Jasóspirimderdi zııandy kontentten qorǵaýdaǵy jahandyq tájirıbe jáne Qazaqstannyń ustanymy
ASTANA. KAZINFORM – Tsıfrlyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy aqparatqa qoljetimdilikti arttyrýymen qatar, jasóspirimderge jańa qaýip-qater tóndirip otyr.
Áleýmettik jeliler men onlaın platformalardaǵy agressııa, sýıtsıdke bastaıtyn kontent, zorlyq-zombylyq, qumar oıyndar, radıkaldy ıdeologııalar men jalǵan aqparat – búgingi kúni memleketterdi batyl sheshimder qabyldaýǵa májbúr etip otyrǵan basty faktorlardyń biri.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev V Ulttyq quryltaıdyń qorytyndy otyrysynda balalar men jasóspirimderdiń qaýipsizdigi memlekettiń uzaqmerzimdi damýyna tikeleı áser etetin strategııalyq másele ekenin atap ótti. Memleket basshysy tsıfrlyq keńistiktegi baqylaýsyzdyq ulttyń bolashaǵyna qaýip tóndiretinin eskertip, Úkimetke naqty ári batyl sheshimder qabyldaýdy tapsyrdy.
«Balalardyń sanasy men dúnıetanymy áleýmettik jeliler men ınternet arqyly qalyptasyp jatyr. Sondyqtan olardy zııandy, jat ıdeologııadan, agressııa men jalǵan qundylyqtardan qorǵaý – memlekettiń basty mindetteriniń biri», – dedi Prezıdent Ulttyq quryltaıda.
Prezıdent tapsyrmasynan keıin Premer-mınıstr Oljas Bektenov Úkimet otyrysynda balalardy áleýmettik jelilerdegi zııandy kontentten qorǵaý úshin qatań sheshimder qabyldaýdy talap etti. Bul rette Premer-mınıstrdiń orynbasary, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva Ulttyq quryltaı músheleriniń usynystary eskerilip, mass-medıa men onlaın platformalarǵa qatysty zańnamany jetildirý jumysy júrgizilip jatqanyn málimdedi.
«Balalar men jasóspirimderdiń áleýmettik jelige qol jetkizýin jasyna qaraı shekteý máselesi qarastyrylyp jatyr. Onlaın platformalar men mass-medıa týraly zańnamaǵa tıisti ózgerister ázirlendi jáne olar qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵarylady», – dedi vıtse-premer.
Sonymen qatar, paıdalanýshylardyń jasyn anyqtaý tetikterin engizý jáne jas shekteýin buzǵan jaǵdaıda jaýapkershilik qarastyrý josparlanyp otyr.
Memleket basshysy sońǵy jyldary sóılegen sózderinde birneshe márte aqparattyq qaýipsizdik pen ulttyq ımmýnıtet máselesine toqtalǵan. Ulttyq quryltaıda da Prezıdent ınternet keńistiginde taralatyn destrýktıvti ıdeologııa, zorlyq-zombylyq pen radıkaldy kontent jasóspirimderdiń psıhologııasyna keri áser etetinin atap ótti.
Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova Úkimet otyrysynda, balalardyń derekterin óńdeıtin platformalarǵa talap kúsheıtilgenin jáne jas ereksheligine baılanysty shekteýlerdi zańnamalyq turǵyda bekitý jumystary júrip jatqanyn jetkizdi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, búginde qabyldanǵan zańdardyń aıasynda balalardyń derekteri bekitiletin platformalarǵa talap kúsheıtilgen. Munan bólek, balalardy áleýmettik jelilerdegi zııandy kontentten qorǵaý úshin olardyń áleýmettik jelini qoldanýyn jasyna baılanysty shekteýge qatysty zańnamalyq normalar ázirlenip jatyr.
- Shekteý máselesine kelsek, qazir birneshe usynysty qarastyryp jatyrmyz, jumys toby quryldy. Balalardy zańǵa qaıshy kontentten qorǵaý úshin kóptegen elde qoldanylatyn tásilder bar. Bul másele ashyq, ol qoǵammen, ata-analarmen, pedagogıkalyq qaýymdastyqtarmen jáne BAQ-pen birge talqylanady, - dedi ol.
