Jastar neke qurýǵa asyqpaıdy: Qazaqstandaǵy otbasy ınstıtýty qalaı ózgerip jatyr

Otbasy qundylyǵy ózgerdi me?

Elimizde 6,2 mıllıonnan astam otbasy bar. Alaıda sońǵy statıstıka neke sanynyń azaıyp, ajyrasýdyń kerisinshe kóbeıgenin kórsetedi. 2026 jyldyń alǵashqy úsh aıynda 21,6 myń neke tirkelgen. Bul – ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 4%-ǵa az ári sońǵy 20 jyldaǵy eń tómen kórsetkish. Neke sany boıynsha Almaty, Túrkistan oblysy jáne Astana alda tur.

Osy kezeńde 11,2 myń neke buzylǵan. Bul – sońǵy jeti jyldaǵy eń joǵary kórsetkish. Ajyrasý sany Almaty, Astana jáne Qaraǵandy oblysynda kóp tirkelgen. Ajyrasýlardyń shamamen 35 paıyzy birge turǵanyna bir-tórt jyl bolǵan juptarǵa tıesili. Bul jas otbasylardyń ortaq turmysqa, qarjylyq mindettemelerge jáne ata-ana bolýǵa beıimdelý kezinde qıyndyqtarǵa jıi tap bolatynyn ańǵartady. Degenmen ony otbasy ınstıtýtynyń álsireýimen ǵana túsindirý durys emes. Sarapshylar ajyrasýdyń artynda erli-zaıyptylar arasyndaǵy túsinispeýshilik, turmystyq mindetterdiń teń bólinbeýi, táýeldilik, opasyzdyq jáne zorlyq-zombylyq sııaqty túrli sebep baryn aıtady.

– Ajyrasýdyń kóbeıýin otbasy ınstıtýtynyń álsireýi dep baǵalaýǵa bolmaıdy. Bul – otbasylyq qatynastardaǵy kúrdeli máselelerdiń belgisi. Ajyrasýdy tek teris qubylys retinde qarastyrý da durys emes. Eger otbasynda zorlyq-zombylyq, turaqty qorlaý, alkogol ne esirtkige táýeldilik, balaǵa qaýip nemese psıhologııalyq qysym bolsa, ajyrasý adamnyń qaýipsizdigi men qadir-qasıetin qorǵaýdyń joly bolýy múmkin. Otbasynyń beriktigi onyń formaldy saqtalýymen emes, ondaǵy senim, qurmet, qaýipsizdik jáne ózara jaýapkershilikpen ólshenýi kerek, – dedi áleýmettanýshy, PhD doktory Aısulý Moldabekova.

Jastar nekeni nege keıinge qaldyrady?

Aısulý Moldabekovanyń aıtýynsha, qoǵamda otbasy - áli de mańyzdy qundylyqtardyń biri. Biraq jastar úshin neke burynǵydaı áleýmettik mindet emes, sanaly tańdaý retinde qabyldana bastaǵan. Sondyqtan olar otbasyn qurýǵa asyqpaı, aldymen jeke ómiri men bolashaǵyna qatysty birqatar máseleni sheshýge umtylady.

– Buryn neke kóbine jasqa baılanysty mindet, áýlet jalǵastyǵy jáne ata-ana kútýimen baılanystyrylsa, búgingi jastar otbasyn sanaly tańdaý retinde qabyldaıdy. Olar mahabbatpen qatar turaqty jumysqa, baspanaǵa, qarjylyq múmkindikke, psıhologııalyq úılesimge jáne ortaq maqsatqa mán beredi, – dedi sarapshy.

Bul ózgeris alǵashqy nekege turý jasynan da baıqalady. Ótken jyly Qazaqstanda nekege turýdyń ortasha jasy - erlerde 27,9, áıelderde 25,3 jas boldy.

Neke týraly sheshimge ekonomıkalyq jaǵdaı da tikeleı áser etedi. Jastardyń aldymen qarjylyq turǵydan aıaqqa turýdy qalaıdy. Oǵan qosa bilim alyp, kásibı tájirıbe jınaýǵa ketetin ýaqyt uzarǵan.

– Jastardyń nekeni keıinge qaldyrýynyń basty sebepteriniń biri – kópshiligi aldymen qarjylyq turǵydan aıaqqa turyp, sodan keıin ǵana otbasyn qurýdy durys kóredi. Sonymen qatar qazirgi jastar bilim men mansapqa kóbirek ýaqyt bóledi. Olar turaqty jumys taýyp, ózdiginen sheshim qabyldaı alatyn deńgeıge jetýdi qalaıdy. Ásirese qyz-kelinshekter arasynda bilim, mansap jáne qarjylyq derbestikke umtylys kúsheıgen, – dedi áleýmettanýshy.

