý salasyndaǵy jalpy eńbek ótili 240 jyldy quraıdy.
Áýlet tarıhy ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynan bastaý alady. Petr Dmıtrıevıch Barannıkovtyń otbasy 1930 jyly Lenın aýdanynyń Novo-Petrovka aýylynan Petropavl qalasyna qonys aýdarǵan. Bes adamnan turatyn otbasynda Petr – tuńǵyshy edi. Soǵys bastalǵanda ol Máskeýden evakýatsııalanǵan zaýytta eńbek ete bastady.
1944 jyly Petr slesar bolyp jumys istedi, al 17 jasynda slesar-qurastyrýshy retinde jaýyngerlik razrıad aldy. Jas jigitke júktelgen jumys ońaı bolmady. Soǵys jyldary ol birde-bir jumys ornyn aýystyrǵan joq. Qummen tazalaýshy, slesar, mehanık bolyp eńbek etip, bólshekterdiń germetıkalyǵyn synady, pnevmatıkalyq balǵamen jumys istedi.
1946 jyly Uly Otan soǵysy kezindegi eren eńbegi úshin medalimen marapattaldy. Soǵystan keıin 23 jasynda ýchaske bastyǵy bolyp taǵaıyndalyp, keıin qural-saıman sharýashylyǵynyń bas qurastyrýshysy qyzmetine deıin kóterildi. Búginde ol RWS Wagon zaýytynyń (burynǵy ataýy «ZIKSTO» ) qurmetti ardageri retinde tanylǵan.
Ýaqyt ótken saıyn áýlet dástúri úzilgen joq. Búginde onyń jolyn urpaqtary jalǵastyryp keledi. Áýlettiń ókili Olga Barannıkova da jolaýshylar vagondaryn shyǵaratyn RWS Wagon kásipornynda eńbek etedi.
– Jumysqa 2001 jyly ornalastym. Atama «aldymen zaýytta jumys isteımin» dep ýáde berdim. Bizdiń áýlette atam da, apam da, jalpy barlyǵy zaýytta eńbek etken. Atam onyń irgetasy qalanǵan kúnnen bastap jumys istedi. Ol kezde qorshaý da bolmaǵan, bári endi ǵana qalyptasyp jatqan edi. Al men jumys istegen ýaqyt ishinde óndiris jańaryp, barlyǵy zamanaýı baǵytqa kóshti, – dedi Olga Barannıkova.
Qazirgi tańda óndiriste robottandyrý qarqyndy damyp keledi. Soǵan qaramastan, eńbek áýletteri – urpaqtan urpaqqa beriletin baǵa jetpes tájirıbeniń qaınar kózi.
– Biz atamyz aıtqan joldan tanbaımyz. «Eńbek bárin jeńbek» – áýlettiń ustanymy, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, tehnologııalar men jabdyqtar jyldam damyǵan saıyn kadrlarǵa qoıylatyn talap ta kúsheıe túsedi. Sondyqtan mamandar úzdiksiz bilim alyp, biliktiligin jetildirip otyrýy tıis.
– Mashına jasaý salasynda tokarlar, dánekerleýshiler jáne jalpy jumysshy mamandar jetispeıdi. 1990-jyldary sala «joıylǵaly turǵan» sektorǵa aınaldy, óıtkeni kópshilik bank qyzmetkeri bolyp, keńsede jumys isteýdi tańdady. Qazir de jastar zaýytta eńbek etýge asa qyzyqpaıdy, – deıdi spıker.
Kadrlyq saıasatty qalaı túzeımiz?
Baıqaǵanymyzdaı, jastardyń jumysshy mamandyqtaryna degen qyzyǵýshylyǵynyń tómendigi – saladaǵy ózekti máselelerdiń biri. Bul baǵytta elimizde naqty sharalar qolǵa alynyp, bilim berý júıesi eńbek naryǵynyń jańa talaptaryna beıimdelip keledi.
Máselen, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde stýdentterdi óndiris talaptaryna saı daıarlaýǵa mán beriledi. Munda teorııa men tájirıbeni ushtastyrý arqyly bolashaq ınjenerlerdiń kásibı daǵdylaryn erte kezeńnen qalyptastyrý kózdelgen.
– Oqý baǵdarlamalary tájirıbege baǵyttalǵan. Stýdentter zerthanalyq jumystar, jobalyq tapsyrmalar men ǵylymı zertteýler arqyly naqty ınjenerlik mindetterdi sheshýdi úırenedi, – deıdi ýnıversıtettiń Kólik jáne energetıka fakýlteti Kólik ınjenerııa kafedrasynyń meńgerýshisi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵlan Toǵyzbaeva.
Bilim ordasynda zamanaýı ǵylymı zerthanalar men oqý-óndiristik ortalyqtar júıeli túrde damytylyp keledi. Atap aıtqanda, robototehnıka, mehatronıka jáne tsıfrlyq tehnologııalar baǵytynda arnaıy zerthanalar jumys isteıdi.