Vedomstvo basshysy shekteý sharasy úsh tásil negizinde iske asatynyn aıtty.
- Aldymen balalarǵa arnalǵan SIM-kartalardy tirkeýdi engizgimiz keledi. Bul birinshi tásil. Ekinshi tásil – 14 jasqa deıingi balalar zańǵa qaıshy kontentti kóre almaıtyndaı tetik engizý. Úshinshiden, qazir mektepte tsıfrlandyrý jáne medıa saýattylyq pánderi bar. Osy pánder aıasynda biz balalardyń tsıfrlyq keńistikte saýatty bolýyna kúsh salamyz, - dedi Juldyz Súleımenova.
Álemdik tájirıbe: qatań baqylaý men ortaq jaýapkershilik
Qazaqstan bul jolda jalǵyz emes. Sońǵy jyldary kóptegen elder jasóspirimderdi onlaın ortadaǵy qaýipten qorǵaý úshin naqty shekteýler engize bastady.
Eýropalyq odaqta Digital Services Act (DSA) aıasynda iri platformalarǵa kámeletke tolmaǵandardy zııandy kontentten qorǵaý mindeti júkteldi. Algorıtmderdiń balalar psıhıkasyna áserin azaıtý, jasyryn jarnama men manıpýlıatsııany shekteý – basty talaptardyń biri.
Ulybrıtanııada Online Safety Act zańy qabyldanyp, áleýmettik jelilerge jas paıdalanýshylar úshin kontentti súzgiden ótkizý, jasyn rastaý júıelerin engizý mindetteldi. Talapty oryndamaǵan kompanııalarǵa iri aıyppul salý qarastyrylǵan.
Frantsııa Parlamentiniń Tómengi Palatasy 15 jasqa tolmaǵan balalarǵa áleýmettik jelilerge kirýge tyıym salatyn zań jobasyn maquldady. Zań jobasy jasóspirimderdiń mektep aýmaǵynda uıaly telefondardy paıdalanýyna da tyıym salady.
Bul shara jasóspirimderdiń densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan jáne úkimet pen prezıdent Emmanıýel Makronnyń belsendi qoldaýyna ıe boldy. Zań jobasyn endi Parlamenttiń Joǵarǵy Palatasy qaraýy kerek. Ol sandyq tehnologııalar mınıstri Ann Le Enanff ýáde etkendeı, «aldaǵy aptalarda» ótedi.
Makronnyń ótinishi boıynsha úkimet zań jobasyn qaraýdyń jedeldetilgen rásimin bastady. Bul parlamenttiń ár palatasynda eki oqylymnyń ornyna bir ǵana oqylymdy talap etedi. Frantsııa kóshbasshysy ony «mańyzdy qadam» dep atady.
Qytaıda 18 jasqa tolmaǵandarǵa onlaın oıyndar men áleýmettik platformalardy paıdalaný ýaqyty qatań shektelgen. Balalarǵa arnalǵan kontent memleket deńgeıinde súzgiden ótedi. Zorlyq-zombylyq, qumar oıyn, artyq táýeldilikke ákeletin kontentter qatań túrde shekteledi.
Kámeletke tolmaǵandar onlaın oıyndardy tek juma, senbi, jeksenbi jáne resmı mereke kúnderi ǵana oınaı alady. Barlyq onlaın oıyndar naqty aty-jón men jeke kýálik nómiri arqyly tirkeýdi talap etedi. 22:00-den 8:00-ge deıin kámeletke tolmaǵandarǵa oıyn oınaýǵa tyıym salynady.
Qytaıda sonymen birge jasóspirimderdiń oıyn ishindegi satyp alýlaryna aılyq lımıt qoıylady, al jasyna baılanysty keıbir tólemderge tolyq tyıym salynady. Oıyn jáne ınternet platformalary baqylaý júıelerin engizýge jáne zań buzǵan jaǵdaıda jaýap berýge mindetti.