Halyqaralyq zertteýlerde jastardyń nekeni keıinge qaldyrýyna baspana máselesiniń de yqpaly bary kórisetiledi. 2026 jyly Human Settlements and Sustainability jýrnalynda jarııalanǵan zertteýde 52 eldiń derekteri taldanyp, turǵyn úı qunynyń ósýi neke qııý deńgeıiniń tómendeýimen baılanysty ekeni kórsetilgen. 

Onlaın tanystyqtan kesh úılenýge deıin

Búginde alǵashqy baılanys áleýmettik jeliler men onlaın-platformalar arqyly jıi ornaıdy. Tsıfrlyq orta adamdardyń aralasatyn ortasyn keńeıtkenimen, qarym-qatynastyń qalyptasý úderisin de ózgertti.

Psıhologterdiń aıtýynsha, jastar bir-birin uzaq ýaqyt tanyp-bilip, hat almasyp, sodan keıin ǵana shynaıy qarym-qatynasqa kóshýi múmkin.

– Jup bolyp qalyptasý úderisi burynǵyǵa qaraǵanda uzaqqa sozylýy múmkin, – dep sanaıdy psıholog Ǵazıza Ádilbaı.

Neke jasynyń ulǵaıýy demografııalyq kórsetkishterge de áser etedi. Sebebi nekeniń keıinge shegerilýi áıelderdiń alǵashqy balany dúnıege ákeletin jasyn da yǵystyrady. Bul týý kórsetkishiniń tómendeý sebepteriniń biri bolýy múmkin.

Týý kórsetkishi nege tómendep barady?

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, bıylǵy alǵashqy úsh aıda 74 067 sábı dúnıege kelgen. Bul - ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 4,2%-ǵa az. Al 2021 jyly elde 100 454 sábı týǵan. Osy bes jylda týý sany shamamen tórtten birine tómendegen.

2021 jylǵy kórsetkishten keıin týý sany jyl saıyn kemigen: 2022 jyly – 4,8%-ǵa, 2023 jyly – 2,1%-ǵa, 2024 jyly – 1,8%-ǵa. 2025 jyly tómendeý qarqyny 15,7%-ǵa jetti. Bıylǵy birinshi toqsandaǵy kórsetkish 2007 jylǵy deńgeıden de tómen boldy.

Degenmen derekterge qarap, uzaqmerzimdi demografııalyq úrdis qalyptasty degen qorytyndy jasaýǵa áli erte. Demografııalyq protsesterdi taldaý jáne boljaý ortalyǵynyń basshysy Aıaýlym Saǵynbaevanyń aıtýynsha, turaqty úrdisti anyqtaý úshin keminde 5–10 jyldyq baqylaý qajet.

Pandemııa da demografııalyq kórsetkishterge aıtarlyqtaı áser etti. Onyń saldary týý, ólim-jitim jáne kóshi-qon statıstıkasynan baıqaldy. Mamannyń aıtýynsha, jıyntyq týý koeffıtsıenti 2022 jyldan keıin tómendeı bastaǵan. Pandemııa kezinde baıqalǵan qysqa merzimdi «bebı-býmdy» da turaqty úrdis retinde baǵalaýǵa bolmaıdy.

– Jalpy halyq sanynyń ósimine keletin bolsaq, sońǵy 10 jyldaǵy úrdis shamamen bir deńgeıde qalyp otyr: Qazaqstan halqy jyl saıyn orta eseppen 1,3%-ǵa kóbeıedi. Bul kórsetkish pandemııaǵa deıingi deńgeıge is júzinde qaıta oraldy. Bul – halyqtyń jas qurylymynyń erekshelikterine baılanysty qalypty úrdis, – dep atap ótti Aıaýlym Saǵynbaeva.

Týý sanynyń azaıýyn tek statıstıkamen túsindirý jetkiliksiz. Qazir otbasylar balanyń sanyna ǵana emes, ata-ana bolýǵa daıyndyqqa jáne balanyń ómir súrý jaǵdaıyna da kóbirek mán bere bastaǵan. Bul ózgeris qazaqstandyqtardyń bala týýǵa qatysty josparlarynan da baıqalady.

Buǵan deıin Qoǵamdyq damý ınstıtýty jarııalaǵan «Qazaqstandyq otbasylar» ulttyq baıandamasyndaǵy saýalnamaǵa 3 myń respondent qatysqan. Onyń nátıjesine sáıkes, qatysýshylardyń 73,5%-y bala týýdy josparlaý qajet dep sanaıdy. Alaıda is júzinde júıeli daıyndyqtan ótetinderdiń úlesi nebári – 17%.

Bala týýdy josparlaý qajettigin Abaı oblysy turǵyndarynyń 99%-y, Ulytaý oblysy turǵyndarynyń 97,1%-y, Qostanaı oblysy turǵyndarynyń 87,5%-y, Almaty qalasy turǵyndarynyń 83,7%-y jáne Aqtóbe oblysy turǵyndarynyń 82%-y qoldaǵan.

