Jasandy jańbyr: Qazaqstan jańa tehnologııadan ne kútedi

Tehnologııa qalaı jumys isteıdi?

Bıyl Túrkistan oblysynda jaýyn-shashyndy jasandy kóbeıtýge arnalǵan pılottyq joba iske qosyldy. Onyń maqsaty — sý qoımalaryn tolyqtyryp, óńirdegi 911 myń gektardan astam egistik alqapty sýmen qamtamasyz etý. Aýqymdy jumystar 17 mamyrda bastaldy.

Joba BAÁ Ulttyq meteorologııa ortalyǵymen birlesip júzege asyrylyp jatyr. Bul mekeme 1980-jyldardyń sońynan beri kún raıyn modıfıkatsııalaý tehnologııalaryn damytyp keledi. Qazaqstan úshin bul bastama jańa tásildi synaqtan ótkizýmen ǵana shektelmeıdi. Ol halyqaralyq tájirıbeni ıgerýge, tehnologııa transferin júzege asyrýǵa jáne salada maman daıarlaýǵa múmkindik beredi.

Premer-mınıstrdiń orynbasary — jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıevtiń aıtýynsha, joba elimizde klımattyq tehnologııalar boıynsha jańa ınfraqurylym qalyptastyrýǵa negiz bolady.

— Arnaıy ushaq tek tabıǵı túrde qalyptasqan jańbyr bulttarymen jumys isteıdi. Bulttardyń astyna ekologııalyq turǵydan qaýipsiz tuzdy reagentter shashylady. Bul ylǵaldyń krıstaldaný protsesin jyldamdatyp, jaýyn-shashynnyń túsý yqtımaldyǵyn arttyrady, — dep túsindirdi Jaslan Mádıev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, operatsııalar qolaıly meteorologııalyq jaǵdaı qalyptasqanda ǵana júrgiziledi. Jaramdy bulttardy «Qazgıdromet» anyqtaıdy, al jumystar sý tapshylyǵy baıqalatyn aýmaqtarda júzege asyrylady. Áser etý radıýsy shamamen bes shaqyrymnan aspaıdy. Sondyqtan tehnologııa óńirdiń klımatyn ózgertýge emes, naqty bult júıesindegi jaýyn-shashynnyń túsý yqtımaldyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Aldyn ala esep boıynsha, pılottyq joba kútken nátıje berse, onyń ekonomıkalyq tıimdiligi jylyna 35 mlrd teńgege deıin jetýi múmkin. Bul qurǵaqshylyqtan keletin shyǵyndy azaıtyp, aýyl sharýashylyǵy ónimdiligin arttyrýǵa jáne egistikterdiń sýmen qamtamasyz etilýin jaqsartýǵa yqpal etedi.

Alaıda joba iske qosylǵannan keıin qoǵamda túrli pikir aıtyldy. Ásirese áleýmettik jelilerde «basqa óńirlerge jaýyn jetpeı qalady» degen tujyrymdar tarady. Mamandar mundaı pikir tehnologııanyń jumys isteý qaǵıdaty durys túsindirilmegendikten paıda bolǵanyn aıtady.

Tsıfrlyq úkimetti qoldaý ortalyǵynyń bas dırektory Álııa Ospanovanyń sózinshe, jobanyń maqsaty tabıǵı jaýyn-shashyndy basqa óńirlerden «alyp kelý» emes, qurǵaqshylyq qaýpi joǵary aımaqta tabıǵı túrde qalyptasqan bulttardyń jaýyn berý múmkindigin arttyrý.

— Ótken jyly Túrkistanda segiz aıdan astam ýaqyt jaýyn-shashyn bolmaǵan kezeńder tirkeldi. Sonyń saldarynan fermerler qıyndyqqa tap boldy. Biz birneshe memlekettiń tájirıbesin zerttep, halyqaralyq meteorologııalyq uıymdardyń usynymdaryn zerdeledik. Ǵylymı zertteýlerge súıene otyryp osy jobany iske qostyq, — dep tarqatty ol.

Álemdik tájirıbe

Jasandy jaýyn nemese cloud seeding tehnologııasy álemde uzaq ýaqyttan beri qoldanylyp keledi. Ol jaýyn-shashyn kólemin arttyrýmen qatar, sý qoryn tolyqtyrýǵa, burshaqtyń aldyn alýǵa jáne tumandy seıiltýge paıdalanylady.

Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıymnyń málimetinshe, búginde AQSh, Qytaı, Iran, Birikken Arab Ámirlikteri, Úndistan jáne taǵy elýge jýyq memleket bul tehnologııany túrli maqsatta qoldanady. 

Eń aýqymdy baǵdarlamalardyń biri Qytaıda júzege asyrylyp jatyr. Elde 2014 jyldan beri ondaǵan myń operatsııa júrgizilip, jobaǵa 2 mlrd dollardan astam qarjy jumsalǵan. Úndistan bul tehnologııany iri qalalardaǵy aýa sapasyn jaqsartý úshin paıdalansa, Frantsııa men Ispanııa burshaqtan keletin shyǵyndy azaıtýǵa basymdyq beredi.