AQSh-ta federaldyq deńgeıde biryńǵaı tyıym bolmasa da, birqatar shtattar balalar derekterin qorǵaý men jasyn rastaý talaptaryn kúsheıtip keledi.
Bul tájirıbelerdiń barlyǵy bir nárseni kórsetedi: balalardy qorǵaý – tek ata-ananyń emes, memlekettiń jáne tsıfrlyq platformalardyń ortaq jaýapkershiligi.
Zııandy kontenttiń jasóspirimderge áseri
Osy taqyryp aıasynda zertteý jasap, semınarlar ótkizip júrgen otbasy jáne bala tárbıesi jónindegi maman, «Jubaılar qupııasy», «Dástúrińdi qadirle», «Abaı qazynasy», «Balańyzdy gadjetten qorǵańyz» kitaptarynyń avtory Qazım Mustahımulymen tildestik. Maman bala tárbıesinde eshqashan keshigýge bolmaıtynyn, qazirden bastap naqty sheshim qabyldap, ony júzege asyrý kerektigin aıtady.
- HHІ ǵasyr derti dep atalatyn nomofobııa, ıaǵnı telefonsyz qalýdan qorqý – sońǵy jyldary keń taraǵan psıhologııalyq qubylys. Kez kelgen nárseniń paıdaly jáne zııandy jaǵy qatar júredi. Qolymyzdaǵy «aqyldy» telefon da dál solaı. Ókinishke qaraı, qazirgi qoǵamda, ásirese jastar arasynda bul qurylǵyny shekten tys, qadaǵalaýsyz jáne maǵynasyz paıdalaný beleń alǵan. Bul – ýaqyttyń bosqa ketýine, densaýlyqtyń nasharlaýyna, demalystyń sapasyz bolýyna jáne otbasylyq qatynastardyń álsireýine sebep. Bizdiń maqsat – telefondy múlde qoldanbaý emes, ony durys, paıdaly ári ólshemmen paıdalaný mádenıetin qalyptastyrý - , deıdi ol.
Qazım Mustahımuly sonymen birge aqparattyq ımmýnıtet - óte mańyzdy uǵym ekenin aıtady.
- Adam aǵzasy sııaqty, sana da ózin shekten tys zııandy aqparattyq vırýstardan qorǵaı bilýi kerek. Internettegi mıllıondaǵan aqparattyń bárin sińirý múmkin emes. Sondyqtan balaǵa ekrandy múlde alyp qoıýdan buryn, ony durys jáne paıdaly qoldanýdy úıretý qajet.
Mysaly, bala telefon surady delik. Ata-ana oǵan naqty ýaqyt, maqsat pen shekara belgilep berýi kerek. Sonymen qatar, bala qandaı kontent kórip otyrǵanyn qadaǵalaý, túsindirý, pikir aıtý – óte mańyzdy. «Bul oıyn seniń jasyńa arnalmaǵan», «Bul mýltfılm bizdiń ulttyq qundylyqtarǵa qaıshy», «Mynany kórýge bolady, al anany ázirge kórmegeniń durys» degen sekildi naqty eskertýler kerek, - dedi ol.
Psıhologter men zertteýshilerdiń paıymynsha, baqylaýsyz tsıfrlyq orta jasóspirimderge birneshe baǵytta keri áser etedi:
• psıhologııalyq kúızelis, depressııa, óz-ózine senimsizdik;
• sýıtsıdtik oılar men qaýipti chellendjderge elikteý;
• agressııa men zorlyq-zombylyqty qalypty qubylys retinde qabyldaý;
• jalǵan qundylyqtar men manıpýlıatsııalyq aqparatqa sený;
• táýeldilik (ekran ýaqytynyń artýy).
Jasóspirimniń synı oılaý qabileti áli tolyq qalyptaspaǵanyn eskersek, algorıtmder arqyly usynylatyn kontent onyń dúnıetanymyna tikeleı yqpal etedi.