Bul derekter qazirgi otbasylyq saıasattyń mindeti tek bala týý kórsetkishin arttyrýmen shektelmeıtinin kórsetedi. Otbasyn qurýǵa, ata-ana bolýǵa jáne bala tárbıesine qolaıly jaǵdaı qalyptastyrý da mańyzdy. Osy baǵytta memleket sońǵy jyldary quqyqtyq jáne ınstıtýtsıonaldyq tetikterdi kúsheıtýge basymdyq berip otyrǵanyn aıtý kerek.

Otbasylyq saıasattyń jańa baǵyty

Sońǵy jyldary neke men otbasy máselelerine qatysty zańnama jetildirilip, otbasy qundylyqtaryn nyǵaıtý, ata-analardyń jaýapkershiligin arttyrý jáne áıelder men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basymdyq berilip jatyr.

2024 jyly áıelder men balalardyń qaýipsizdigin kúsheıtýge baǵyttalǵan zań qabyldanyp, turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilik arttyryldy. Sonymen birge ákeler ınstıtýtyn nyǵaıtý, otbasylyq tárbıe mádenıetin qalyptastyrý jáne ata-analarǵa qoldaý kórsetýge arnalǵan bastamalar qolǵa alyndy. Solardyń biri – «Ata-analar akademııasy» platformasy.

Otbasylardyń máselesin sheshý tetikterin kúsheıtý baǵytynda bıyl naýryzda Otbasyn qorǵaý máseleleri jónindegi ombýdsmen laýazymy da engizildi. Jańa ınstıtýt otbasy salasyndaǵy memlekettik saıasatty úılestirýge jáne azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan.

Bul rette basty mindetterdiń biri – otbasyǵa qajetti kómekti bir jerden alý múmkindigin qamtamasyz etý. Osy maqsatta Otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń jelisi keńeıtilip, olar «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jumys isteı bastady.

– Buǵan deıin otbasylar qandaı másele boıynsha qaı mekemege júginerin bilmeı, birneshe memlekettik organnyń tabaldyryǵyn tozdyratyn. 2024 jyly qurylǵan Otbasyn qoldaý ortalyqtary osy máseleni sheshýge baǵyttaldy. «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jumys isteıtin ortalyqtarda otbasy psıhologııalyq kómek, turmystyq zorlyq-zombylyq nemese ózge de áleýmettik máseleler boıynsha qajetti mamandardyń kómegin bir jerden ala alady.

Ombýdsmen retinde meniń mindetim – ortalyqtardyń jumysyn táýelsiz baqylaý, monıtorıng júrgizý jáne otbasylarǵa kórsetiletin kómektiń tıimdiligin baǵalaý, – dep túsindirdi Snejanna Imasheva.

Otbasylarǵa qandaı qoldaý kórsetiledi?

Quqyqtyq tetiktermen qatar, otbasynyń turaqtylyǵyna tikeleı áser etetin áleýmettik jáne ekonomıkalyq qoldaý da mańyzdy. Sondyqtan memlekettik saıasat tek otbasy quqyǵyn qorǵaýmen shektelmeı, ata-analar men balalarǵa kúndelikti ómirde qajetti jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan.

Elimizdegi otbasyny qoldaý júıesi bala týýǵa baılanysty tólemderden bastap turǵyn úı, psıhologııalyq jáne quqyqtyq kómekke deıingi birneshe baǵytty qamtıdy. Jas jáne kópbalaly otbasylarǵa járdemaqylar, túrli tólemder men ataýly áleýmettik kómek qarastyrylǵan.

Otbasy turaqtylyǵyna áser etetin negizgi máselelerdiń biri – baspana. Osy baǵytta ekonomıkalyq utqyrlyq sertıfıkaty arqyly bir otbasyǵa shamamen 4,5 mln teńgege deıin qoldaý kórsetiledi. Sońǵy úsh jylda osy tetik arqyly myńdaǵan otbasy jańa óńirlerge qonys aýdaryp, turaqty baspana alǵan.

Áleýmettik jáne psıhologııalyq qoljetimdilikti arttyrý úshin Otbasyn qoldaý ortalyqtarynyń jelisi de keńeıtildi. Olardyń sany 33-ten 124-ke deıin ósip, 100 myńnan astam azamat psıhologııalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik kómek aldy.

Otbasy men eńbek mindetterin qatar alyp júrý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Osy maqsatta «Otbasyǵa qolaıly jumys orny» jobasy iske asyp jatyr. Joba ata-analarǵa jumys pen bala tárbıesin qatar alyp júrýge qolaıly jaǵdaı jasaýǵa baǵyttalǵan.

Jalpy, Qazaqstandaǵy otbasy saıasatynyń baǵyty birtindep ózgerip keledi. Basty mindet – nekeni nemese otbasy sanyn formaldy túrde saqtap qalý ǵana emes, azamattardyń otbasyn qurýyna, bala tárbıeleýine jáne qaýipsiz ortada ómir súrýine jaǵdaı jasaý.