Soǵan qaramastan tehnologııanyń tıimdiligi jóninde ǵylymı ortada ortaq pikir qalyptasqan joq. Shveıtsarııadaǵy Tsıýrıh joǵary tehnıkalyq mektebiniń atmosfera fızıkasy professory Ýlrıke Lomannyń pikirinshe, jasandy jaýyn qurǵaqshylyqtyń túpkilikti sheshimi emes. Onyń aıtýynsha, tehnologııa tabıǵı túrde jaýyn jaýýǵa daıyn turǵan bulttarǵa ǵana áser etedi. Sondyqtan ony sý tapshylyǵyn tolyq sheshetin tásil emes, qolaıly jaǵdaıda qoldanylatyn qosymsha ádis retinde qarastyrǵan jón.

Pılottyq joba qalaı júrip jatyr?

Elimizde de bul tehnologııanyń naqty tıimdiligi pılottyq jobanyń qorytyndysy shyqqannan keıin belgili bolady. Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, búginge deıin Túrkistan oblysynda 11 óndiristik ushý oryndalǵan. Bulttyq júıelerge áser etý jumystary negizinen Otyrar jáne Sozaq aýdandarynyń aýmaǵynda júrgizilgen. Qazir árbir operatsııanyń nátıjesi kezeń-kezeńimen saraptalyp jatyr.

Vedomstvonyń habarlaýynsha, operatsııalar kezinde kalıı hlorıdi, natrıı hlorıdi jáne magnıı qosylystary negizindegi reagentter paıdalanylady. Bul zattar halyqaralyq tájirıbede keńinen qoldanylatyn «bulttardy sebý» tehnologııasynyń quramyna kiredi. Sonymen qatar mınıstrlik aýa raıyn modıfıkatsııalaý tehnologııalarynyń uzaq merzimdi áseri álemde áli de zerttelip jatqanyn atap ótti.

— Qoldanylyp otyrǵan tehnologııalardyń halyq densaýlyǵyna nemese qorshaǵan ortaǵa zııan keltiretini týraly naqty dálel joq. Túrkistan oblysyndaǵy pılottyq joba ádistiń tıimdiligin baǵalaýǵa baǵyttalǵan, — delingen mınıstrliktiń jaýabynda.

Ekolog, turaqty damý boıynsha sarapshy Laýra Seıilbektiń aıtýynsha, qoldanylatyn reagentterdiń ózi qorshaǵan orta úshin qaýip týdyrmaıdy.

— Ol ǵylymı ádebıetterdegi zertteýlerge sáıkes qorshaǵan ortaǵa teris áser etpeıdi. Sebebi qoldanylatyn zattardyń basym bóligi — tabıǵı ortada kezdesetin mıneraldar nemese solarǵa uqsas qosylystar, — dedi ekolog.

Mınıstrliktiń málimetinshe, joba ázirge tolyqtaı zertteý sıpatynda júrgizilip jatyr. Operatsııalar memlekettik shekaradan edáýir qashyq aýmaqta ótetindikten, kórshiles elderge transshekaralyq áseri joq. Pılottyq kezeń barysynda jınalǵan barlyq derek ulttyq bazaǵa engizilip, keıin ǵylymı baǵalaýǵa paıdalanylady. Sonyń negizinde tehnologııany elimizdiń basqa óńirlerinde qoldaný múmkindigi qarastyrylmaq.

Degenmen mamandar pılottyq jobanyń tabysy oryndalǵan ushýlardyń sanymen ǵana ólshenbeıtinin aıtady. Eń bastysy — onyń klımattyq ózgerister jaǵdaıynda sý resýrstaryn basqarýdyń jalpy júıesine qanshalyqty úles qosa alatyny.

Laýra Seıilbektiń aıtýynsha, Qazaqstan klımattyq ózgeristerdiń saldaryn aıqyn sezinip otyrǵan elderdiń qatarynda. Jaýyn-shashynnyń birkelki túspeýi, muzdyqtardyń erýi jáne qurǵaqshylyqtyń jıileýi aýyl sharýashylyǵyna, ekojúıege jáne ekonomıkaǵa tikeleı áser etip otyr. Sondyqtan sý resýrstaryn basqarýdyń jańa tásilderin engizý — ýaqyt talaby.

— Bul ádis sý qoımalaryn tıimdi basqarý, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, ırrıgatsııalyq júıelerdi jańǵyrtý jáne transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip basqarý sııaqty keshendi sharalarmen qatar qoldanylǵan jaǵdaıda ǵana naqty nátıje bere alady, — dep esepteıdi spıker.

Demek, jasandy jaýyn tehnologııasy sý tapshylyǵyn tolyq sheshetin ámbebap qural emes. Alaıda klımattyń ózgerýi kúsheıip jatqan kezeńde ol sý resýrstaryn basqarýdyń keshendi saıasatynyń bir bóligine aınalýy múmkin. Túrkistan oblysyndaǵy pılottyq joba osy múmkindiktiń qanshalyqty tıimdi ekenin kórsetetin alǵashqy tájirıbe bolmaq.