Qalaı saqtanýǵa bolady?
Áleýmettik jeli men tsıfrlyq keńistiktegi qaýip-qaterden qorǵaý máselesi búginde tek bir salanyń emes, búkil qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligine aınaldy. Mamandar usynǵan saqtaný joldaryn saralasaq, eń tıimdi tásil – shekteý sharalary men aǵartýshylyq jumysty qatar júrgizý ekeni anyq baıqalady.
Eń aldymen, memlekettik deńgeıdegi sheshimderdiń mańyzdy ról atqaratynyn baıqaımyz. Balalar men jasóspirimderdiń jas ereksheligin eskeretin naqty shekteýler men jaýapkershilik normalaryn engizý tsıfrlyq qaýipsizdiktiń quqyqtyq negizin qalyptastyrady. Sonymen qatar, halyqaralyq jáne jergilikti onlaın-platformalarǵa qoıylatyn talaptardy kúsheıtý, olardyń kontent saıasaty men algorıtmderiniń ashyqtyǵyn talap etý mańyzdy. Jasyn rastaýdyń qaýipsiz tsıfrlyq tetikterin engizý arqyly balalardyń óz jasyna saı emes kontentke qol jetkizýin shekteý de ózekti mindetterdiń biri.
Bul sharalar bilim berý júıesindegi aǵartýshylyqpen ushtasýy tıis. Mektep baǵdarlamasynda medıasaýat pen tsıfrlyq gıgıenaǵa erekshe mán berý – balanyń aqparatty sanaly qabyldaý qabiletin arttyrady. Oqýshy tek tehnıkalyq daǵdylardy ǵana emes, jalǵan aqparatty, manıpýlıatsııa men zııandy kontentti ajyrata bilýdi úırenýi qajet. Osylaısha, bala syrtqy shekteýge ǵana emes, óziniń ishki qorǵanys tetigine de súıene alatyn deńgeıge jetedi.
Otbasyndaǵy tárbıeniń orny bólek. Ata-ana men bala arasyndaǵy ashyq ári senimdi dıalog – kez kelgen baqylaý quralynan áldeqaıda tıimdi. Balanyń ınternettegi belsendiligine qyzyǵýshylyq tanytyp, onyń ne kórip, ne oqyp júrgenin birge talqylaý qaýiptiń aldyn alady. Ekran ýaqytyn retteý, ata-analyq baqylaý fýnktsııalaryn paıdalaný da mańyzdy, alaıda bul sharalar tyıym salý emes, túsindirý men kelisimge negizdelgeni jón.
Qoǵamdyq deńgeıdegi qoldaý bul júıeni tolyqtyra túsedi. Sapaly, otandyq balalar kontentin damytý – sheteldik ónimderge balama usynyp qana qoımaı, ulttyq qundylyqtardy dáripteýdiń de tıimdi joly. Psıhologtar, pedagogter jáne ІT mamandardyń birlesken jumysy arqyly balalardyń psıhologııalyq ál-aýqatyn saqtaýǵa baǵyttalǵan keshendi sheshimder qabyldanýy qajet.
Osylaısha, saqtaný joldary bir-birinen bólek emes, ózara sabaqtas júıe retinde iske asqanda ǵana nátıjeli bolady. Tek shekteý qoıý jetkiliksiz, balanyń tsıfrlyq ortada ózin-ózi qorǵaý daǵdysyn qalyptastyrý – uzaq merzimdi ári turaqty qaýipsizdiktiń kepili. Sonymen birge, sheteldik platformalarmen júıeli dıalog júrgizip, ulttyq zańnama talaptaryn oryndaýǵa mindetteý – qazirgi ýaqyttyń naqty talaby.
Ulttyq quryltaıda kóterilgen bastamalar men Úkimettiń batyl ustanymy osy baǵyttaǵy júıeli saıasattyń bastalǵanyn ańǵartady. Endigi mindet – qabyldanatyn sheshimderdiń qaǵaz júzinde qalmaı, naqty nátıje berýi.