– Búginde ýnıversıtette bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra deńgeıinde 240-tan astam bilim berý baǵdarlamasy júzege asady. Injenerlik baǵyttaǵy zamanaýı zerthanalar stýdentterge robottandyrylǵan júıelermen jáne tsıfrlyq tehnologııalarmen jumys isteýge múmkindik beredi. Bul bolashaqta 3D-prıntıng, ónerkásiptik robottardy basqarý sııaqty jańa mamandyqtarǵa kadr daıyndaýǵa negiz bolady, – deıdi ǵalym.
Professordyń pikirinshe, óndiristik praktıka stýdentterdiń kásibı qalyptasýynda sheshýshi ról atqarady.
– Praktıka barysynda stýdentter óndiristik protsesterge qatysyp, naqty jobalarda jumys isteýge múmkindik alady, – deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, saladaǵy kadr tapshylyǵyn júıeli túrde sheshý úshin bilim men óndiris arasyndaǵy baılanysty kúsheıtý qajet.
– Mashına jasaý salasynda kadrlyq defıtsıt bolmas úshin birqatar shara qajet. Atap aıtqanda, ýnıversıtet pen óndiris arasyndaǵy dýaldy bilim berý júıesin damytý, jańa tehnologııalarǵa arnalǵan zerthanalar men ınjenerlik ortalyqtardy ashý, kásiporyndardyń bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleýge qatysýyn arttyrý kerek. Osyndaı sharalar ınjenerlik kadrlardy sapaly daıarlaýǵa jáne mashına jasaý salasynyń damýyna úlken yqpal etedi, – dep qorytyndylady professor.
Salada neni ózgertý qajet?
Salany damytýdaǵy negizgi tirek – bilikti kadr. Bul turǵyda óndiriste tájirıbe jınap, kásibı jolyn naqty qalyptastyrǵan mamandardyń orny bólek. Solardyń biri – Roman Shenfeld. Ol Qazaqstandaǵy ushaq pen tikushaqtarǵa arnalǵan avıatsııalyq jabdyq shyǵaratyn biregeı kásiporynda eńbek etip júr.
Jas maman dıplomyn qolǵa alǵannan keıin Kókshetaýdaǵy «Tynys» kásipornyna jumysqa ornalasyp, eńbek jolyn osy jerden bastaǵan.
– Kásiporynda slesar-qurastyrýshydan tsehtiń aǵa ınjener-tehnologyna deıin óstim. «Tynys» – tamasha mektep. Osy jyldar ishinde qural-saıman óndirisiniń erekshelikterin úırendim, bul búgingi tańda kúrdeli tehnologııalyq tizbekterdi basqarýǵa múmkindik beredi. Kásiporyn tek avıatsııalyq jabdyqpen shektelmeı, temirjol salasyna arnalǵan toraptar men órtke qarsy jabdyqtar óndirisin keńeıtýde, – dedi ol.
Roman salanyń bolashaǵyn joǵary tehnologııaly klaster retinde baǵalaıdy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan birtindep qarapaıym jınaqtaýdan tolyq tsıkldik óndiriske ótip, básekege qabilettiligin arttyryp keledi.
– 2030–2035 jyldary kásiporyn azamattyq jáne arnaıy tehnıka óndirý salasynda halyqaralyq jetkizý tizbekteriniń bir bóligine aınalýy múmkin, – dedi ol.
Sonymen qatar salada sheshimin kútip turǵan júıeli máseleler de bar. Kadr tapshylyǵymen qatar ımporttyq shıkizatqa táýeldilik, robottandyrý deńgeıiniń tómendigi jáne ımport úlesiniń joǵary bolýy negizgi túıtkilder qatarynda qalyp otyr. Búginde mashına jasaý ónimderi el ımportynyń shamamen 44%-yn quraıdy. Buǵan qosa, syrtqy naryqqa tolyqqandy shyǵý úshin halyqaralyq standarttarǵa sáıkestik pen servıstik ınfraqurylymdy damytý qajet.
Máselelerdi sheshýde memlekettik qoldaý men salalyq úılestirýdiń mańyzy zor.
– Kásiporyndardyń júktemesi kóbine turaqty ári uzaqmerzimdi tapsyrystarǵa baılanysty. Osyǵan oraı salaǵa ashyq, boljamdy jáne júıeli memlekettik qoldaý qajet. Suranysqa ıe sharalardyń qatarynda shıkizatqa qoljetimdilikti arttyrý, jeńildetilgen qarjylandyrý, tsıfrlandyrý men kadr daıarlaý baǵdarlamalary bar. Kelesi kezeń – eksporttyq ekspansııa men jahandyq óndiristik tizbekterge ıntegratsııa. Bul jerde odaqtyń róli - salanyń múddesin qorǵaý, – dedi Talǵat Bazarbekov.
Jalpy, sala damýyna qajetti negizgi alǵysharttar qalyptasqan. Resýrstyq baza, óndiristik jáne ınjenerlik quzyretter, sondaı-aq iri naryqtarǵa geografııalyq jaqyndyq – munyń barlyǵy mashına jasaý salasynyń áleýetin arttyryp otyr. Endigi mindet – múmkindikterdi tıimdi paıdalanyp, ósimdi turaqty deńgeıge shyǵarý.
